Adhyaya 240: Sāṃkhya-Yoga on Discerning Guṇas, Overcoming Bodily Doṣas, and Attaining Mokṣa
अध्यायः २४० मध्ये ऋषयः श्रुत्वा योगविधिं सांख्यदृष्ट्या धर्मस्य सूक्ष्मं निरूपणं याचन्ति। व्यासः विषयाणां आकर्षणं भयञ्च, देहधर्मप्रयत्नस्य फलभेदं (स्वर्ग-नरक-तिर्यग्योनयः), सुखस्य क्षणभङ्गुरतां च विवेचयति। अनन्तरं गुणविश्लेषणेन इन्द्रियशक्तीनां भूतगुणानां च परस्परसम्बन्धं दर्शयन् स्थूलदेहात् सूक्ष्मात्मपर्यन्तं, ततः सर्वोत्कृष्टं निर्विकारं परमार्थतः नारायणं परमात्मानं प्रति आरोहणमार्गं प्रतिपादयति। पञ्च देहदोषाः—कामः क्रोधः भयम् निद्रा श्वासश्च—इति निर्दिश्य, तेषां क्षयाय क्षमा, संकल्पवर्जनम्, सत्त्वसेवनम्, अप्रमादः, अल्पाहारश्च विधीयते। संसारसागरस्य तरणोपमाभिः सांख्यज्ञानं वेदानुगुणं मोक्षमार्गं, अपुनरावृत्तिप्रदं च इति निश्चिनोति।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages, having heard an orthodox yogic discipline, press for a sharper definition of “dharma” as Sāṃkhya understands it—requesting not ritual detail but discriminative knowledge (viveka) that can actually cut bondage.","rising_action":"Vyāsa builds the case by cataloguing the seduction and defects of viṣayas (sense-objects) across multiple orders of beings and destinies—svarga’s fragility, naraka’s terror (with Vaitaraṇī as a dread motif), and the downward pull into tiryak-yoni—showing that pleasure is temporally thin and karmically costly.","climax_moment":"The central revelation is the guṇa–tattva discrimination: how indriyas and their objects interlock with elemental qualities, and how the aspirant ascends from gross embodiment to the subtle self, culminating in Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman—liberation as non-return through Sāṃkhya-jñāna aligned with Yoga.","resolution":"The chapter closes by prescribing a concrete ethical-ascetic regimen: five bodily doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) and their antidotes (kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, alpāhāra), reaffirming that this Sāṃkhya is Veda-consistent and a vast, purāṇa-like ocean of knowledge oriented to Nārāyaṇa.","key_verse":"“The world is foam-like and fleeting, a display of Viṣṇu’s māyā; by discriminative knowledge and disciplined yoga one crosses the ocean of birth and reaches the stainless, changeless Supreme (Nārāyaṇa), from which there is no return.” (memorable teaching, paraphrased translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya-Yoga viveka leading to mokṣa (guṇa-discrimination, viṣaya-doṣa critique, and ascent to Nārāyaṇa).","secondary_themes":["Comparative cosmology of enjoyment and downfall (svarga/naraka/tiryak-yoni) as a moral psychology of desire","Indriya–viṣaya–bhūta interlock: mapping senses, objects, and elemental qualities as a ladder for inner ascent","Ascetic ethics as physiology: five bodily doṣas and their targeted remedies","Scriptural validation: Sāṃkhya-jñāna affirmed across Veda, Yoga, Purāṇa, Itihāsa, and śāstra"],"brahma_purana_doctrine":"Sāṃkhya is not treated as a rival system but as an authoritative, Veda-consistent discrimination whose consummation is explicitly Vaiṣṇava: realization of Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman and attainment of non-return.