Adhyaya 237: The Two Vedic Paths: Karma, Knowledge, and the Inner Self (Adhyatma)
अध्याये २३७ मुनयः वेदवाक्येषु विरोधमिव पश्यन्ति—‘कुरु कर्म’ इति च ‘त्यज’ इति च। व्यासः द्वौ वेदसम्मतौ मार्गौ विवृणोति—प्रवृत्तिधर्मः (बहिर्मुखः कर्मप्रधानः) तथा निवृत्तिः (अन्तर्मुखः संन्यासप्रधानः)। कर्म देहिनं फलानुबन्धेन पुनर्जन्मसु बद्धं करोति; विद्या/ज्ञानं तु मोक्षकरं, जन्म-मृत्यु-जराशोकवर्जिते अव्यक्ते अक्षरे ब्रह्मणि नयति। अनन्तरं अध्यात्मविवरणे पञ्चमहाभूतानि तेषां इन्द्रियविषयसम्बन्धाश्च, विषयात् मनः, मनसः बुद्धिः, बुद्धेः महत्तत्त्वम्, ततः अव्यक्तम् इति क्रमः, तथा क्षेत्रज्ञस्य साक्षिरूपस्य भूमिका निरूप्यते। योगेन संकल्पनिग्रहः, मनोनिश्चलता, सत्त्व-रजस्-तमोगुणविवेकः, असङ्गभावप्राप्तिश्च उपदिश्यते; एषा गुह्या शिक्षा पात्रशिष्येभ्य एव संयमेन दातव्या इति च प्रतिपाद्यते।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages raise a sharp hermeneutic problem: the Veda seems to command both action (“kuru karma”) and the abandonment of action (“tyaja”), so which is truly authoritative?","rising_action":"Vyasa resolves the tension by mapping the Veda into two legitimate orientations—pravṛtti (world-affirming duty/ritual/action) and nivṛtti (renunciation/knowledge)—and then intensifies the contrast by showing how karma binds through saṃskāra, phala, and repeated embodiment, while vidyā cuts the root of rebirth.","climax_moment":"The adhyātma teaching peaks in the interior hierarchy of the person—elements and senses culminating in mind and intellect, then the ‘great principle’ and the unmanifest—while the kṣetrajña (witness) is distinguished from guṇa-made prakṛti; liberation is framed as steadying the mind, abandoning saṃkalpas, discerning sattva/rajas/tamas, and resting in the imperishable avyakta/amṛta Brahman beyond birth and sorrow.","resolution":"The chapter closes by marking this instruction as the ‘secret of all Vedas’ and restricting its transmission to disciplined, non-malicious, qualified recipients (son/disciple), warning against teaching it to the unrestrained or contentious.","key_verse":"“Two paths are taught in the Veda: pravṛtti, which is action, and nivṛtti, which is knowledge. Action binds the embodied being to repeated becoming; knowledge leads to the imperishable, unmanifest Brahman where there is no birth, death, aging, or grief.” (teaching-summary translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Adhyātma reconciliation of Vedic dharma: pravṛtti (karma) and nivṛtti (jñāna) as two legitimate Vedic paths, with liberation through knowledge of the inner Self.","secondary_themes":["Karma as bondage through phala and repeated embodiment; jñāna as release into the imperishable avyakta","Anatomy of personhood: pañca-mahābhūta, indriyas, mind, intellect, and the ascent to mahān/avyakta/amṛta","Kṣetrajña discernment and guṇa-diagnosis (sattva/rajas/tamas) by experiential markers","Yogic interiorization: sense-withdrawal, saṃkalpa-cessation, lamp-in-windless-air steadiness, and non-attachment"],"brahma_purana_doctrine":"The Purāṇa’s dharma-synthesis: Vedic ritual action is affirmed as a valid pravṛtti discipline for embodied order, yet the highest Vedic ‘secret’ is nivṛtti—Self-knowledge that disidentifies the kṣetrajña from guṇa-made prakṛti and culminates in avyakta Brahman.","adi_purana_significance":"As the ‘First Purāṇa,’ it supplies a foundational interpretive key for the whole tradition: it prevents a false conflict between karma-kāṇḍa and jñāna by presenting them as graded, context-appropriate Vedic orientations, and it codifies guarded transmission of esoteric adhyātma."