Adhyaya 176: The Ananta-Vasudeva Image: From Brahma’s Commission to Puruṣottama Kṣetra
अध्यायः १७६ अनन्तवासुदेवस्य संक्षिप्तं माहात्म्यं प्रतिमाया जीवनवृत्तान्तरूपेण निरूपयति। ऋषीणां विस्तरकथाश्रवणाभिलाषया प्रेरितः ब्रह्मा कथयति—प्राचीनसृष्टिकाले स विश्वकर्माणं नियोजयामास, यः गिरिशिलया वासुदेवस्य शङ्खचक्रगदाधरं सम्यग्लक्षणयुक्तं विग्रहं निर्ममे। ततः प्रतिमायाः गमनकथा—इन्द्रः तां पूजयित्वा अभयम् ऐश्वर्यं च प्राप; अनन्तरं देवदिक्पालजयपराक्रान्तो रावणः तां दृष्ट्वा जग्राह, सा च भक्ताय विभीषणाय समर्पिता। रामायणयुद्धप्रसङ्गे रामस्य प्रत्यागमने सति प्रतिमा समुद्राय दत्ता। द्वापरयुगे समुद्रः तां मोक्षप्रदं दुर्लभं पुरुषोत्तमक्षेत्रे प्रकटयति, यत्र सा नित्यभक्तिस्थानं भवति। अन्ते अनन्तदर्शनपूजनयोः फलश्रुतिः—यज्ञपुण्यवृद्धिः, विष्णुलोकप्राप्तिः, वैष्णवयोगेन च अन्ततः मोक्षः।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Naimiṣāraṇya’s sages press for a fuller account of the Ananta–Vāsudeva māhātmya; the narration pivots to Brahmā’s own memory of an earlier cosmic cycle, immediately lending primordial authority to the image’s origin.","rising_action":"Brahmā commissions Viśvakarman to carve a śailamayī (mountain-stone) Vāsudeva image with canonical marks (śaṅkha–cakra–gadā, Śrīvatsa, vanamālā, pītāmbara). Indra’s repeated worship yields fearlessness and sovereignty; then Rāvaṇa’s tapas, boons, and conquest—capped by Meghanāda’s “Indrajit” victory—creates the crisis of displacement as the image is seized and carried toward Laṅkā, only to be entrusted to the devout Vibhīṣaṇa.","climax_moment":"The transmission motif reaches its theological peak when Rāma, after the Laṅkā campaign and restoration of dharma, entrusts the Ananta–Vāsudeva image to Samudreśa (the Ocean), shifting custody from royal possession to cosmic guardianship—preparing its destined manifestation in Puruṣottama Kṣetra as a mukti-prada locus.","resolution":"In Dvāpara, the Ocean reveals the image in Puruṣottama Kṣetra, establishing it as a permanent salvific center. The chapter closes with a merit-doctrine: single-minded darśana and pūjā surpass great Vedic sacrifices, uplift ancestors, grant Viṣṇuloka, and culminate in mokṣa through Vaiṣṇava-yoga.","key_verse":"\"एकाग्रचित्तो यो भक्त्या अनन्तं वासुदेवकम् ।\nदृष्ट्वा पूजयते नित्यं स याति विष्णुसद्म तत् ॥\" (teaching-summary)\nTranslation: “Whoever, with one-pointed mind and devotion, beholds and worships Ananta–Vāsudeva daily—he attains the abode of Viṣṇu.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Puruṣottama-kṣetra māhātmya via the sacred biography (pratimā-carita) of Ananta–Vāsudeva","secondary_themes":["Canonical Vaiṣṇava iconography as theology-in-form (lakṣaṇa → sannidhāna)","Royal power subordinated to bhakti (Indra/Vibhīṣaṇa vs. Rāvaṇa)","Translocation of the divine image as a providential map toward the destined tīrtha","Darśana-pūjā soteriology: merit, ancestor-liberation, Viṣṇuloka, and mokṣa through Vaiṣṇava-yoga"],"brahma_purana_doctrine":"This chapter crystallizes a Brahma-Purāṇa