
अध्यायः ३४ शिवस्य (रुद्रशङ्करस्य) दाक्षप्रजापतेः सह वैरभावस्य कारणकथां निरूपयति। ब्रह्मा दाक्षयज्ञे शिवेन कृतं विघ्नं देवानां भयञ्च वर्णयन् शिवं स्वातन्त्र्येण स्थितं विश्वशक्तिं दर्शयति। पश्चात् दक्षस्य गृहे दुहितृसमागमे शिवपत्नी सती अनाहूता आगत्य सभायां तिरस्कृता; सा प्रतिवादं कृत्वा पुनर्जन्मप्रतिज्ञां विधाय योगाग्नेय्या देहं त्यक्तवती। ततो रुद्रक्रोधः, दक्षरुद्रयोः परस्परशापपरम्परा च प्रवर्तते। अनन्तरं मन्वन्तर-पुनर्जन्मक्रमे दक्षो मनुष्येषु पुनर्जातः, सती च हिमवतः मेनायाश्च दुहिता उमा जाता। कश्यपोपदेशेन हिमवान् कीर्तिमत्सन्ततिं कामयते, सन्तानया पितृमोक्षदृष्टान्तं श्रुत्वा उमायाः तथा भगिनीनां (अपर्णा, एकपर्णा, एकपाटला) घोरतपः प्रवर्तते। ब्रह्मा शिवमेव उमायाः नियतं पतिं प्रतिपादयति, अन्ते शिवस्य परात्परनामानि स्तूयन्ते।
{"opening_hook":"Brahmā resumes the etiological memory of Dakṣa’s earlier yajña—already once shattered by Rudra—so that the reader enters a world where even the devas tremble and seek refuge at Kailāsa, establishing Śiva’s non-derivative sovereignty.","rising_action":"Dakṣa convenes his daughters in a domestic-cum-ritual assembly; Satī arrives without invitation, meets public slight and the deliberate omission of Śiva from honor, and turns the scene into a debate on dharma: paternal authority versus marital allegiance and the inviolability of Rudra’s status.","climax_moment":"Satī, unable to bear the insult to Tryambaka, vows rebirth and performs agneyī dhāraṇā—yogic ignition—entering fire by her own will; the act becomes both protest and metaphysical transition, immediately summoning Śiva’s wrath and the logic of curse-and-countercurse that binds ritual history to cosmic time.","resolution":"The narrative is re-stitched through manvantara logic: Dakṣa’s rebirth among humans and Satī’s rebirth as Umā, daughter of Himavān and Menā; Kaśyapa’s counsel on progeny as ancestor-liberation motivates Himavān’s tapas; Umā and her sisters’ austerities culminate in Brahmā’s intervention, confirming Śarva/Maheśvara as Umā’s destined husband and closing with Śiva’s transcendent epithets and immeasurable forms.","key_verse":"“By the fire of yoga she abandoned that body, vowing again to be born for Śaṅkara; thus the Lord’s power is not bound by sacrifice, nor by the gods’ ordinances.” (Memorable teaching of the chapter; phrased as a faithful sense-translation rather than a fixed critical-edition citation.)"}
{"primary_theme":"Rudra’s sovereignty over sacrifice and the Satī→Umā rebirth arc (yajña-bhaṅga, yogic self-immolation, tapas, and destined union).","secondary_themes":["Ritual without reverence: critique of yajña-pride and social honor-politics in sacred assemblies","Curse as cosmological mechanism: imprecation linking ethics, ritual history, and manvantara cycles","Progeny as ancestor-liberation: Kaśyapa’s counsel to Himavān and the dharmic value of offspring","Tapas as world-ordering force: ascetic heat compelling divine adjudication"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter advances a Purāṇic Śaiva doctrine compatible with the Adi-Purāṇa frame: Rudra is an independent cosmic authority whose recognition is prerequisite for sacrificial legitimacy, while cyclical time (manvantara) integrates rupture into continuity through rebirth and re-ordination.","adi_purana_significance":"As ‘First Purāṇa’ style narrative theology, it supplies an origin-explanation (etiology) for a major pan-Purāṇic myth while explicitly mapping it onto manvantara succession—showing how primordial conflicts become templates for later cosmic and social order."}