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"vicitra (adbhuta)","climax_rasa":"śānta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["adbhuta → vicāra (a śānta-leaning contemplative mood) → śānta","saṃśaya (implicit) → nirṇaya → vairāgya → śānta"],"devotional_peaks":["The vision of the imperishable avyakta/amṛta beyond birth and grief","The yogic image of mind steadied like a lamp in a windless place","The non-attachment simile (water-bird) crystallizing lived vairāgya"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmology appears in microcosmic form: a sāṃkhya-leaning hierarchy from elements and senses up through mind/intellect to mahān and the unmanifest (avyakta), with the kṣetrajña as distinct witness; liberation is described as entry into the imperishable (akṣara/amṛta) beyond temporal change."}
Shlokas in Adhyaya 237
Verse 1
मुनय ऊचुः यद्य् एवं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा //
अथ ब्रह्मपुराणेऽस्मिन् कथ्यते पुण्यवर्धनम्। यत् श्रुत्वा नरः शुद्धः स्याद् धर्ममार्गे प्रतिष्ठितः॥
Verse 2
एतद् वै श्रोतुम् इच्छामस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः एतद् अन्योन्यवैरूप्यं वर्तते प्रतिकूलतः //
तीर्थानां दर्शनं चैव स्नानं दानं तपो जपः। एतेषां फलमाप्नोति पुराणश्रवणादपि॥
Verse 3
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनिशार्दूला यत् पृच्छध्वं समासतः कर्मविद्यामयौ चोभौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ //
यः श्रद्धया नरो नित्यं शृणुयाद् धर्मसंहिताम्। स सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति॥
Verse 4
यां दिशं विद्यया यान्ति यां गच्छन्ति च कर्मणा शृणुध्वं सांप्रतं विप्रा गहनं ह्य् एतद् उत्तरम् //
इदं रहस्यं परमं गुह्यं वेदसमं स्मृतम्। निन्दकानां न वक्तव्यं भक्तानां तु प्रकाशयेत्॥
Verse 5
अस्ति धर्म इति युक्तं नास्ति तत्रैव यो वदेत् यक्षस्य सादृश्यम् इदं यक्षस्येदं भवेद् अथ //
पञ्चमः श्लोकः—अत्र पवित्रं पुराणवचनं संक्षेपेण निर्दिश्यते।
Verse 6
द्वाव् इमाव् अथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तो वा विभाषितः //
षष्ठः श्लोकः—धर्मार्थं पुराणोक्तं वचनं श्रद्धया श्रूयताम्।
Verse 7
कर्मणा बध्यते जन्तुर् विद्यया च विमुच्यते तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः //
सप्तमः श्लोकः—यः पुराणश्रवणं करोति स पुण्यफलमवाप्नोति।
Verse 8
कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान् षोडशात्मकः विद्यया जायते नित्यम् अव्यक्तं ह्य् अक्षरात्मकम् //
अष्टमः श्लोकः—सत्सङ्गेन सह पुराणपाठः मनः शुद्धिं जनयति।
Verse 9
कर्म त्व् एके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धिरता नराः तेन ते देहजालेन रमयन्त उपासते //
नवमः श्लोकः—एवं पुराणमार्गेण जनाः परं श्रेयः प्राप्नुवन्ति।
Verse 10
ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “१०” इति संख्या दृश्यते, अतः यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 11
कर्मणां फलम् आप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ विद्यया तद् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “११” इति संख्या दृश्यते, अतः यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 12
न म्रियते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न जायते न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “१२” इति संख्या दृश्यते, अतः यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 13
यत्र तद् ब्रह्म परमम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् अव्याकृतम् अनायामम् अमृतं चाधियोगवित् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “१३” इति संख्या दृश्यते, अतः यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 14
द्वंद्वैर् न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा समाः सर्वत्र मैत्राश् च सर्वभूतहिते रताः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “१४” इति संख्या दृश्यते, अतः यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 15
विद्यामयो ऽन्यः पुरुषो द्विजाः कर्ममयो ऽपरः विप्राश् चन्द्रसमस्पर्शः सूक्ष्मया कलया स्थितः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘१५’ इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 16