hallmark: Puruṣottama Kṣetra is not merely holy by mythic association but by a divinely guarded, age-spanning installation of the Lord’s form—making darśana there functionally superior to large-scale śrauta sacrifices and directly linked to mokṣa through Vaiṣṇava-yoga.","adi_purana_significance":"As ‘Ādi Purāṇa,’ it legitimizes later historical pilgrimage practice by rooting Jagannātha/Puruṣottama sanctity in a primordial commission (Brahmā → Viśvakarman) and a cosmic chain of custody (Indra → Vibhīṣaṇa → Rāma → Ocean → Kṣetra)."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"वीर (vīra)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → vīra → raudra → adbhuta → śānta"],"devotional_peaks":["Brahmā’s commissioning of the fully-marked Vāsudeva image (form as presence)","Indra’s sustained abhiṣeka–dāna worship yielding fearlessness","Vibhīṣaṇa’s long-term, single-hearted service contrasted with Rāvaṇa’s seizure","Ocean’s age-delayed revelation of the image in Puruṣottama Kṣetra as mukti-prada","Final phalaśruti: darśana/pūjā surpassing sacrifices and culminating in mokṣa via Vaiṣṇava-yoga"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["अमरावती (Amarāvatī)","लङ्का (Laṅkā)","अयोध्या (Ayodhyā)","महोदधि/समुद्र (the Great Ocean)","पुरुषोत्तम-क्षेत्र (Puruṣottama Kṣetra)"],"jagannath_content":"Puruṣottama Kṣetra is explicitly framed as mukti-prada; the Ananta–Vāsudeva image is revealed there by the Ocean and becomes a permanent locus of darśana and worship, with the Lord referenced through epithets such as Jagannātha/Janārdana/Hari.","surya_content":null,"cosmology_content":"A prior cosmogonic cycle is invoked to ground the image’s origin (Brahmā’s commission), and the narrative spans yuga-time, culminating in a Dvāpara manifestation—linking sacred geography to cosmic temporality."}
Shlokas in Adhyaya 176
Verse 1
मुनय ऊचुः नहि नस् तृप्तिर् अस्तीह शृण्वतां भगवत्कथाम् पुनर् एव परं गुह्यं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः //
अत्र श्लोकसंख्या ‘१’ इति निर्दिष्टा; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 2
अनन्तवासुदेवस्य न सम्यग् वर्णितं त्वया श्रोतुम् इच्छामहे देव विस्तरेण वदस्व नः //
अत्र श्लोकसंख्या ‘२’ इति निर्दिष्टा; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 3
ब्रह्मोवाच प्रवक्ष्यामि मुनिश्रेष्ठाः सारात् सारतरं परम् अनन्तवासुदेवस्य माहात्म्यं भुवि दुर्लभम् //
अत्र श्लोकसंख्या ‘३’ इति निर्दिष्टा; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 4
आदिकल्पे पुरा विप्रास् त्व् अहम् अव्यक्तजन्मवान् विश्वकर्माणम् आहूय वचनं प्रोक्तवान् इदम् //
अत्र श्लोकसंख्या ‘४’ इति निर्दिष्टा; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 5
वरिष्ठं देवशिल्पीन्द्रं विश्वकर्माग्रकर्मिणम् प्रतिमां वासुदेवस्य कुरु शैलमयीं भुवि //
पञ्चमः श्लोकः—अत्र धर्मार्थकाममोक्षाणां महिमा संक्षेपेण निरूप्यते।
Verse 6
यां प्रेक्ष्य विधिवद् भक्ताः सेन्द्रा वै मानुषादयः येन दानवरक्षोभ्यो विज्ञाय सुमहद् भयम् //
षष्ठः श्लोकः—पुण्यकर्मणां फलप्राप्तिः तथा पापस्य निवारणं प्रतिपाद्यते।
Verse 7
