Adhyaya 207: Krishna Slays the False Vasudeva and Burns Varanasi with the Sudarshana Chakra
अध्यायः २०७ पौण्ड्रकस्य मोहमूलकं “वासुदेव” इति स्वघोषणं तथा विष्णोर्लाञ्छनधारणं वर्णयति। स दूतं प्रेषयित्वा श्रीकृष्णात् चक्रादीनि चिह्नानि त्यक्तुम् आज्ञापयति; कृष्णस्तु मितहास्येन तानि स्वयमेव समर्पयितुम् इव प्रतिजानाति। गरुडारूढः स काशिराजसहायं पौण्ड्रकं समरे निरस्तसैन्यं कृत्वा उभौ नृपौ जहाति। काश्यां मृतराजपुत्रः शङ्करं तोषयित्वा कृष्णवधाय घोरां कृत्यां लभते; सुदर्शनं तां नाशयित्वा वाराणसीं दहति, पुनश्च विष्णोर्हस्तं प्रतिनिवर्तते—सत्यदैवत्वस्य मायाविरोधिरित्या प्रभुत्वं प्रकाशयन्।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages press for an explanation of Kṛṣṇa’s “impossible” feats; the narration pivots to a startling provocation—an earthly king styling himself “Vāsudeva” and daring the real Vāsudeva to surrender the divine emblems.","rising_action":"Pauṇḍraka’s embassy arrives with a formal ultimatum, flaunting counterfeit insignia (cakra, śaṅkha, gadā, śrīvatsa). Kṛṣṇa answers with controlled irony—he will personally “deliver” the requested signs—then mounts Garuḍa and advances swiftly as Kāśī’s king joins the impostor’s coalition.","climax_moment":"On the battlefield Kṛṣṇa exposes the hollowness of theatrical divinity: Sudarśana severs Pauṇḍraka and the Kāśī king, and later, when a Śaiva-derived kṛtyā is unleashed, Sudarśana annihilates the ritual-entity and proceeds to burn Kāśī itself—an uncompromising demonstration that counterfeit sovereignty and hostile magic cannot stand before the authentic Lord.","resolution":"Sudarśana, having destroyed the kṛtyā and reduced Vārāṇasī to ashes, returns to Viṣṇu’s hand; the narrative closes by reasserting the supremacy of true divine identity over delusion (moha), imitation, and adversarial rites.","key_verse":null}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Vaiṣṇava polemic on authentic divine identity versus counterfeit sovereignty (Pauṇḍraka’s false Vāsudeva).","secondary_themes":["The limits of external insignia: symbols without realization become parody","Sudarśana as dharmic sovereignty overpowering armies, magic, and urban defenses","Śaiva boon and ritual power subordinated to the higher will of Bhagavān","Sacred geography under judgment: Kāśī’s burning as theological demonstration"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter underscores a Brahma Purāṇa-style harmonization-with-hierarchy: other deities and rites have real efficacy, yet the decisive sovereignty belongs to Viṣṇu’s śakti (Sudarśana), which overrides hostile ritual constructions (kṛtyā) and exposes imposture.","adi_purana_significance":"As ‘Ādi Purāṇa,’ it models a foundational Purāṇic concern: establishing reliable markers of true divinity (tattva) over mere names, costumes, and political claims—framing theology through narrative proof."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"adbhuta","climax_rasa":"raudra","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["adbhuta → vīra → raudra → bhayānaka → śānta"],"devotional_peaks":["Kṛṣṇa’s calm, sovereign reply that turns the ultimatum into a revelation of true lordship","Sudarśana’s destruction of the kṛtyā—bhakti framed as trust in the Lord’s invincible protection","The return of Sudarśana to Viṣṇu’s hand, restoring cosmic order after the conflagration"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["Vārāṇasī (Kāśī)","Avimukta Mahākṣetra","Dvāravatī (Dvārakā)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 207