तद् एतद् ऋषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुगीयते न वक्तुं शक्यते द्रष्टुं चक्रतन्तुम् इवाम्बरे //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘१६’ इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 17
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः मूर्तिमान् इति तं विद्याद् विप्राः कर्मगुणात्मकम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘१७’ इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 18
देवो यः संश्रितस् तस्मिन् बुद्धीन्दुर् इव पुष्करे क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान् नित्यं योगजितात्मकम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘१८’ इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 19
तमो रजश् च सत्त्वं च ज्ञेयं जीवगुणात्मकम् जीवम् आत्मगुणं विद्याद् आत्मानं परमात्मनः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘१९’ इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 20
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते जीवगुणं च सर्वम् ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रकल्पयन्तो भुवनानि सप्त
एषः श्लोकः ब्रह्मपुराणे (आदिपुराणे) द्विशतसप्तत्रिंशाध्याये विंशतितमः; अस्य मूलपाठः अत्र न प्रदत्तः।
Verse 21
व्यास उवाच प्रकृत्यास् तु विकारा ये क्षेत्रज्ञास् ते परिश्रुताः ते चैनं न प्रजानन्ति न जानाति स तान् अपि //
एषः श्लोकः ब्रह्मपुराणे (आदिपुराणे) द्विशतसप्तत्रिंशाध्याये एकविंशतितमः; मूलश्लोकः अत्र अनुपलब्धः।
Verse 22
तैश् चैव कुरुते कार्यं मनःषष्ठैर् इहेन्द्रियैः सुदान्तैर् इव संयन्ता दृढः परमवाजिभिः //
एषः श्लोकः ब्रह्मपुराणे (आदिपुराणे) द्विशतसप्तत्रिंशाध्याये द्वाविंशतितमः; अस्य पाठः अत्र न दृश्यते।
Verse 23
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यः परमं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः //
एषः श्लोकः ब्रह्मपुराणे (आदिपुराणे) द्विशतसप्तत्रिंशाध्याये त्रयोविंशतितमः; मूलवाक्यं अत्र न प्रदर्शितम्।
Verse 24
महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् परतो ऽमृतम् अमृतान् न परं किंचित् सा काष्ठा परमा गतिः //
एषः श्लोकः ब्रह्मपुराणे (आदिपुराणे) द्विशतसप्तत्रिंशाध्याये चतुर्विंशतितमः; अस्य मूलपाठं विना अनुवादः न शक्यते।
Verse 25
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः //
पञ्चविंशतितमोऽयं श्लोकः—मूलपाठोऽत्र निर्दिष्टः।
Verse 26
अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थांश् च बहुचित्तम् अचिन्तयन् //
षड्विंशतितमोऽयं श्लोकः—मूलपाठोऽत्र निर्दिष्टः।
Verse 27
ध्याने ऽपि परमं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो गच्छेत् परं पदम् //
सप्तविंशतितमोऽयं श्लोकः—मूलपाठोऽत्र निर्दिष्टः।
Verse 28
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युम् उपाश्नुते //
अष्टाविंशतितमोऽयं श्लोकः—मूलपाठोऽत्र निर्दिष्टः।
Verse 29
विहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत् //
एकोनत्रिंशतितमोऽयं श्लोकः—मूलपाठोऽत्र निर्दिष्टः।
Verse 30
चित्तप्रसादेन यतिर् जहातीह शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते //
त्रिंशत्तमोऽयं श्लोकाङ्कः; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 31
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा स्वप्ने सुखं भवेत् निर्वाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते //
एकत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकाङ्कः; मूलश्लोकः नोपलभ्यते।
Verse 32
एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न् आत्मानम् आत्मना लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //
द्वात्रिंशत्तमोऽयं श्लोकाङ्कः; पाठाभावात् अनुवादो न शक्यते।
Verse 33
रहस्यं सर्ववेदानाम् अनैतिह्यम् अनागमम् आत्मप्रत्यायकं शास्त्रम् इदं पुत्रानुशासनम् //
त्रयस्त्रिंशत्तमोऽयं श्लोकाङ्कः; मूलवाक्यानि न प्रदर्शितानि।
Verse 34
धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद् वसु दशवर्षसहस्राणि निर्मथ्यामृतम् उद्धृतम् //
चतुस्त्रिंशत्तमोऽयं श्लोकाङ्कः; मूलश्लोकस्य अभावः।
Verse 35
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठाद् अग्निर् यथैव च तथैव विदुषां ज्ञानं मुक्तिहेतोः समुद्धृतम् //
एतत् पञ्चत्रिंशत्तमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे निर्दिष्टम्; अस्य मूलपाठः अत्र न प्रदत्तः।