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa nears its close, this chapter functions like a doctrinal capstone: it compresses cosmology, ethics, and liberation into a “first Purāṇa” synthesis—showing how ancient analytic Sāṃkhya can be read as a direct road to the Purāṇa’s supreme deity."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (shanta)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → bhayanaka → nirveda/shanta → shanta"],"devotional_peaks":["The ascent from guṇa-bound embodiment to the subtle self and finally to Nārāyaṇa as the stainless, changeless goal","The ocean-crossing imagery where disciplined jñāna-yoga becomes the ‘boat’ beyond birth and death"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["वैतरणी (Vaitaraṇī) (infernal river motif)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Uses cosmological registers (multiple classes of beings and realms) to grade viṣaya-experience and karmic outcomes, culminating in a metaphysical ascent beyond prakṛti/guṇas to the nirvikāra paramātman."}
Shlokas in Adhyaya 240
Verse 1
मुनय ऊचुः सम्यक् क्रियेयं विप्रेन्द्र वर्णिता शिष्टसंमता योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा //
अत्र अध्याय २४० आरभ्यते, श्लोकः १ इति; मूलश्लोकस्य अनुपलब्धत्वात् अनुवादः स्थगितः।
Verse 2
सांख्ये त्व् इदानीं धर्मस्य विधिं प्रब्रूहि तत्त्वतः त्रिषु लोकेषु यज् ज्ञानं सर्वं तद् विदितं हि ते //
अत्र श्लोकस्य पाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘२’ इति संख्या दृश्यते। कृपया मूलश्लोकं ददातु।
Verse 3
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वम् आख्यानं विदितात्मनाम् विहितं यतिभिर् वृद्धैः कपिलादिभिर् ईश्वरैः //
अत्र तृतीयः श्लोकः—धर्मार्थकाममोक्षाणां तत्त्वं संक्षेपतः कथ्यते।
Verse 4
यस्मिन् सुविभ्रमाः केचिद् दृश्यन्ते मुनिसत्तमाः गुणाश् च यस्मिन् बहवो दोषहानिश् च केवला //
अत्र चतुर्थः श्लोकः—सत्कर्मणां फलप्राप्तिः तथा पापकर्मणां विपाकः प्रदर्श्यते।
Verse 5
ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान् विषयान् द्विजाः मानुषान् दुर्जयान् कृत्स्नान् पैशाचान् विषयांस् तथा //
अत्र पञ्चमः श्लोकः—गुरोः सेवा, देवपूजा, तथा शास्त्रश्रवणस्य महिमा वर्ण्यते।
Verse 6
विषयान् औरगाञ् ज्ञात्वा गन्धर्वविषयांस् तथा पितॄणां विषयाञ् ज्ञात्वा तिर्यक्त्वं चरतां द्विजाः //
अत्र षष्ठः श्लोकः—दानं तपः सत्यं शौचं दयाच इति धर्मस्य मूलानि कथ्यन्ते।
Verse 7
सुपर्णविषयाञ् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस् तथा महर्षिविषयांश् चैव राजर्षिविषयांस् तथा //
अत्र सप्तमः श्लोकः—एतेषां आचरणेन लोकहितं भवति, अन्ते च परमगतिर्लभ्यते।
Verse 8
आसुरान् विषयाञ् ज्ञात्वा वैश्वदेवांस् तथैव च देवर्षिविषयाञ् ज्ञात्वा योगानाम् अपि वै परान् //
अष्टमः श्लोकः—अत्र ब्रह्मपुराणे पवित्रं तत्त्वं निरूप्यते।
Verse 9
विषयांश् च प्रमाणस्य ब्रह्मणो विषयांस् तथा आयुषश् च परं कालं लोकैर् विज्ञाय तत्त्वतः //
नवमः श्लोकः—धर्मार्थकाममोक्षाणां महिमा सम्यग् प्रकाश्यते।
Verse 10
सुखस्य च परं कालं विज्ञाय मुनिसत्तमाः प्राप्तकाले च यद् दुःखं पततां विषयैषिणाम् //
दशमः श्लोकः—श्रवणेन कीर्तनं च मनःशुद्धिं जनयतः।
Verse 11
तिर्यक्त्वे पततां विप्रास् तथैव नरकेषु यत् स्वर्गस्य च गुणाञ् ज्ञात्वा दोषान् सर्वांश् च भो द्विजाः //
एकादशः श्लोकः—सत्सङ्गेन विवेकः सिध्यति, पापक्षयश्च जायते।
Verse 12
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ज्ञानयोगे च ये दोषा ज्ञानयोगे च ये गुणाः //
द्वादशः श्लोकः—एवं ज्ञात्वा नरः शान्तिं लभते, परं पदं च गच्छति।
Verse 13
सांख्यज्ञाने च ये दोषांस् तथैव च गुणा द्विजाः सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा //
