Sukta 2
Sukta 4.2
Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.2)
Triṣṭubh (probable for RV 4.2; this verse conforms to Triṣṭubh cadence)
ఋగ్వేదం 4.2 వామదేవుని అగ్ని స్తోత్రం; ఇందులో అగ్ని మానవులలో అంతర్లీనంగా ఉన్న అమరుడు—హోతృ, దర్శి ఋషి, దేవుల మధ్య క్రియాశీల శక్తి—గా వర్ణించబడతాడు; యజ్ఞం మరియు ప్రేరణ ద్వారా మానవ జీవితంలో ఋత (సత్య-వ్యవస్థ)ను స్థాపించేవాడిగా చెప్పబడతాడు. అగ్ని ప్రకాశవంతమైన బుద్ధిని ప్రజ్వలింపజేయాలని, సరైన వివేకాన్ని గందరగోళమైన మరియు వంకర ప్రేరణల నుండి వేరు చేయాలని, భవిష్యత్ సంతతిని పోషించే విస్తృతమైన, బహురూప సమృద్ధిని ప్రసాదించాలని ఈ హిమ్నం ప్రార్థిస్తుంది. చివరలో కవి వాక్కు-అర్పణాలను సమర్పించి, అగ్ని జ్వలించి ‘మహా ధనం’—మరింత సంపూర్ణ మంగళం—ప్రదానం చేయమని పిలుస్తాడు.
In this hymn
Addressed to
Mantras
Mantra 1
यो मर्त्येष्वमृत ऋतावा देवो देवेष्वरतिर्निधायि । होता यजिष्ठो मह्ना शुचध्यै हव्यैरग्निर्मनुष ईरयध्यै ॥
మర్త్యుల మధ్య అమృతుడై, ఋతావాన్ దేవుడై—దేవులలో ‘అరతి’ (సక్రియ ప్రేరకుడు)గా నియమింపబడినవాడు; ఆ అగ్ని, హోతా, యజిష్ఠ—తన మహిమచేత ‘శుచధి’ (ప్రకాశమయ బుద్ధి)ని ప్రజ్వలింపజేస్తాడు; హవ్యములచేత మనుష్యుణ్ని ఊర్ధ్వగామిగా ప్రేరేపిస్తాడు।
Mantra 2
इह त्वं सूनो सहसो नो अद्य जातो जाताँ उभयाँ अन्तरग्ने । दूत ईयसे युयुजान ऋष्व ऋजुमुष्कान्वृषणः शुक्राँश्च ॥
ఇక్కడ, ఓ సహసుని కుమారుడైన అగ్నీ, నేడు మా కొరకు జన్మించినవాడా, రెండు జన్మల (రెండు లోకాల) మధ్య ప్రవేశించుము. దూతగా నీవు సాగుతావు—ఉన్నత తేజస్సులను యోగపరచుతూ—బలవంతుడవై, సూటిగా నడిపింపబడే వాడవై, శుక్లప్రభతో దీప్తిమంతుడవై.
Mantra 3
अत्या वृधस्नू रोहिता घृतस्नू ऋतस्य मन्ये मनसा जविष्ठा । अन्तरीयसे अरुषा युजानो युष्माँश्च देवान्विश आ च मर्तान् ॥
అత్యంత వేగవంతమైనవి నీ అశ్వాలు—బలంలో పెరుగుతూ, రోహితవర్ణంగా, ఘృతసిక్తంగా; మనసుతో నేను వాటిని ఋతానికి అత్యంత శీఘ్రమైనవిగా భావిస్తున్నాను. నీవు మధ్యలో సంచరిస్తావు, అరుష శక్తులను యోగపరచుతూ, దేవులను మరియు మానవ విశః (గోత్రాలను) ఒకటిగా సమీకరిస్తావు.
Mantra 4
अर्यमणं वरुणं मित्रमेषामिन्द्राविष्णू मरुतो अश्विनोत । स्वश्वो अग्ने सुरथः सुराधा एदु वह सुहविषे जनाय ॥
ఆర్యమన్, వరుణుడు, మిత్రుడు—వారిని; ఇంద్రుడు, విష్ణువును; మరుతులను, అశ్వినులను తీసుకురా. ఓ అగ్నీ, సుఅశ్వములు గలవాడా, సురథుడా, సురాధా (శుభసిద్ధులు) గలవాడా, సుహవిస్ అర్పించే జనుల వద్దకు వారిని నిశ్చయంగా వహించుము.