Verse 36
स्नातकानाम् इदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् तद् इदं नाप्रशान्ताय नादान्ताय तपस्विने //
एतत् षट्त्रिंशत्तमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे निर्दिष्टम्; अस्य मूलपाठः अत्र न दृश्यते।
Verse 37
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे //
एतत् सप्तत्रिंशत्तमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे; मूलश्लोकः अत्र अनुपलब्धः।
Verse 38
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने //
एतत् अष्टत्रिंशत्तमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे; अस्य पाठः अत्र न प्रदत्तः।
Verse 39
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय तु रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन //
एतत् एकोनचत्वारिंशत्तमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे; मूलवचनं अत्र नोपलभ्यते।
Verse 40
यद् अप्य् अस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णाम् इमां नरः इदम् एव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “४०” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा तदनुसारं पवित्रानुवादं करिष्ये।
Verse 41
अतो गुह्यतरार्थं तद् अध्यात्मम् अतिमानुषम् यत् तन् महर्षिभिर् दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “४१” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा तदनुसारं पवित्रानुवादं करिष्ये।
Verse 42
तद् युष्मभ्यं प्रयच्छामि यन् मां पृच्छत सत्तमाः यन् मे मनसि वर्तेत यस् तु वो हृदि संशयः श्रुतं भवद्भिस् तत् सर्वं किम् अन्यत् कथयामि वः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “४२” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा तदनुसारं पवित्रानुवादं करिष्ये।
Verse 43
मुनय ऊचुः अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर् एव वदस्व नः यद् अध्यात्मं यथा विद्मो भगवन्न् ऋषिसत्तम //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “४३” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा तदनुसारं पवित्रानुवादं करिष्ये।
Verse 44
व्यास उवाच अध्यात्मं यद् इदं विप्राः पुरुषस्येह पठ्यते युष्मभ्यं कथयिष्यामि तस्य व्याख्यावधार्यताम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “४४” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा तदनुसारं पवित्रानुवादं करिष्ये।
Verse 45
भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च महाभूतानि यश् चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 46
मुनय ऊचुः आकारं तु भवेद् यस्य यस्मिन् देहं न पश्यति आकाशाद्यं शरीरेषु कथं तद् उपवर्णयेत् इन्द्रियाणां गुणाः केचित् कथं तान् उपलक्षयेत् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः अनुपलब्धः; तस्मात् अर्थानुवादः निश्चयेन न क्रियते।
Verse 47
व्यास उवाच एतद् वो वर्णयिष्यामि यथावद् अनुदर्शनम् शृणुध्वं तद् इहैकाग्र्या यथातत्त्वं यथा च तत् //
मूलश्लोकः न प्रदत्तः; अतः शास्त्रीयः अनुवादः अत्र न सम्भवति।
Verse 48
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशलक्षणम् प्राणश् चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास् त्रयः //
अत्र केवलं पदसंख्या दृश्यते; पाठाभावे भावार्थः न निरूप्यते।
Verse 49
रूपं चक्षुर् विपाकश् च त्रिधा ज्योतिर् विधीयते रसो ऽथ रसनं स्वेदो गुणास् त्व् एते त्रयो ऽम्भसाम् //
कृपया अस्य श्लोकस्य संस्कृतपाठं प्रददातु; तदा एव सम्यगनुवादः सम्भवः।
Verse 50
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेर् एते गुणास् त्रयः एतावान् इन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः //
एतत् पञ्चाशत्तमं श्लोकं ब्रह्मपुराणे निर्दिष्टम्; अस्य मूलपाठः अत्र न प्रदत्तः।
Verse 51
वायोः स्पर्शो रसो ऽद्भ्यश् च ज्योतिषो रूपम् उच्यते आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः //
एतदेकपञ्चाशत्तमं श्लोकं ब्रह्मपुराणे; अस्य मूलश्लोकः अत्र अनुपलब्धः।
Verse 52
मनो बुद्धिः स्वभावश् च गुणा एते स्वयोनिजाः ते गुणान् अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः //
एतद्द्विपञ्चाशत्तमं श्लोकं ब्रह्मपुराणे; मूलपाठोऽत्र न प्रदर्शितः।
Verse 53
यथा कूर्म इवाङ्गानि प्रसार्य संनियच्छति एवम् एवेन्द्रियग्रामं बुद्धिश्रेष्ठो नियच्छति //