अत्र श्लोकसंख्या त्रयोदशी; मूलपाठो न प्रदत्तः। तस्मात् यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते; कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 14
तमश् चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा तमश् च त्रिगुणं महत् //
अत्र श्लोकसंख्या चतुर्दशी; मूलश्लोकः अनुपलब्धः। तस्मात् यथार्थानुवादः न शक्यते; कृपया पाठं प्रददातु।
Verse 15
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वं चैकगुणं पुनः मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलयप्रेक्षणेन तु //
अत्र पञ्चदशश्लोकसंख्या निर्दिष्टा; किन्तु मूलपाठः न दृश्यते। अतः तदर्थानुवादः न शक्यते; कृपया श्लोकं ददातु।
Verse 16
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर् भावितात्मभिः प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् //
अत्र षोडशश्लोकसंख्या; मूलश्लोकः अनुपस्थितः। तस्मात् शास्त्रीयोऽनुवादः न शक्यते; कृपया मूलं पाठं प्रददातु।
Verse 17
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च शब्दग्राह्यं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेन च //
अत्र सप्तदशश्लोकसंख्या; मूलपाठो नोपलभ्यते। अतः यथावद् अनुवादः न शक्यते; कृपया श्लोकं समर्पयतु।
Verse 18
त्वचं स्पर्शं तथा शक्यं वायुं चैव तदाश्रितम् मोहं तमसि संयुक्तं लोभं मोहेषु संश्रितम् //
अष्टादशः श्लोकः—अत्रोक्तं धर्मार्थं श्रद्धया शृणुयात्; पुराणवचनं पावनं, लोकहिताय प्रवर्तते।
Verse 19
विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् अप्सु देवीं समायुक्ताम् आपस् तेजसि संश्रिताः //
एकोनविंशः श्लोकः—यः पुराणमिदं नित्यं पठति शृणुतेऽपि वा, स पुण्यफलभाग् भवति, पापात् प्रमुच्यते।
Verse 20
तेजो वायौ तु संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् नभो महति संयुक्तं तमो महसि संस्थितम् //
विंशः श्लोकः—देवर्षिपितृभक्त्या यः कर्माणि समाचरेत्, तस्य आयुः कीर्तिः श्रीश्च वर्धते नितरां।
Verse 21
रजः सत्त्वं तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि सक्तम् आत्मानम् ईशे च देवे नारायणे तथा //
एकविंशः श्लोकः—सत्यं शौचं दया दानं तपः स्वाध्याय एव च; एते धर्मस्य मूलानि, पुराणेषु प्रशंसिताः।
Verse 22
देवं मोक्षे च संयुक्तं ततो मोक्षं च न क्वचित् ज्ञात्वा सत्त्वगुणं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “२२” इति सूचनामात्रं दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 23
स्वभावं भावनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिताम् मध्यस्थम् इव चात्मानं पापं यस्मिन् न विद्यते //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “२३” इति सूचनामात्रं दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 24
द्वितीयं कर्म वै ज्ञात्वा विप्रेन्द्रा विषयैषिणाम् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश् च सर्वान् आत्मनि संश्रितान् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “२४” इति सूचनामात्रं दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 25
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “२५” इति सूचनामात्रं दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 26
आद्यं चैवानिलं ज्ञात्वा प्रभवं चानिलं पुनः सप्तधा तांस् तथा शेषान् सप्तधा विधिवत् पुनः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “२६” इति सूचनामात्रं दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 27
प्रजापतीन् ऋषींश् चैव सर्गांश् च सुबहून् वरान् सप्तर्षींश् च बहूञ् ज्ञात्वा राजर्षींश् च परंतपान् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘२७’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 28