Mantra 5
गोमाँ अग्नेऽविमाँ अश्वी यज्ञो नृवत्सखा सदमिदप्रमृष्यः । इळावाँ एषो असुर प्रजावान्दीर्घो रयिः पृथुबुध्नः सभावान् ॥
హే అగ్నీ! ఈ యజ్ఞం గోమాన్ (కాంతి-కిరణరూప గోవులతో సమృద్ధి), అవిమాన్ (పోషక/రూపకల్పన శక్తులతో సమృద్ధి), అశ్వీ (వేగశక్తులతో సమృద్ధి) అవుతుంది; ఇందులో నృవత్ (శ్రేష్ఠ పురుషులు) సఖులై ఉండి, తన ఆసనంలో అజేయంగా—అప్రమృష్యంగా (అస్పృశ్యంగా) నిలుస్తుంది. హే దీప్తిమాన్ అసురా! ఇది నీ మహిమే—ఇళా-యుక్తం, ప్రజా-యుక్తం (ప్రజననశక్తితో పరిపూర్ణం) అయిన ఈ యజ్ఞం; దీర్ఘ రయి, పృథు-బుధ్న (విస్తృత ఆధారమున్న), సభావాన్ (సభ/సమాజాన్ని ధారించే) ధనాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
Mantra 6
यस्त इध्मं जभरत्सिष्विदानो मूर्धानं वा ततपते त्वाया । भुवस्तस्य स्वतवाँ: पायुरग्ने विश्वस्मात्सीमघायत उरुष्य ॥
ఎవడు నీకు ఇంధనాన్ని తెచ్చి ఉత్సాహంగా ప్రజ్వలింపజేస్తాడో, లేదా తపస్సు ఉగ్రతలో తన శిరస్సునే నీకోసం వేడెక్కించుకుంటాడో—అతనికి, హే అగ్నీ, నీవు స్వతవాన్ (స్వబలవంతుడు) రక్షకుడవు అవుతావు; ప్రతి దుష్టచింతకుని నుండి, సమస్త వైరం నుండి, అతనిని విస్తరింపజేసి (ఉరుష్య) కాపాడు.
Mantra 7
यस्ते भरादन्नियते चिदन्नं निशिषन्मन्द्रमतिथिमुदीरत् । आ देवयुरिनधते दुरोणे तस्मिन्रयिर्ध्रुवो अस्तु दास्वान् ॥
ఎవడు కొరతలోనూ నీకు అన్నాన్ని తెస్తాడో, ఎవడు ఆనందదాయక అతిథిని కూర్చోబెట్టి అతనిని ఉద్ధరించి (ఉదీరత్) పైకి లేపుతాడో—దేవయు (దేవాన్వేషి) గృహంలో నిన్ను ప్రజ్వలింపజేసినప్పుడు—ఆ దాతకు ధ్రువమైన రయి కలుగుగాక; అది ఎప్పటికీ క్షీణించనిది కావుగాక.
Mantra 8
यस्त्वा दोषा य उषसि प्रशंसात्प्रियं वा त्वा कृणवते हविष्मान् । अश्वो न स्वे दम आ हेम्यावान्तमंहसः पीपरो दाश्वांसम् ॥
రాత్రిలోనూ ఉషస్సు వేళనూ నిన్ను ప్రశంసించేవాడు, లేదా హవిస్ అర్పణతో నిన్ను ప్రియుడిగా చేసేవాడు—తన దమంలో ఉన్న అశ్వంలా, అతని వద్దకు నీవు ఇంటికి తిరిగి రా. ఓ అగ్నీ, లగాము (రేణు) ధరించేవాడా, ఆ దాత యజమానుని కష్టం మరియు సంకుచిత దురవస్థల నుండి దాటించు.
Mantra 9
यस्तुभ्यमग्ने अमृताय दाशद्दुवस्त्वे कृणवते यतस्रुक् । न स राया शशमानो वि योषन्नैनमंहः परि वरदघायोः ॥
యెవడు, ఓ అగ్నీ, అమృతస్వరూపుడైన (అమర) నీకై దానం/హవిస్ అర్పిస్తాడో, మరియు నియమిత స్రుక్ (యతస్రుక్) తో నీలో తన భక్తిసేవ (దువస్) స్థాపిస్తాడో—అతడు ప్రయత్నిస్తూ ఉన్నా సంపద (రాయా) నుండి జారిపోడు; కష్టం అతన్ని చుట్టుముట్టదు; దుష్టాశయుడి దురభిప్రాయం కూడా అతనిపై పడదు.