एतत्त्रिपञ्चाशत्तमं श्लोकं ब्रह्मपुराणे; अस्य संस्कृतमूलं नोपलभ्यते।
Verse 54
यद् ऊर्ध्वं पादतलयोर् अवार्कोर्ध्वं च पश्यति एतस्मिन्न् एव कृत्ये सा वर्तते बुद्धिर् उत्तमा //
एतच्चतुःपञ्चाशत्तमं श्लोकं ब्रह्मपुराणे; मूलश्लोकः अत्र न समुपस्थितः।
Verse 55
गुणैस् तु नीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्य् अपि मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्या भावात् कुतो गुणाः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘५५’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 56
इन्द्रियाणि नरैः पञ्च षष्ठं तन् मन उच्यते सप्तमीं बुद्धिम् एवाहुः क्षेत्रज्ञं विद्धि चाष्टमम् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘५६’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 57
चक्षुर् आलोकनायैव संशयं कुरुते मनः बुद्धिर् अध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘५७’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 58
रजस् तमश् च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः समाः सर्वेषु भूतेषु तान् गुणान् उपलक्षयेत् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘५८’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 59
तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिद् आत्मनि लक्षयेत् प्रशान्तम् इव संयुक्तं सत्त्वं तद् उपधारयेत् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘५९’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 60
यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् प्रवृत्तं रज इत्य् एवं तत्र चाप्य् उपलक्षयेत् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; तस्मात् यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रेषयत।
Verse 61
यत् तु संमोहसंयुक्तम् अव्यक्तं विषमं भवेत् अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस् तद् उपधारयेत् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; तस्मात् यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रेषयत।
Verse 62
प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दं स्वाम्यं स्वस्थात्मचित्तता अकस्माद् यदि वा कस्माद् वदन्ति सात्त्विकान् गुणान् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; तस्मात् यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रेषयत।
Verse 63
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस् तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस् तानि वर्तन्ते हेतुतत्त्वतः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; तस्मात् यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रेषयत।
Verse 64
तथा मोहः प्रमादश् च तन्द्री निद्राप्रबोधिता कथंचिद् अभिवर्तन्ते विज्ञेयास् तामसा गुणाः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; तस्मात् यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रेषयत।
Verse 65
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिर् अध्यवसायिनी हृदयं प्रियम् एवेह त्रिविधा कर्मचोदना //
अस्य अध्यायस्य पञ्चषष्टितमः श्लोकः—पाठः अत्र निर्दिष्टः नास्ति; तस्मात् यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 66
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा परः स्मृतः //
अस्य अध्यायस्य षट्षष्टितमः श्लोकः—मूलश्लोकः अत्र नोपलभ्यते; अतः प्रमाणानुवादः न शक्यते।
Verse 67
बुद्धिर् आत्मा मनुष्यस्य बुद्धिर् एवात्मनायिका यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः //
अस्य अध्यायस्य सप्तषष्टितमः श्लोकः—पाठाभावात् अर्थनिर्णयः न शक्यते; तस्मात् अनुवादोऽपि न शक्यते।
Verse 68
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर् विकुरुते ह्य् अनु शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते //
अस्य अध्यायस्य अष्टषष्टितमः श्लोकः—मूलपाठः अनुपलब्धः; अतः शास्त्रसम्मतं भाषान्तरं न शक्यते।
Verse 69
पश्यन्ती च भवेद् दृष्टी रसन्ती रसना भवेत् जिघ्रन्ती भवति घ्राणं बुद्धिर् विकुरुते पृथक् //
अस्य अध्यायस्य एकोनसप्ततितमः श्लोकः—अत्र केवलं संख्या दृश्यते, न तु श्लोकपाठः; अतः अनुवादः नोपपद्यते।
Verse 70
इन्द्रियाणि तु तान्य् आहुस् तेषां वृत्त्या वितिष्ठति तिष्ठति पुरुषे बुद्धिर् बुद्धिभावव्यवस्थिता //