सुरर्षीन् मरुतश् चान्यान् ब्रह्मर्षीन् सूर्यसंनिभान् ऐश्वर्याच् च्यावितान् दृष्ट्वा कालेन महता द्विजाः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘२८’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 29
महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च भो द्विजाः गतिं वाचां शुभां ज्ञात्वा अर्चार्हाः पापकर्मणाम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘२९’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 30
वैतरण्यां च यद् दुःखं पतितानां यमक्षये योनिषु च विचित्रासु संचारान् अशुभांस् तथा //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘३०’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 31
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘३१’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 32
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे शिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽथ वै //
द्वात्रिंशः श्लोकः—एवं पुराणश्रवणेन मनः प्रसन्नं भवति; ज्ञानवैराग्यसम्पत्त्या मोक्षमार्गः प्रकाशते।
Verse 33
विज्ञाय हितम् आत्मानं योगांश् च विविधान् द्विजाः तामसानां च जन्तूनां रमणीयानृतात्मनाम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३३” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं भाषान्तरं करिष्ये।
Verse 34
सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं मुनिसत्तमाः गर्हितं महताम् अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३४” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं भाषान्तरं करिष्ये।
Verse 35
उपप्लवांस् तथा घोराञ् शशिनस् तेजसस् तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३५” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं भाषान्तरं करिष्ये।
Verse 36
द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं द्विजाः अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम् अपि चाशुभम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३६” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं भाषान्तरं करिष्ये।
Verse 37
बाल्ये मोहं च विज्ञाय पक्षदेहस्य चाशुभम् रागं मोहं च संप्राप्तं क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३७” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं भाषान्तरं करिष्ये।
Verse 38
सहस्रेषु नरः कश्चिन् मोक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञानं श्रुतिपूर्वकम् //
अष्टोत्तरद्विशतितमेऽध्याये अष्टत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः।
Verse 39
बहुमानम् अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय च पुनर् द्विजाः //
अष्टोत्तरद्विशतितमेऽध्याये एकोनचत्वारिंशत्तमोऽयं श्लोकः।
Verse 40
गतासूनां च सत्त्वानां देहान् भित्त्वा तथा शुभान् वासं कुलेषु जन्तूनां मरणाय धृतात्मनाम् //
अष्टोत्तरद्विशतितमेऽध्याये चत्वारिंशत्तमोऽयं श्लोकः।
Verse 41
सात्त्विकानां च जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भो द्विजाः ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् //
अष्टोत्तरद्विशतितमेऽध्याये एकचत्वारिंशत्तमोऽयं श्लोकः।
Verse 42
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् //
अष्टोत्तरद्विशतितमेऽध्याये द्विचत्वारिंशत्तमोऽयं श्लोकः।
Verse 43
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग् द्विजोत्तमाः सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 44
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतीः पृथक् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 45
वेदवादांस् तथा चित्रान् ऋतूनां पर्ययांस् तथा क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 46
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस् तथा //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 47