Mantra 10
यस्य त्वमग्ने अध्वरं जुजोषो देवो मर्तस्य सुधितं रराणः । प्रीतेदसद्धोत्रा सा यविष्ठासाम यस्य विधतो वृधासः ॥
యెవరి సుసంఘటిత అధ్వరం (యజ్ఞమార్గం) నీవు స్వీకరిస్తావో, ఓ అగ్నీ—దీప్త దేవా, మర్త్యుని సుస్థిర కర్మలో ఆనందించేవాడా—అప్పుడు అక్కడ హోత్రా (యాజ్ఞిక పురోహిత-శక్తి) ప్రీతితో ఆసీనమవుతుంది. ఓ యవిష్ఠ (అత్యంత యువకుడా), విధాతగా సేవచేసేవానికై వృద్ధిశక్తులు పెరుగుతాయి.
Mantra 11
चित्तिमचित्तिं चिनवद्वि विद्वान्पृष्ठेव वीता वृजिना च मर्तान् । राये च नः स्वपत्याय देव दितिं च रास्वादितिमुरुष्य ॥
హే అగ్నీ, హే విద్వాన్! నీవు చిత్తి–అచిత్తిని విచారించి, మా కొరకు యథార్థ వివేకాలను ఎంచి సమకూర్చి; అసత్యమైన, గందరగోళ కదలికల నుండి వాటిని వేరుచేయుము. దృఢ ఆధారం (పృష్టం) ఎంచుకునేవాడిలా, వంకర మానవ ప్రేరణలను విడదీయుము. మాకు రాయి (సమృద్ధి) మరియు స్వపత్య (ఉత్తమ సంతాన స్థాపన శక్తి) ప్రసాదించుము; అలాగే దితి మరియు అదితి—ఇరువురినీ కాపాడుతూ—మాకు దయచేయుము.
Mantra 12
कविं शशासुः कवयोऽदब्धा निधारयन्तो दुर्यास्वायोः । अतस्त्वं दृश्याँ अग्न एतान्पड्भिः पश्येरद्भुताँ अर्य एवैः ॥
మోసంలేని కవులు కవినే ఉపదేశించి, ప్రాణశక్తి (ఆయుః) యొక్క నివాసస్థానాలలో అతనిని దృఢంగా స్థాపించారు. అందువల్ల, హే అగ్నీ, నీ మార్గములచే ఈ దృశ్యమైన అద్భుతాలను దర్శించుము—నీ గమనముచేత ఆర్యుడు, అనగా శ్రేష్ఠుడు, నీవే.
Mantra 13
त्वमग्ने वाघते सुप्रणीतिः सुतसोमाय विधते यविष्ठ । रत्नं भर शशमानाय घृष्वे पृथु श्चन्द्रमवसे चर्षणिप्राः ॥
హే అగ్నీ! నీవు వాఘత (అర్పణకర్త) కు సు-ప్రణీతిః (శ్రేష్ఠ నాయకత్వం); సోమాన్ని పీడించే యజమానునికి, హే యవిష్ఠ (అత్యంత యువకుడా)! శ్రమించే, ఉత్సాహభరితుడైన సాధకునికి రత్నం (ధనం/వరము) తీసికొని రా. ముందుకు సాగే ప్రజల (చర్షణి-ప్రాః) కొరకు నీ సహాయం విశాలమై, చంద్ర (దీప్తిమంత) మై ఉండుగాక.
Mantra 14
अधा ह यद्वयमग्ने त्वाया पड्भिर्हस्तेभिश्चकृमा तनूभिः । रथं न क्रन्तो अपसा भुरिजोॠतं येमुः सुध्य आशुषाणाः ॥
అప్పుడు, ఓ అగ్నీ, మేము మా అడుగులతోను, చేతులతోను, మా దేహాలతోనే నీకోసం కర్మను నిర్మించినప్పుడు—శ్రమచేత రథంలా ముందుకు సాగుతూ—శుద్ధబుద్ధిగల, త్వరిస్తు ప్రేరణగల జనులు ఋత (ṛta) అనే సత్య-వ్యవస్థను దృఢంగా ధరిస్తారు గాక.