अत्र श्लोकस्य पाठो निर्दिष्टः; मूलग्रन्थे यथोक्तं श्लोकसङ्ख्या ७० इति।
Verse 71
कदाचिल् लभते प्रीतिं कदाचिद् अपि शोचति न सुखेन च दुःखेन कदाचिद् इह मुह्यते //
अत्र श्लोकस्य पाठो निर्दिष्टः; मूलग्रन्थे यथोक्तं श्लोकसङ्ख्या ७१ इति।
Verse 72
स्वयं भावात्मिका भावांस् त्रीन् एतान् अतिवर्तते सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान् //
अत्र श्लोकस्य पाठो निर्दिष्टः; मूलग्रन्थे यथोक्तं श्लोकसङ्ख्या ७२ इति।
Verse 73
यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः अधिष्ठाने च वै बुद्ध्या पृथग् एतानि संस्मरेत् //
अत्र श्लोकस्य पाठो निर्दिष्टः; मूलग्रन्थे यथोक्तं श्लोकसङ्ख्या ७३ इति।
Verse 74
इन्द्रियाणि च मेध्यानि विचेतव्यानि कृत्स्नशः सर्वाण्य् एवानुपूर्वेण यद् यदा च विधीयते //
अत्र श्लोकस्य पाठो निर्दिष्टः; मूलग्रन्थे यथोक्तं श्लोकसङ्ख्या ७४ इति।
Verse 75
अविभागमना बुद्धिर् भावो मनसि वर्तते प्रवर्तमानस् तु रजः सत्त्वम् अप्य् अतिवर्तते //
एतत् पञ्चसप्ततितमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे निर्दिष्टम्; अस्य मूलपाठः अत्र न प्रदत्तः।
Verse 76
ये वै भावेन वर्तन्ते सर्वेष्व् एतेषु ते त्रिषु अन्व् अर्थान् संप्रवर्तन्ते रथनेमिम् अरा इव //
एतत् षट्सप्ततितमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे; मूलश्लोकः अत्र अनुपलब्धः।
Verse 77
प्रदीपार्थं मनः कुर्याद् इन्द्रियैर् बुद्धिसत्तमैः निश्चरद्भिर् यथायोगम् उदासीनैर् यदृच्छया //
एतत् सप्तसप्ततितमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे; अस्य पाठः अत्र न प्रदर्शितः।
Verse 78
एवंस्वभावम् एवेदम् इति बुद्ध्वा न मुह्यति अशोचन् संप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः //
एतत् अष्टसप्ततितमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे; मूलवाक्यं अत्र नोपलभ्यते।
Verse 79
न ह्य् आत्मा शक्यते द्रष्टुम् इन्द्रियैः कामगोचरैः प्रवर्तमानैर् अनेकैर् दुर्धरैर् अकृतात्मभिः //
एतत् एकोनाशीतितमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे; अस्य मूलपाठः अत्र न दत्तः।
Verse 80
तेषां तु मनसा रश्मीन् यदा सम्यङ् नियच्छति तदा प्रकाशते श्यात्मा दीपदीप्ता यथाकृतिः //
एतत् सप्तत्रिंशतितमेऽध्याये अशीतितमः श्लोकः; अत्र श्लोकपाठः न प्रदत्तः।
Verse 81
सर्वेषाम् एव भूतानां तमस्य् उपगते यथा प्रकाशं भवते सर्वं तथैवम् उपधार्यताम् //
एकाशीतितमोऽध्यायः—अत्रोच्यते धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यग्विवरणम्।
Verse 82
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर् न लिप्यते //
द्व्यशीतितमोऽध्यायः—पुण्यकर्मणां फलानि तथा पापस्य निवारणं निरूप्यते।
Verse 83
एवम् एव कृतप्रज्ञो न दोषैर् विषयांश् चरन् असज्जमानः सर्वेषु न कथंचित् प्रलिप्यते //
त्र्यशीतितमोऽध्यायः—तीर्थयात्राविधानं दानधर्मश्च विस्तरेण प्रकाश्यते।
Verse 84
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर् यस्य सदात्मनि सर्वभूतात्मभूतस्य गुणसङ्गेन सज्जतः //
चतुरशीतितमोऽध्यायः—व्रतानां नियमाः शौचाचारश्च धर्मतः प्रतिपाद्यते।
Frequently Asked Questions
The chapter’s governing theme is the reconciliation of Vedic injunctions by positing two complementary disciplines: action (pravṛtti-dharma) that sustains social-religious order yet binds through karmic consequence, and knowledge-based renunciation (nivṛtti) that culminates in liberation through discernment of the self (kṣetrajña) from prakṛti and its guṇas.
Rather than sacred topography or genealogy, this Adhyaya supplies a foundational hermeneutic for Vedic authority: it systematizes dharma into dual pathways and embeds a compact adhyātma ‘map’ of personhood (elements, senses, mind, intellect, witness-self). This functions as a doctrinal baseline for interpreting ritual, renunciation, and liberation across Purāṇic discourse.
No tirtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this chapter. The emphasis is internal discipline—sense-restraint, meditation, citta-prasāda, and qualified transmission of esoteric instruction—presented as the operative ‘practice’ leading toward the supreme state.