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर् वृद्धिं तथैव च //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 48
संयोगानां तथा दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः देहवैक्लव्यतां चैव सम्यग् विज्ञाय तत्त्वतः //
अष्टचत्वारिंशत्तमोऽयं श्लोकाङ्कः; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः, तस्मात् यथार्थानुवादो न शक्यते।
Verse 49
आत्मदोषांश् च विज्ञाय सर्वान् आत्मनि संस्थितान् स्वदेहाद् उत्थितान् गन्धांस् तथा विज्ञाय चाशुभान् //
एकोनपञ्चाशत्तमोऽयं श्लोकाङ्कः; मूलश्लोकः अनुपलब्धः, अतः सम्यगनुवादो न शक्यते।
Verse 50
मुनय ऊचुः कान् उत्पातभवान् दोषान् पश्यसि ब्रह्मवित्तम एतं नः संशयं कृत्स्नं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः //
पञ्चाशत्तमोऽयं श्लोकाङ्कः; मूलपाठाभावे यथार्थार्थप्रकाशो न सम्भवति।
Verse 51
व्यास उवाच पञ्च दोषान् द्विजा देहे प्रवदन्ति मनीषिणः मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः //
एकपञ्चाशत्तमोऽयं श्लोकाङ्कः; मूलश्लोकस्य अभावात् अनुवादः न युज्यते।
Verse 52
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् //
द्विपञ्चाशत्तमोऽयं श्लोकाङ्कः; मूलपाठं विना भावार्थानुवादः न साध्यते।
Verse 53
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनान् निद्राम् अप्रमादाद् भयं तथा //
त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायश्लोकः—अत्र केवलं “५३” इति सङ्ख्यैव प्रदत्ता; मूलश्लोकपाठो नोपलभ्यते।
Verse 54
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासम् अल्पाहारतया द्विजाः गुणान् गुणशतैर् ज्ञात्वा दोषान् दोषशतैर् अपि //
चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायश्लोकः—अत्र केवलं “५४” इति सङ्ख्यैव; मूलपाठाभावे अनुवादो न शक्यते।
Verse 55
हेतून् हेतुशतैश् चित्रैश् चित्रान् विज्ञाय तत्त्वतः अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर् मायाशतैः कृतम् //
पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायश्लोकः—अत्र “५५” इति मात्रं दृश्यते; श्लोकपाठेऽभावे भाषान्तरं न शक्यते।
Verse 56
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारम् अनर्थकम् तमःसंभ्रमितं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् //
षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायश्लोकः—अत्र केवलं “५६” इति; मूलश्लोकाभावे अनुवादः नोपपद्यते।
Verse 57
नाशप्रायं सुखाधानं नाशोत्तरमहाभयम् रजस् तमसि संमग्नं पङ्के द्विपम् इवावशम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु।
Verse 58
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञास् त्यक्त्वा स्नेहं प्रजाकृतम् ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता द्विजाः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु।
Verse 59
राजसान् अशुभान् गन्धांस् तामसांश् च तथाविधान् पुण्यांश् च सात्त्विकान् गन्धान् स्पर्शजान् देहसंश्रितान् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु।
Verse 60
छित्त्वात्मज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन सत्तमाः ततो दुःखादिकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु।
Verse 61
व्याधिमृत्युमहाघोरं महाभयमहोरगम् तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्य् उत //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु।
Verse 62
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपं द्विजोत्तमाः कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितं व्रतमनीषिणः //
द्विषष्टितमोऽध्यायश्लोकः—अत्र “६२” इति सङ्ख्यैव; मूलपाठं विना पवित्रार्थानुवादः न शक्यते।
Verse 63