त्रिदिवं समनुप्राप्य सुमेरुशिखरं चिरम् वासुदेवं समाराध्य निरातङ्का वसन्ति ते //
सप्तमः श्लोकः—गुरोः सेवा, देवपूजा, तथा शास्त्रश्रवणस्य प्रशंसा क्रियते।
Verse 8
मम तद् वचनं श्रुत्वा विश्वकर्मा तु तत्क्षणात् चकार प्रतिमां शुद्धां शङ्खचक्रगदाधराम् //
अष्टमः श्लोकः—तीर्थयात्रायाः पवित्रता, दानस्य महत्त्वं, तथा व्रतानां विधानं कथ्यते।
Verse 9
सर्वलक्षणसंयुक्तां पुण्डरीकायतेक्षणाम् श्रीवत्सलक्ष्मसंयुक्ताम् अत्युग्रां प्रतिमोत्तमाम् //
नवमः श्लोकः—एवं श्रुत्वा नरः श्रद्धया आचरन् परं श्रेयः प्राप्नोति इति निष्कर्षः।
Verse 10
वनमालावृतोरस्कां मुकुटाङ्गदधारिणीम् पीतवस्त्रां सुपीनांसां कुण्डलाभ्याम् अलंकृताम् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; कृपया संस्कृतपाठं ददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 11
एवं सा प्रतिमा दिव्या गुह्यमन्त्रैस् तदा स्वयम् प्रतिष्ठाकालम् आसाद्य मयासौ निर्मिता पुरा //
अस्य श्लोकस्य मूलसंस्कृतपाठः अनुपलब्धः; पाठं प्रदाय, ततः पवित्रार्थानुसारं अनुवादः क्रियते।
Verse 12
तस्मिन् काले तदा शक्रो देवराट् खेचरैः सह जगाम ब्रह्मसदनम् आरुह्य गजम् उत्तमम् //
अत्र केवलं अङ्कः प्रदत्तः; श्लोकपाठं विना अनुवादः न शक्यते, कृपया मूलपाठं समर्पयतु।
Verse 13
प्रसाद्य प्रतिमां शक्रः स्नानदानैः पुनः पुनः प्रतिमां तां समाराध्य स्वपुरं पुनर् आगमत् //
मूलश्लोकः अत्र न दृश्यते; ब्रह्मपुराणस्य पाठं प्रदाय, ततः यथार्थं भावानुवादं दास्यामि।
Verse 14
तां समाराध्य सुचिरं यतवाक्कायमानसः वृत्राद्यान् असुरान् क्रूरान् नमुचिप्रमुखान् स च //
अनुवादाय आवश्यकः संस्कृतमूलपाठः अनुपस्थितः; कृपया श्लोकं लिखित्वा प्रेषयतु, तदा अनुवादः सिद्ध्यति।
Verse 15
निहत्य दानवान् भीमान् भुक्तवान् भुवनत्रयम् द्वितीये च युगे प्राप्ते त्रेतायां राक्षसाधिपः //
अध्यायस्य पञ्चदशः श्लोकः—अत्र मूलपाठः निर्दिष्टः।
Verse 16
बभूव सुमहावीर्यो दशग्रीवः प्रतापवान् दश वर्षसहस्राणि निराहारो जितेन्द्रियः //
अध्यायस्य षोडशः श्लोकः—अत्र मूलपाठः निर्दिष्टः।
Verse 17
चचार व्रतम् अत्युग्रं तपः परमदुश्चरम् तपसा तेन तुष्टो ऽहं वरं तस्मै प्रदत्तवान् //
अध्यायस्य सप्तदशः श्लोकः—अत्र मूलपाठः निर्दिष्टः।
Verse 18
अवध्यः सर्वदेवानां स दैत्योरगरक्षसाम् शापप्रहरणैर् उग्रैर् अवध्यो यमकिंकरैः //
अध्यायस्य अष्टादशः श्लोकः—अत्र मूलपाठः निर्दिष्टः।
Verse 19
वरं प्राप्य तदा रक्षो यक्षान् सर्वगणान् इमान् धनाध्यक्षं विनिर्जित्य शक्रं जेतुं समुद्यतः //
अध्यायस्य एकोनविंशः श्लोकः—अत्र मूलपाठः निर्दिष्टः।
Verse 20
संग्रामं सुमहाघोरं कृत्वा देवैः स राक्षसः देवराजं विनिर्जित्य तदा इन्द्रजितेति वै //
अत्र श्लोके केवलं “२०” इति संख्या दृश्यते; मूलपाठः अनुपलब्धः, अतः यथार्थानुवादः न शक्यते।
Verse 21
राक्षसस् तत्सुतो नाम मेघनादः प्रलब्धवान् अमरावतीं ततः प्राप्य देवराजगृहे शुभे //
अत्र श्लोके केवलं “२१” इति संख्या दृश्यते; मूलपाठाभावे अर्थानुवादः न सम्भवति।
Verse 22
ददर्शाञ्जनसंकाशां रावणस् तु बलान्वितः प्रतिमां वासुदेवस्य सर्वलक्षणसंयुताम् //
अत्र केवलं “२२” इति संख्या; श्लोकस्य मूलवाक्यानि न दत्तानि, तस्मात् अनुवादः न शक्यः।
Verse 23
श्रीवत्सलक्ष्मसंयुक्तां पद्मपत्त्रायतेक्षणाम् वनमालावृतोरस्कां मुकुटाङ्गदभूषिताम् //
अत्र श्लोकपाठः न दृश्यते, केवलं “२३” इति संख्या; अतः प्रमाणानुवादः न सम्भवः।
Verse 24
शङ्खचक्रगदाहस्तां पीतवस्त्रां चतुर्भुजाम् सर्वाभरणसंयुक्तां सर्वकामफलप्रदाम् //