Mantra 15
अधा मातुरुषसः सप्त विप्रा जायेमहि प्रथमा वेधसो नॄन् । दिवस्पुत्रा अङ्गिरसो भवेमाद्रिं रुजेम धनिनं शुचन्तः ॥
అప్పుడు, ఉషా-మాత నుండి జన్మించిన ఏడు విప్రులమై, మనుష్యులను నిర్మించే వేదసులలో ప్రథములమగుదుము. దివస్పుత్రులైన అంగిరసులమగుదుము; శుచితతో ప్రకాశిస్తూ, ధనంతో నిండిన శిలను పగులగొట్టి, లోపల బంధింపబడిన సంపదను విడుదల చేద్దాం.
Mantra 16
अधा यथा नः पितरः परासः प्रत्नासो अग्न ऋतमाशुषाणाः । शुचीदयन्दीधितिमुक्थशासः क्षामा भिन्दन्तो अरुणीरप व्रन् ॥
అప్పుడు, మా పూర్వ పితరులు—ప్రాచీనులు—ఋతం కోసం ఆతురులై ఉన్నట్లే, ఓ అగ్నీ, అలాగే: వారు శుచులై, ఉక్తాన్ని (పవిత్ర వాక్యాన్ని) ప్రకటిస్తూ, దీధితిని (దీప్తిని) ప్రజ్వలింపజేశారు; భూమిని చీల్చి, అరుణ వర్ణ కాంతులను వెలికి తీసి విడుదల చేశారు.
Mantra 17
सुकर्माणः सुरुचो देवयन्तोऽयो न देवा जनिमा धमन्तः । शुचन्तो अग्निं ववृधन्त इन्द्रमूर्वं गव्यं परिषदन्तो अग्मन् ॥
సుకర్ములు, సురుచి (ప్రకాశవంతులు), దేవయంతః (దేవాభిముఖులు) అయిన వారు దేవులవలెనే—అయస్ (ఇనుము) ఊది దంచి మలచినట్లు—శక్తిశ్వాసంతో తమ జన్మను గట్టిగా మలిచారు. శుచులై వారు అగ్నిని వృద్ధి చేసి, ఇంద్రుని దృఢపరచారు; తరువాత వారు వెళ్లి, ప్రకాశమయ గవ్య (గో-సంపద; జ్ఞానకిరణాలు) కలిగిన విశాలమైన గో-ఆవరణం (ఊర్వం) చుట్టూ పరిషదించి కూర్చున్నారు.
Mantra 18
आ यूथेव क्षुमति पश्वो अख्यद्देवानां यज्जनिमान्त्युग्र । मर्तानां चिदुर्वशीरकृप्रन्वृधे चिदर्य उपरस्यायोः ॥
యూథం (గుంపు) వలె, క్షుమత్ (సమృద్ధమైన) పశు-శక్తులు అప్పుడు దర్శనమయ్యాయి—దేవానాం ఆ ఉగ్ర జనిమా సమీపించినప్పుడు. మర్త్యులకూ ఉర్వశీలు (విస్తృత-ప్రకాశ ప్రేరణలు) నిర్మితమయ్యాయి; వృద్ధికోసమూ ఆర్యుడు (శ్రేష్ఠుడు) ఆ పైస్థాయి ఆయు/ప్రాణశక్తిని పొందాడు.
Mantra 19
अकर्म ते स्वपसो अभूम ऋतमवस्रन्नुषसो विभातीः । अनूनमग्निं पुरुधा सुश्चन्द्रं देवस्य मर्मृजतश्चारु चक्षुः ॥
హే అగ్నీ, మేము నీ స్వపస్ (సుకార్యం) చేయువారమయ్యాము; విభాతీ ఉషస్సులు ఋతం (సత్య-నియమం)ను పొంగించి ప్రకాశించాయి. అనేక విధాలుగా వారు అగ్నిని అనూన (నిర్దోష)గా, సుచంద్ర (సుందర-ప్రకాశ)గా చేశారు; దేవుని చారు చక్షు—అగ్ని-దృష్టిని—వారు మర్మృజత, అంటే మెరిపించి శుద్ధి చేస్తారు.