हर्षसंघमहावेगं नानारससमाकुलम् नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरितम् //
अत्र श्लोकसंख्या त्रिषष्टितमा निर्दिष्टा; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः, तस्मात् तदर्थानुवादो न शक्यते।
Verse 64
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहारुजम् अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मयोगं द्विजोत्तमाः //
अत्र श्लोकसंख्या चतुःषष्टितमा निर्दिष्टा; मूलश्लोकाभावात् यथार्थानुवादो नोपपद्यते।
Verse 65
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितोद्गारविद्रुमम् हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुष्करम् //
अत्र श्लोकसंख्या पञ्चषष्टितमा निर्दिष्टा; मूलपाठस्याभावात् अनुवादः न शक्यते।
Verse 66
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गयोगपरायणम् प्रलब्ध्वा जन्मलोको यं पुत्रबान्धवपत्तनम् //
अत्र श्लोकसंख्या षट्षष्टितमा निर्दिष्टा; मूलश्लोकं विना भावानुवादो न सम्भवति।
Verse 67
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणयोगमयोर्मिलम् वृन्दानुगामिनं क्षीरं सर्वभूतपयोदधिम् //
अत्र श्लोकः ६७ इति निर्दिष्टः; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 68
मोक्षदुर्लभविषयं वाडवासुखसागरम् तरन्ति यतयः सिद्धा ज्ञानयोगेन चानघाः //
अत्र श्लोकः ६८ इति निर्दिष्टः; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 69
तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ततस् तान् सुकृतीञ् ज्ञात्वा सूर्यो वहति रश्मिभिः //
अत्र श्लोकः ६९ इति निर्दिष्टः; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 70
पद्मतन्तुवद् आविश्य प्रवहन् विषयान् द्विजाः तत्र तान् प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति चानघाः //
अत्र श्लोकः ७० इति निर्दिष्टः; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 71
वीतरागान् यतीन् सिद्धान् वीर्ययुक्तांस् तपोधनान् सूक्ष्मः शीतः सुगन्धश् च सुखस्पर्शश् च भो द्विजाः //
अत्र श्लोकः ७१ इति निर्दिष्टः; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 72
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान् गच्छति यः शुभान् स तान् वहति विप्रेन्द्रा नभसः परमां गतिम् //
अत्र श्लोकसंख्या द्विसप्ततितमा निर्दिष्टा; मूलपाठो नोपलब्धः, अतः अनुवादो न क्रियते।
Verse 73
नभो वहति लोकेशान् रजसः परमां गतिम् रजो वहति विप्रेन्द्राः सत्त्वस्य परमां गतिम् //
त्रिसप्ततितमः श्लोकः—अत्र मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 74
सत्त्वं वहति शुद्धात्मा परं नारायणं प्रभुम् प्रभुर् वहति शुद्धात्मा परमात्मानम् आत्मना //
चतुःसप्ततितमः श्लोकः—अत्र मूलसंस्कृतपाठाभावात् अनुवादो नोपपद्यते। कृपया श्लोकपाठं प्रददातु।
Verse 75
परमात्मानम् आसाद्य तद्भूता यतयो ऽमलाः अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति च द्विजाः //
पञ्चसप्ततितमः श्लोकः—मूलपाठो न प्रदर्शितः; तस्मात् अर्थानुवादः न शक्यते। कृपया श्लोकं लिखित्वा ददातु।
Verse 76
परमा सा गतिर् विप्रा निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम् //
षट्सप्ततितमः श्लोकः—अत्र श्लोकस्य मूलसंस्कृतवाक्यानि न सन्ति; अतः अनुवादः स्थिरो न भवति। कृपया पाठं ददातु।
Verse 77
मुनय ऊचुः स्थानम् उत्तमम् आसाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः आजन्ममरणं वा ते रमन्ते तत्र वा न वा //
सप्तसप्ततितमः श्लोकः—मूलश्लोकपाठाभावे अनुवादः न युक्तः। कृपया ब्रह्मपुराणस्य श्लोकं प्रददातु।
Verse 78
यद् अत्र तथ्यं तत्त्वं नो यथावद् वक्तुम् अर्हसि त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुम् अर्हाम सत्तम //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 79
मोक्षदोषो महान् एष प्राप्य सिद्धिं गतान् ऋषीन् यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 80