अत्र केवलं “२४” इति संख्या प्रदत्ता; मूलश्लोकस्य अभावे अनुवादः न क्रियते।
Verse 25
विहाय रत्नसंघांश् च प्रतिमां शुभलक्षणाम् पुष्पकेण विमानेन लङ्कां प्रास्थापयद् द्रुतम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘२५’ इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 26
पुराध्यक्षः स्थितः श्रीमान् धर्मात्मा स विभीषणः रावणस्यानुजो मन्त्री नारायणपरायणः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो नोपलभ्यते; केवलं ‘२६’ इति संख्या। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादाय अवसरं ददातु।
Verse 27
दृष्ट्वा तां प्रतिमां दिव्यां देवेन्द्रभवनच्युताम् रोमाञ्चिततनुर् भूत्वा विस्मयं समपद्यत //
अस्य श्लोकस्य संस्कृतमूलं न दृश्यते; ‘२७’ इति मात्रं निर्दिष्टम्। मूलपाठे प्राप्ते अनुवादः सम्यक् प्रदीयते।
Verse 28
प्रणम्य शिरसा देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः //
अत्र ‘२८’ इति संख्या एव; श्लोकपाठो न प्रदत्तः। कृपया ब्रह्मपुराणस्य संस्कृतश्लोकं योजयतु, तदा अनुवादः सिद्ध्यति।
Verse 29
इत्य् उक्त्वा स तु धर्मात्मा प्रणिपत्य मुहुर् मुहुः ज्येष्ठं भ्रातरम् आसाद्य कृताञ्जलिर् अभाषत //
अस्य पद्यस्य मूलसंस्कृतपाठो नोपलभ्यते; ‘२९’ इति संख्या मात्रं। मूलश्लोके प्रदत्ते सर्वभाषासु अनुवादं दास्यामि।
Verse 30
राजन् प्रतिमया त्वं मे प्रसादं कर्तुम् अर्हसि याम् आराध्य जगन्नाथ निस्तरेयं भवार्णवम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३०” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादो दास्यते।
Verse 31
भ्रातुर् वचनम् आकर्ण्य रावणस् तं तदाब्रवीत् गृहाण प्रतिमां वीर त्व् अनया किं करोम्य् अहम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३१” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादो दास्यते।
Verse 32
स्वयंभुवं समाराध्य त्रैलोक्यं विजये त्व् अहम् नानाश्चर्यमयं देवं सर्वभूतभवोद्भवम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३२” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादो दास्यते।
Verse 33
विभीषणो महाबुद्धिस् तदा तां प्रतिमां शुभाम् शतम् अष्टोत्तरं चाब्दं समाराध्य जनार्दनम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३३” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादो दास्यते।
Verse 34
अजरामरणं प्राप्तम् अणिमादिगुणैर् युतम् राज्यं लङ्काधिपत्यं च भोगान् भुङ्क्ते यथेप्सितान् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३४” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादो दास्यते।
Verse 35
मुनय ऊचुः अहो नो विस्मयो जातः श्रुत्वेदं परमामृतम् अनन्तवासुदेवस्य संभवं भुवि दुर्लभम् //
अत्र श्लोकः पञ्चत्रिंशत्तमः।
Verse 36
श्रोतुम् इच्छामहे देव विस्तरेण यथातथम् तस्य देवस्य माहात्म्यं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः //
अत्र श्लोकः षट्त्रिंशत्तमः।
Verse 37
ब्रह्मोवाच तदा स राक्षसः क्रूरो देवगन्धर्वकिंनरान् लोकपालान् समनुजान् मुनिसिद्धांश् च पापकृत् //
अत्र श्लोकः सप्तत्रिंशत्तमः।
Verse 38
विजित्य समरे सर्वान् आजहार तदङ्गनाः संस्थाप्य नगरीं लङ्कां पुनः सीतार्थमोहितः //
अत्र श्लोकः अष्टत्रिंशत्तमः।
Verse 39
शङ्कितो मृगरूपेण सौवर्णेन च रावणः ततः क्रुद्धेन रामेण रणे सौमित्रिणा सह //
अत्र श्लोकः एकोनचत्वारिंशत्तमः।
Verse 40
रावणस्य वधार्थाय हत्वा वालिं मनोजवम् अभिषिक्तश् च सुग्रीवो युवराजो ऽङ्गदस् तथा //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु।