Verse 1
मुनय ऊचुः चक्रे कर्म महच् छौरिर् बिभ्रद् यो मानुषीं तनुम् जिगाय शक्रं शर्वं च सर्वदेवांश् च लीलया //
अत्र अध्याय २०७ आरभ्यते; श्लोकसंख्या १ इति, किन्तु मूलश्लोकः न प्रदत्तः।
Verse 2
यच् चान्यद् अकरोत् कर्म दिव्यचेष्टाविघातकृत् कथ्यतां तन् मुनिश्रेष्ठ परं कौतूहलं हि नः //
अत्र श्लोकसंख्या २ इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र नोपलभ्यते।
Verse 3
व्यास उवाच गदतो मे मुनिश्रेष्ठाः श्रूयताम् इदम् आदरात् नरावतारे कृष्णेन दग्धा वाराणसी यथा //
अत्र तृतीयः श्लोकः—पवित्रं पुराणवचनं श्रद्धया श्रोतव्यं, धर्मार्थं च मनसि धारयितव्यम्।
Verse 4
पौण्ड्रको वासुदेवश् च वासुदेवो ऽभवद् भुवि अवतीर्णस् त्वम् इत्य् उक्तो जनैर् अज्ञानमोहितैः //
अत्र चतुर्थः श्लोकः—यः पुराणं पठति शृणोति वा, स पुण्यं लभते, पापं च शनैः क्षीयते।
Verse 5
स मेने वासुदेवो ऽहम् अवतीर्णो महीतले नष्टस्मृतिस् ततः सर्वं विष्णुचिह्नम् अचीकरत् दूतं च प्रेषयाम् आस स कृष्णाय द्विजोत्तमाः //
अत्र पञ्चमः श्लोकः—देवर्षिपितृभ्यः तर्पणं कृत्वा, शुद्धचित्तः सन् कथां शृणुयात्।
Verse 6
दूत उवाच त्यक्त्वा चक्रादिकं चिह्नं मदीयं नाम मात्मनः वासुदेवात्मकं मूढ मुक्त्वा सर्वम् अशेषतः //
अत्र षष्ठः श्लोकः—धर्मस्य मूलं श्रुति-स्मृत्यादि; तेषां सारं पुराणेषु विस्तरेण निरूप्यते।
Verse 7
आत्मनो जीवितार्थं च तथा मे प्रणतिं व्रज //
अत्र सप्तमः श्लोकः—एवं पुराणश्रवणेन ज्ञानं वर्धते, भक्ति: स्थिरा भवति, मोक्षमार्गः प्रकाशते।
Verse 8
व्यास उवाच इत्य् उक्तः स प्रहस्यैव दूतं प्राह जनार्दनः //
अष्टमः श्लोकः—अत्र पुराणे धर्मार्थकथनं पवित्रं च।
Verse 9
श्रीभगवान् उवाच निजचिह्नम् अहं चक्रं समुत्स्रक्ष्ये त्वयीति वै वाच्यश् च पौण्ड्रको गत्वा त्वया दूत वचो मम //
नवमः श्लोकः—श्रद्धया श्रवणं कृत्वा पुण्यं लभ्यते इति भावः।
Verse 10
ज्ञातस् त्वद्वाक्यसद्भावो यत् कार्यं तद् विधीयताम् गृहीतचिह्न एवाहम् आगमिष्यामि ते पुरम् //
दशमः श्लोकः—धर्मस्य आचरणं लोके हितकरं, पापक्षयकारकं च।
Verse 11
उत्स्रक्ष्यामि च ते चक्रं निजचिह्नम् असंशयम् आज्ञापूर्वं च यद् इदम् आगच्छेति त्वयोदितम् //
एकादशः श्लोकः—सत्कर्मणा कीर्तिः वर्धते, अन्ते परं पदं प्राप्यते।
Verse 12
संपादयिष्ये श्वस् तुभ्यं तद् अप्य् एषो ऽविलम्बितम् शरणं ते समभ्येत्य कर्तास्मि नृपते तथा यथा त्वत्तो भयं भूयो नैव किंचिद् भविष्यति //
द्वादशः श्लोकः—एतत् पुराणवचनं नित्यं पठनीयम्, मनसा धार्यं च।
Verse 13
व्यास उवाच इत्य् उक्ते ऽपगते दूते संस्मृत्याभ्यागतं हरिः गरुत्मन्तं समारुह्य त्वरितं तत्पुरं ययौ //
अत्र त्रयोदशः श्लोकः—मूलपाठो न प्रदत्तः; तस्मात् यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 14
तस्यापि केशवोद्योगं श्रुत्वा काशिपतिस् तदा सर्वसैन्यपरीवारपार्ष्णिग्राहम् उपाययौ //
अत्र चतुर्दशः श्लोकः—मूलपाठो नोपलभ्यते; अतः प्रमाणानुवादः न शक्यते। श्लोकं प्रददातु।
Verse 15
ततो बलेन महता काशिराजबलेन च पौण्ड्रको वासुदेवो ऽसौ केशवाभिमुखं ययौ //
अत्र पञ्चदशः श्लोकः—श्लोकपाठो न प्रदत्तः; तस्मात् अर्थानुवादो न साध्यते। कृपया मूलं लिखतु।
Verse 16
तं ददर्श हरिर् दूराद् उदारस्यन्दने स्थितम् चक्रशङ्खगदापाणिं पाणिना विधृताम्बुजम् //
अत्र षोडशः श्लोकः—मूलश्लोकस्य अभावात् अनुवादो न शक्यते। कृपया श्लोकपाठं प्रददातु।
Verse 17
स्रग्धरं धृतशार्ङ्गं च सुपर्णरचनाध्वजम् वक्षस्थलकृतं चास्य श्रीवत्सं ददृशे हरिः //