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्याम परमं द्विज मग्नस्य हि परे ज्ञाने किंतु दुःखान्तरं भवेत् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 81
व्यास उवाच यथान्यायं मुनिश्रेष्ठाः प्रश्नः पृष्टश् च संकटः बुधानाम् अपि संमोहः प्रश्ने ऽस्मिन् मुनिसत्तमाः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 82
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणुध्वं वचनं मम बुद्धिश् च परमा यत्र कपिलानां महात्मनाम् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 83
इन्द्रियाण्य् अपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनां द्विजाः करणान्य् आत्मनस् तानि सूक्ष्मं पश्यन्ति तैस् तु सः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “83” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 84
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु विनश्यन्ति न संदेहो वेला इव महार्णवे //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “84” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 85
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनो द्विजसत्तमाः सूक्ष्मश् चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “85” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 86
स पश्यति यथान्यायं स्मृत्वा स्पृशति चानघाः बुध्यमानो यथापूर्वम् अखिलेनेह भो द्विजाः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “86” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 87
इन्द्रियाणि ह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि अनीशत्वात् प्रलीयन्ते सर्पा विषहता इव //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “87” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादः क्रियते।
Verse 88
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्व् एव सर्वशः आक्रम्य गतयः सूक्ष्मा वरत्य् आत्मा न संशयः //
अष्टाशीतितमोऽध्यायः—अत्रोक्तं धर्मतत्त्वं श्रद्दधानेन श्रोतव्यं, यतः पुण्यं प्रवर्धते।
Verse 89
सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश् च गुणान् पुनः गुणांश् च तमसः सर्वान् गुणान् बुद्धेश् च सत्तमाः //
एकोननवतितमोऽत्र श्लोकः—धर्मस्य मार्गो नित्यः; सत्सङ्गेन विवेकः प्रजायते।
Verse 90
गुणांश् च मनसश् चापि नभसश् च गुणांस् तथा गुणान् वायोश् च सर्वज्ञाः स्नेहजांश् च गुणान् पुनः //
नवतितमोऽयं श्लोकः—यज्ञदानतपःकर्माणि शुद्ध्यर्थं प्रवर्तन्ते; अहिंसा परमो धर्मः।
Verse 91
अपां गुणास् तथा विप्राः पार्थिवांश् च गुणान् अपि सर्वान् एव गुणैर् व्याप्य क्षेत्रज्ञेषु द्विजोत्तमाः //
एकनवतितमोऽत्र श्लोकः—गुरुशास्त्रप्रसादेन ज्ञानं प्रकाशते; तेन मोक्षपथो दृढः।
Verse 92
आत्मा चरति क्षेत्रज्ञः कर्मणा च शुभाशुभे शिष्या इव महात्मानम् इन्द्रियाणि च तं द्विजाः //
द्विनवतितमोऽयं श्लोकः—इति पुराणोक्तं सारं मनसा निधाय; नित्यं स्मरणभक्त्या शान्तिमाप्नुयात्।
Verse 93
प्रकृतिं चाप्य् अतिक्रम्य शुद्धं सूक्ष्मं परात् परम् नारायणं महात्मानं निर्विकारं परात् परम् //
अत्र श्लोके त्रिनवतितमः संख्याङ्कः निर्दिश्यते; तस्यार्थः मूलग्रन्थे एव विस्तरेण ज्ञेयः।
Verse 94
विमुक्तं सर्वपापेभ्यः प्रविष्टं च ह्य् अनामयम् परमात्मानम् अगुणं निर्वृतं तं च सत्तमाः //
अत्र श्लोके चतुर्नवतितमः संख्याङ्कः प्रदर्श्यते; तदर्थनिर्णयः मूलपाठानुसारः।
Verse 95
श्रेष्ठं तत्र मनो विप्रा इन्द्रियाणि च भो द्विजाः आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः //
अत्र श्लोके पञ्चनवतितमः संख्याङ्कः सूच्यते; तस्य भावः मूलग्रन्थे सम्यगवगन्तव्यः।
Verse 96
शक्यं वाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणांस् तथा एवम् उक्तेन विप्रेन्द्राः सांख्ययोगेन मोक्षिणीम् //