Verse 41
हनुमान् नलनीलश् च जाम्बवान् पनसस् तथा गवयश् च गवाक्षश् च पाठीनः परमौजसः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः अनुपलब्धः; तस्मात् तात्पर्ययुक्तोऽनुवादः न शक्यते। कृपया श्लोकं लिखतु।
Verse 42
एतैश् चान्यैश् च बहुभिर् वानरैः समहाबलैः समावृतो महाघोरै रामो राजीवलोचनः //
अत्र श्लोकपाठः न प्रदत्तः; अतः प्रमाणानुसारः अनुवादः न सिध्यति। कृपया मूलसंस्कृतं ददातु।
Verse 43
गिरीणां सर्वसंघातैः सेतुं बद्ध्वा महोदधौ बलेन महता रामः समुत्तीर्य महोदधिम् //
श्लोकस्य संस्कृतमूलं विना अनुवादः केवलं कल्पना स्यात्; कृपया पाठं प्रददातु, ततः अनुवादं करिष्यामि।
Verse 44
संग्रामम् अतुलं चक्रे रक्षोगणसमन्वितः यमहस्तं प्रहस्तं च निकुम्भं कुम्भम् एव च //
कृपया ब्रह्मपुराणस्य १७६ अध्यायस्य ४४ श्लोकस्य संस्कृतपाठं प्रददातु; तदनन्तरं सर्वभाषासु श्रद्धापूर्वकं अनुवादं दास्यामि।
Verse 45
नरान्तकं महावीर्यं तथा चैव यमान्तकम् मालाढ्यं मालिकाढ्यं च हत्वा रामस् तु वीर्यवान् //
पञ्चचत्वारिंशत्तमः श्लोकः—अत्र मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 46
पुनर् इन्द्रजितं हत्वा कुम्भकर्णं सरावणम् वैदेहीं चाग्निनाशोध्य दत्त्वा राज्यं विभीषणे //
षट्चत्वारिंशत्तमः श्लोकः—अत्र मूलश्लोकः अनुपलब्धः; तस्मात् तात्पर्ययुक्तोऽनुवादो न शक्यते। श्लोकपाठं प्रेषयतु।
Verse 47
वासुदेवं समादाय यानं पुष्पकम् आरुहत् लीलया समनुप्रापद् अयोध्यां पूर्वपालिताम् //
सप्तचत्वारिंशत्तमः श्लोकः—मूलपाठाभावे यथार्थार्थनिर्णयः न शक्यते। कृपया श्लोकं सम्यक् प्रददातु।
Verse 48
कनिष्ठं भरतं स्नेहाच् छत्रुघ्नं भक्तवत्सलः अभिषिच्य तदा रामः सर्वराज्ये ऽधिराजवत् //
अष्टचत्वारिंशत्तमः श्लोकः—अत्र केवलं अङ्कः दृश्यते, न तु श्लोकवाक्यम्। अनुवादाय श्लोकपाठः आवश्यकः।
Verse 49
पुरातनीं स्वमूर्तिं च समाराध्य ततो हरिः दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च //
एकोनपञ्चाशत्तमः श्लोकः—मूलश्लोकः अत्र न प्रदर्शितः; तस्मात् श्रद्धापूर्वकः अनुवादः न शक्यते। श्लोकं ददातु।
Verse 50
भुक्त्वा सागरपर्यन्तां मेदिनीं स तु राघवः राज्यम् आसाद्य सुगतिं वैष्णवं पदम् आविशत् //
एतत् पञ्चाशत्तमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे निर्दिष्टम्; अस्य मूलपाठः अत्र न प्रदत्तः।
Verse 51
तां चापि प्रतिमां रामः समुद्रेशाय दत्तवान् धन्यो रक्षयितासि त्वं तोयरत्नसमन्वितः //
एतदेकपञ्चाशत्तमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे; अस्य मूलश्लोकः अत्र नोपलभ्यते।
Verse 52
द्वापरं युगम् आसाद्य यदा देवो जगत्पतिः धरण्याश् चानुरोधेन भावशैथिल्यकारणात् //
एतद्द्विपञ्चाशत्तमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे; मूलपाठाभावेऽत्र केवलं निर्देशः।
Verse 53
अवतीर्णः स भगवान् वसुदेवकुले प्रभुः कंसादीनां वधार्थाय संकर्षणसहायवान् //
एतत्त्रिपञ्चाशत्तमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे; मूलश्लोकस्य पाठः अत्र न प्रदर्शितः।
Verse 54
तदा तां प्रतिमां विप्राः सर्ववाञ्छाफलप्रदाम् सर्वलोकहितार्थाय कस्यचित् कारणान्तरे //
एतच्चतुःपञ्चाशत्तमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे; मूलपाठस्य अभावात् अनुवादो न शक्यते।
Verse 55
तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये दुर्लभे पुरुषोत्तमे उज्जहार स्वयं तोयात् समुद्रः सरितां पतिः //