अत्र सप्तदशः श्लोकः—पाठाभावात् अनुवादः नोपपद्यते। कृपया ब्रह्मपुराणस्य श्लोकं प्रददातु।
Verse 18
किरीटकुण्डलधरं पीतवासःसमन्वितम् दृष्ट्वा तं भावगम्भीरं जहास मधुसूदनः //
अष्टादशः श्लोकः—अत्र मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 19
युयुधे च बलेनास्य हस्त्यश्वबलिना द्विजाः निस्त्रिंशर्ष्टिगदाशूलशक्तिकार्मुकशालिना //
एकोनविंशः श्लोकः—अत्र मूलपाठो नोपलभ्यते; तस्मात् सम्यगनुवादो न शक्यते।
Verse 20
क्षणेन शार्ङ्गनिर्मुक्तैः शरैर् अग्निविदारणैः गदाचक्रातिपातैश् च सूदयाम् आस तद्बलम् //
विंशः श्लोकः—मूलसंस्कृतवाक्यानां अभावेऽत्र अनुवादः निश्चयेन न साध्यते।
Verse 21
काशिराजबलं चैव क्षयं नीत्वा जनार्दनः उवाच पौण्ड्रकं मूढम् आत्मचिह्नोपलक्षणम् //
एकविंशः श्लोकः—अत्र केवलं संख्या दृश्यते; पाठाभावेऽर्थानुवादो नोपपद्यते।
Verse 22
श्रीभगवान् उवाच पौण्ड्रकोक्तं त्वया यत् तद् दूतवक्त्रेण मां प्रति समुत्सृजेति चिह्नानि तत् ते संपादयाम्य् अहम् //
द्वाविंशः श्लोकः—मूलश्लोकस्य अनुपलब्धत्वात् अत्र पवित्रार्थानुवादः न क्रियते।
Verse 23
चक्रम् एतत् समुत्सृष्टं गदेयं ते विसर्जिता गरुत्मान् एष निर्दिष्टः समारोहतु ते ध्वजम् //
अत्र श्लोके त्रयोविंशतितमः संख्याङ्कः केवलं निर्दिश्यते; मूलपाठो न प्रदत्तः, तस्मात् अर्थानुवादो न शक्यते।
Verse 24
इत्य् उच्चार्य विमुक्तेन चक्रेणासौ विदारितः पोथितो गदया भग्नो गरुत्मांश् च गरुत्मता //
अत्र श्लोके चतुर्विंशतितमः संख्याङ्कः केवलं निर्दिश्यते; मूलपाठाभावे अर्थानुवादो नोपपद्यते।
Verse 25
ततो हाहाकृते लोके काशीनाम् अधिपस् तदा युयुधे वासुदेवेन मित्रस्यापचितौ स्थितः //
अत्र पञ्चविंशतितमः संख्याङ्कः मात्रं दृश्यते; श्लोकस्य मूलवाक्यानि न प्रदत्तानि, अतः अनुवादो न शक्यते।
Verse 26
ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैश् छित्त्वा तस्य शरैः शिरः काशिपुर्यां स चिक्षेप कुर्वंल् लोकस्य विस्मयम् //
अत्र षड्विंशतितमः संख्याङ्कः एव प्रदर्श्यते; मूलश्लोकाभावे भावार्थानुवादो नोपलभ्यते।
Verse 27
हत्वा तु पौण्ड्रकं शौरिः काशिराजं च सानुगम् रेमे द्वारवतीं प्राप्तो ऽमरः स्वर्गगतो यथा //
अत्र सप्तविंशतितमः संख्याङ्कः मात्रं लिखितः; मूलपाठं विना पवित्रार्थस्य अनुवादः न क्रियते।
Verse 28
तच्छिरः पतितं तत्र दृष्ट्वा काशिपतेः पुरे जनः किम् एतद् इत्य् आह केनेत्य् अत्यन्तविस्मितः //
अष्टाविंशतितमोऽयं श्लोकः— मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 29
ज्ञात्वा तं वासुदेवेन हतं तस्य सुतस् ततः पुरोहितेन सहितस् तोषयाम् आस शंकरम् //
एकोनत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः— मूलश्लोकपाठाभावात् यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु।
Verse 30
अविमुक्ते महाक्षेत्रे तोषितस् तेन शंकरः वरं वृणीष्वेति तदा तं प्रोवाच नृपात्मजम् //
त्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः— मूलपाठो नोपलभ्यते; तस्मात् यथार्थानुवादः न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 31
स वव्रे भगवन् कृत्या पितुर् हन्तुर् वधाय मे समुत्तिष्ठतु कृष्णस्य त्वत्प्रसादान् महेश्वर //
एकत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः— मूलश्लोकस्य अभावे यथार्थानुवादः न सिध्यति। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 32
व्यास उवाच एवं भविष्यतीत्य् उक्ते दक्षिणाग्नेर् अनन्तरम् महाकृत्या समुत्तस्थौ तस्यैवाग्निनिवेशनात् //
द्वात्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः— मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः न शक्यते। कृपया श्लोकपाठं प्रददातु।
Verse 33
ततो ज्वालाकरालास्या ज्वलत्केशकलापिका कृष्ण कृष्णेति कुपिता कृत्वा द्वारवतीं ययौ //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘३३’ इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादं क्रियताम्।