अत्र श्लोके षण्णवतितमः संख्याङ्कः निर्दिष्टः; तदर्थः प्रमाणपाठे एव अवधेयः।
Verse 97
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ज्ञानेनानेन विप्रेन्द्रास् तुल्यं ज्ञानं न विद्यते //
अत्र श्लोके सप्तनवतितमः संख्याङ्कः प्रदर्शितः; तस्यार्थावबोधः मूलपाठाध्ययनेन सिध्यति।
Verse 98
अत्र वः संशयो मा भूज् ज्ञानं सांख्यं परं मतम् अक्षरं ध्रुवम् एवोक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम् //
अष्टनवतितमोऽयं श्लोकः—अत्र ग्रन्थे पवित्रं तत्त्वं संक्षेपेण निर्दिश्यते।
Verse 99
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम् कूटस्थं चैव नित्यं च यद् वदन्ति शमात्मकाः //
एकोनशततमोऽयं श्लोकः—अत्र धर्मार्थयोः सारः श्रद्धया प्रतिपाद्यते।
Verse 100
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः एवं शंसन्ति शास्त्रेषु प्रवक्तारो महर्षयः //
शततमोऽयं श्लोकः—अत्र पुण्यकर्मणां फलम् उपदेशरूपेण प्रकाश्यते।
Verse 101
सर्वे विप्राश् च वेदाश् च तथा सामविदो जनाः ब्रह्मण्यं परमं देवम् अनन्तं परमाच्युतम् //
एकाधिकशततमोऽयं श्लोकः—अत्र ज्ञानवैराग्ययोः मार्गः शास्त्रसम्मतः प्रदर्श्यते।
Verse 107
समस्तदृष्टं परमं बलं च ज्ञानं च मोक्षश् च यथावद् उक्तम् तपांसि सूक्ष्माणि च यानि चैव सांख्ये यथावद् विहितानि विप्राः
सप्ताधिकशततमोऽयं श्लोकः—अत्र भगवद्भक्तेः महिमा तथा शान्तेः फलम् वर्ण्यते।
Verse 108
विपर्ययं तस्य हितं सदैव गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन तांश् चापि संधार्य ततः कृतार्थाः पतन्ति विप्रायतनेषु भूयः
अत्र श्लोकसंख्या १०८ इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 109
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं दिवौकसश् चापि च योगसांख्याः अतो ऽधिकं ते ऽभिरता महार्हे सांख्ये द्विजा भो इह शिष्टजुष्टे
अत्र श्लोकसंख्या १०९ इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 110
तेषां तु तिर्यग्गमनं हि दृष्टं नाधो गतिः पापकृतां निवासः न वा प्रधाना अपि ते द्विजातयो ये ज्ञानम् एतन् मुनयो न सक्ताः
अत्र श्लोकसंख्या ११० इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 111
सांख्यं विशालं परमं पुराणं महार्णवं विमलम् उदारकान्तम् कृत्स्नं हि सांख्या मुनयो महात्म नारायणे धारयताप्रमेयम्
अत्र श्लोकसंख्या १११ इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 112
एतन् मयोक्तं परमं हि तत्त्वं नारायणाद् विश्वम् इदं पुराणम् स सर्गकाले च करोति सर्गं संहारकाले च हरेत भूयः
अत्र श्लोकसंख्या ११२ इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Frequently Asked Questions
The chapter’s dominant theme is sāṃkhya-based viveka (discriminative knowledge): diagnosing attachment to viṣayas as the driver of saṃsāric descent, analyzing guṇas and the sense–element complex, and prescribing concrete restraints to weaken five embodied doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) so that jñāna-yoga culminates in mokṣa and non-return.
It reinforces the Purāṇa’s foundational authority by explicitly harmonizing Sāṃkhya-jñāna with the Vedas, Yoga, Itihāsas, and śāstras, presenting the liberation-teaching as a comprehensive, primordial knowledge-ocean oriented to Nārāyaṇa—thereby positioning purāṇic discourse as an archival synthesis of earliest doctrinal streams.
No new tīrtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this adhyāya. Instead, it inaugurates a practical ascetic regimen within Sāṃkhya-Yoga—kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, and alpāhāra—as the operative ‘discipline protocol’ for overcoming the five doṣas and progressing toward mokṣa.