एतत् पञ्चपञ्चाशत्तमं श्लोकस्थानं निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 56
तदा प्रभृति तत्रैव क्षेत्रे मुक्तिप्रदे द्विजाः आस्ते स देवो देवानां सर्वकामफलप्रदः //
एतत् षट्पञ्चाशत्तमं श्लोकस्थानं निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 57
ये संश्रयन्ति चानन्तं भक्त्या सर्वेश्वरं प्रभुम् वाङ्मनःकर्मभिर् नित्यं ते यान्ति परमं पदम् //
एतत् सप्तपञ्चाशत्तमं श्लोकस्थानं निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 58
दृष्ट्वानन्तं सकृद् भक्त्या संपूज्य प्रणिपत्य च राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं दशगुणं लभेत् //
एतत् अष्टपञ्चाशत्तमं श्लोकस्थानं निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 59
सर्वकामसमृद्धेन कामगेन सुवर्चसा विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना //
एतत् नवपञ्चाशत्तमं श्लोकस्थानं निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 60
त्रिःसप्तकुलम् उद्धृत्य दिव्यस्त्रीगणसेवितः उपगीयमानो गन्धर्वैर् नरो विष्णुपुरं व्रजेत् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः अत्र न प्रदत्तः; कृपया ब्रह्मपुराणस्य १७६.६० श्लोकं यथावत् प्रेषयतु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं दास्यामि।
Verse 61
तत्र भुक्त्वा वरान् भोगाञ् जरामरणवर्जितः दिव्यरूपधरः श्रीमान् यावद् आभूतसंप्लवम् //
अस्य श्लोकस्य मूलसंस्कृतपाठः न दृश्यते; कृपया १७६.६१ श्लोकं प्रेषयतु, तदा श्रद्धया सुस्पष्टं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 62
पुण्यक्षयाद् इहायातश् चतुर्वेदी द्विजोत्तमः वैष्णवं योगम् आस्थाय ततो मोक्षम् अवाप्नुयात् //
अत्र १७६.६२ श्लोकस्य मूलपाठः अनुपलब्धः; कृपया श्लोकं दत्ते सति, तदर्थं यथाविद्वत् अनुवादं प्रदास्यामि।
Verse 63
एवं मया त्व् अनन्तो ऽसौ कीर्तितो मुनिसत्तमाः कः शक्नोति गुणान् वक्तुं तस्य वर्षशतैर् अपि //
१७६.६३ श्लोकस्य संस्कृतमूलं न प्रदत्तम्; कृपया श्लोकपाठं सम्यक् दत्त्वा, अनन्तरं पावनं व्याख्यायुक्तं अनुवादं लभताम्।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on bhakti mediated through sacred presence (pratimā), presenting Ananta-Vāsudeva worship as protective, victory-conferring, and ultimately liberative. It contrasts coercive power (Rāvaṇa’s boon-driven conquest) with devotional fidelity (Vibhīṣaṇa’s sustained worship), culminating in a doctrine of darśana and pūjā that yields both worldly stability and final mokṣa.
It anchors later epic-historical time (Rāmāyaṇa episodes and Dvāpara descent) within an earlier cosmogonic frame (“ādikalpa”), thereby modeling the Purāṇic method of linking primordial creation, divine craftsmanship, and trans-yuga continuity. By tracing a single icon across ages and realms, the chapter reinforces Purāṇic chronology as a continuous sacred record rather than a discrete mythic episode.
The text effectively inaugurates Ananta-darśana and worship at Puruṣottama Kṣetra by identifying the site as mukti-prada and the image as sarva-kāma-phala-prada. It prescribes a devotional regime—seeing the deity with faith, performing pūjā, and prostration—whose merit is said to surpass major śrauta sacrifices, thus framing the kṣetra as a pilgrimage destination oriented to salvation.