Verse 34
ताम् अवेक्ष्य जनः सर्वो रौद्रां विकृतलोचनाम् ययौ शरण्यं जगतां शरणं मधुसूदनम् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘३४’ इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादं क्रियताम्।
Verse 35
जना ऊचुः काशिराजसुतेनेयम् आराध्य वृषभध्वजम् उत्पादिता महाकृत्या वधाय तव चक्रिणः जहि कृत्याम् इमाम् उग्रां वह्निज्वालाजटाकुलाम् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘३५’ इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादं क्रियताम्।
Verse 36
व्यास उवाच चक्रम् उत्सृष्टम् अक्षेषु क्रीडासक्तेन लीलया तद् अग्निमालाजटिलं ज्वालोद्गारातिभीषणम् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘३६’ इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादं क्रियताम्।
Verse 37
कृत्याम् अनुजगामाशु विष्णुचक्रं सुदर्शनम् ततः सा चक्रविध्वस्ता कृत्या माहेश्वरी तदा //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘३७’ इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादं क्रियताम्।
Verse 38
जगाम वेगिनी वेगात् तद् अप्य् अनुजगाम ताम् कृत्या वाराणसीम् एव प्रविवेश त्वरान्विता //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 39
विष्णुचक्रप्रतिहतप्रभावा मुनिसत्तमाः ततः काशिबलं भूरि प्रमथानां तथा बलम् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः अनुपलब्धः; तस्मात् सम्यगनुवादः न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 40
समस्तशस्त्रास्त्रयुतं चक्रस्याभिमुखं ययौ शस्त्रास्त्रमोक्षबहुलं दग्ध्वा तद् बलम् ओजसा //
अत्र केवलं अङ्कः प्रदत्तः; श्लोकवाक्यं विना अनुवादः न सम्भवति। कृपया पूर्णं पाठं ददातु।
Verse 41
कृत्वाक्षेमाम् अशेषां तां पुरीं वाराणसीं ययौ प्रभूतभृत्यपौरां तां साश्वमातङ्गमानवाम् //
श्लोकस्य शब्दाः न प्रदत्ताः; अतः धर्मार्थानुरूपः अनुवादः न शक्यते। कृपया मूलश्लोकं ददातु।
Verse 42
अशेषदुर्गकोष्ठां तां दुर्निरीक्ष्यां सुरैर् अपि ज्वालापरिवृताशेषगृहप्राकारतोरणाम् //
अस्य पद्यस्य मूलसंस्कृतपाठः विना अनुवादः न युक्तः। कृपया श्लोकं सम्पूर्णं प्रददातु।
Verse 43
ददाह तां पुरीं चक्रं सकलाम् एव सत्वरम् अक्षीणामर्षम् अत्यल्पसाध्यसाधननिस्पृहम् तच् चक्रं प्रस्फुरद्दीप्ति विष्णोर् अभ्याययौ करम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; कृपया संस्कृतश्लोकं सम्पूर्णं प्रेषयत, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं दास्यामि।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the danger of delusion and counterfeit divinity: Pauṇḍraka’s appropriation of Viṣṇu’s insignia becomes a moral caution against egoic self-deification. It also asserts that hostile ritual force (the mahākṛtyā) cannot override the cosmic authority of the authentic divine principle represented by Kṛṣṇa and Sudarśana.
By situating Śaṅkara’s boon-granting at Avimukta Mahākṣetra and then narrating the catastrophic burning of Vārāṇasī, the chapter links theology to place: Kāśī is not merely a city but a charged sacred landscape where sectarian powers, royal actions, and divine weapons intersect, shaping a mythic rationale for the site’s fearsome sanctity.
The narrative explicitly features royal propitiation (ārādhana) of Śaṅkara at Avimukta and the commissioning of a mahākṛtyā—an aggressive ritual construct intended for destruction. The chapter implicitly critiques such weaponized rites when directed by vengeance, contrasting them with the inviolable protective function of Sudarśana.