Mantra 20
एता ते अग्न उचथानि वेधोऽवोचाम कवये ता जुषस्व । उच्छोचस्व कृणुहि वस्यसो नो महो रायः पुरुवार प्र यन्धि ॥
హే అగ్నీ, హే విధాత (వేధస్), ఈ స్తుతివచనాలను మేము కవి-స్వరూపుడైన నీకు పలికాము—వాటిని స్వీకరించు. నీవు ప్రకాశించి ఉద్ధీప్తమవు; మాకు మరింత శ్రేష్ఠమైన మంగళాన్ని కలుగజేయు. అనేక కావ్యమైన రూపాలతో సమృద్ధమైన మహా రయి (సంపద)ను మా వైపు ప్రవహింపజేయు.
Inside Sukta 2
How it unfolds
- Where it opens
Agni is hailed as immortal within mortals and as ṛtāvān—installed as the active mover among the gods and the most capable hotṛ.
- Development
The hymn develops Agni’s double work: outwardly carrying offerings and sustaining the sacrificial order, inwardly kindling luminous intelligence and uplifting the human being; petitions broaden into prosperity and right governance of life-forces.
- Climax
The prayer for discriminative power: Agni is asked to gather true citti and separate it from acitti, setting apart crooked mortal impulses, and to grant Diti (right division/order) while protecting Aditi (undivided infinity).
- Where it settles
The poet offers his ucathāni (utterances) to the seer-fire and asks Agni to blaze out, create a greater good, and send forth abundant, many-formed plenitude.
The deity: Agni
- Cosmic functionMediator between human and divine realms—receiving oblations, conveying them to the gods, sustaining ṛta through yajña, and energizing growth, protection, and prosperity in the community.
- Inner significanceThe flame of consciousness and aspiration: the power that kindles śuci-dhī (luminous intelligence), discriminates citti from acitti (right insight from confusion), and lifts the human being upward toward truth and wholeness (Aditi).
The seer
- Vāmadeva GautamaGautama gotra (Vāmadeva as a Gautama seer of Mandala 4) · A major Ṛgvedic seer of the Fourth Maṇḍala, celebrated for profound Agni hymns and for visionary, inward readings of sacrifice where Agni becomes the power of illumination and right discernment (citti) within the human being.
Famous verses
amṛta ṛtāvā ("immortal, bearer of ṛta")
cittim acittiṃ ("discernment and non-discernment")
maho rāyaḥ ("great plenitude/wealth")
Attributes of the deity
- Hotṛ (chief invoker/priest)
- Kaví (seer-poet)
- Vedhá (ordainer, arranger of right order)
- Ṛtāvān (bearer of ṛta)
- Śuci (pure, bright)
- Messenger who carries offerings
- Discriminating intelligence (viveka-like function)
- Giver of rāyí (plenitude, wealth) and protection
Also by this seer
- Attributed authorship of many hymns in Rig Veda Mandala 4 (Vāmadeva’s collection), especially Agni-centered sūktas
- Traditional association with the Vāmadeva tradition and the name “Vāmadeva” later revered in Śaiva and mantra lineages (as an archetypal seer-name)
The rite, step by step
- Prepare the altar/household fire-place (vedi) and seat for Agni; ritually clean the space.
- Kindle Agni (ādhāna/agnipraṇayana contextually) and stabilize the flame with fuel (samidh).
- Recite Agni-stuti verses invoking Agni as hotṛ and ṛtāvān; invite him to take his seat among the gods.
- Offer oblations with svāhā—asking Agni to kindle śuci-dhī and to separate right from wrong impulses.
- Conclude with uttered praise (ucathāni), requesting Agni to blaze forth and to send “great wealth” and well-being.
- Silent or spoken dedication: may the rite support posterity (su-apatya) and protect Aditi (wholeness).
Offerings
- Ghee (ājya)
- Samidh/fuel sticks
- Grain or simple havis (as available)
- Optional fragrant offerings (resins) depending on tradition
Frequently Asked Questions
It presents Agni as the divine fire who brings truth-order (ṛta) into human life—through worship he awakens clear intelligence and leads the seeker upward, while also granting protection and prosperity.
The hymn asks Agni to help us recognize true understanding (citti) and separate it from confusion or wrong movement (acitti), so our actions become straight and well-ordered rather than crooked.
Here Diti points to right division, measure, and ordering in life, while Aditi points to the undivided, expansive wholeness; the prayer seeks both: good order without losing inner freedom and infinity.
Ask anything about Sukta 2 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