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"रौद्र (raudra)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → भयानक (bhayanaka) → वीर (vira) → करुण (karuna) → रौद्र (raudra) → अद्भुत (adbhuta) → शान्त (shanta)"],"devotional_peaks":["Satī’s uncompromising defense of Tryambaka’s honor as a form of bhakti grounded in dharma","The agneyī dhāraṇā moment: yogic surrender that turns grief into vow and metaphysical passage","Umā’s tapas ‘heating the worlds,’ culminating in Brahmā’s authoritative confirmation of Śiva as her goal"]}
{"tirthas_covered":["कैलास (Kailāsa)","एकाम्रक (Ekāmraka)","वाराणसी (Vārāṇasī)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Manvantara-linked rebirth logic is foregrounded: Dakṣa’s reappearance in a later cycle and Satī’s rebirth as Umā integrate mythic event into cyclical cosmology; curse-and-boon function as instruments of time’s continuity."}
Verse 1
ब्रह्मोवाच यो ऽसौ सर्वगतो देवस् त्रिपुरारिस् त्रिलोचनः उमाप्रियकरो रुद्रश् चन्द्रार्धकृतशेखरः //
अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः आरभ्यते; प्रथमं श्लोकस्थानं ब्रह्मपुराणे निर्दिष्टम्, अर्थः प्रसङ्गतः।
Verse 2
विद्राव्य विबुधान् सर्वान् सिद्धविद्याधरान् ऋषीन् गन्धर्वयक्षनागांश् च तथान्यांश् च समागतान् //
द्वितीयं श्लोकस्थानं चतुस्त्रिंशाध्याये निर्दिष्टम्; अत्रोक्तं प्रसङ्गानुगुणं मननीयम्।
Verse 3
जघान पूर्वं दक्षस्य यजतो धरणीतले यज्ञं समृद्धं रत्नाढ्यं सर्वसंभारसंभृतम् //
तृतीयं श्लोकस्थानं चतुस्त्रिंशाध्याये; पवित्रं वचनं प्रसङ्गतः सम्यगवगन्तव्यम्।
Verse 4
यस्य प्रतापसंत्रस्ताः शक्राद्यास् त्रिदिवौकसः शान्तिं न लेभिरे विप्राः कैलासं शरणं गताः //
चतुर्थं श्लोकस्थानं चतुस्त्रिंशाध्याये निर्दिष्टम्; अत्रोक्तं धर्मार्थं प्रसङ्गतः विवेचनीयम्।
Verse 5
स आस्ते तत्र वरदः शूलपाणिर् वृषध्वजः पिनाकपाणिर् भगवान् दक्षयज्ञविनाशनः //
पञ्चमः श्लोकः—अत्र मूलपाठः निर्दिष्टः नास्ति; अतः ‘५’ इति सङ्केतमात्रं दृश्यते।
Verse 6
महादेवो ऽकले देशे कृत्तिवासा वृषध्वजः एकाम्रके मुनिश्रेष्ठाः सर्वकामप्रदो हरः //
षष्ठः श्लोकः—अत्र मूलश्लोकः अनुपलब्धः; ‘६’ इति केवलं क्रमाङ्कः प्रदर्श्यते।
Verse 7
मुनय ऊचुः किमर्थं स भवो देवः सर्वभूतहिते रतः जघान यज्ञं दक्षस्य देवैः सर्वैर् अलंकृतम् //
सप्तमः श्लोकः—मूलपाठस्य अभावात् ‘७’ इति सङ्केतः एव दृश्यते।
Verse 8
न ह्य् अल्पं कारणं तत्र प्रभो मन्यामहे वयम् श्रोतुम् इच्छामहे ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः //
अष्टमः श्लोकः—अत्र श्लोकपाठः न प्रदत्तः; ‘८’ इति केवलं निर्देशः।
Verse 9
ब्रह्मोवाच दक्षस्यासन्न् अष्ट कन्या याश् चैवं पतिसंगताः स्वेभ्यो गृहेभ्यश् चानीय ताः पिताभ्यर्चयद् गृहे //
नवमः श्लोकः—मूलश्लोकः अत्र नोपलभ्यते; ‘९’ इति क्रमनिर्देशमात्रम्।
Verse 10
ततस् त्व् अभ्यर्चिता विप्रा न्यवसंस् ताः पितुर् गृहे तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यम्बकस्य वै //
अत्र श्लोके दशमः—पुराणार्थस्य संक्षेपेण निरूपणम्।
Verse 11
नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रम् अभिद्विषन् अकरोत् संनतिं दक्षे न च कांचिन् महेश्वरः //
अत्र श्लोके एकादशः—धर्मस्य महिमा श्रद्धया प्रकाश्यते।
Verse 12
जामाता श्वशुरे तस्मिन् स्वभावात् तेजसि स्थितः ततो ज्ञात्वा सती सर्वास् तास् तु प्राप्ताः पितुर् गृहम् //
अत्र श्लोके द्वादशः—सत्कर्मणां फलप्राप्तिः सूच्यते।
Verse 13
जगाम साप्य् अनाहूता सती तु स्वपितुर् गृहम् ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजाम् असंमताम् ततो ऽब्रवीत् सा पितरं देवी क्रोधसमाकुला //
अत्र श्लोके त्रयोदशः—ज्ञानवैराग्ययोः प्रशंसा विधीयते।
Verse 14
सत्य् उवाच यवीयसीभ्यः श्रेष्ठाहं किं न पूजसि मां प्रभो असत्कृताम् अवस्थां यः कृतवान् असि गर्हिताम् अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च मां त्वं सत्कर्तुम् अर्हसि //
अत्र श्लोके चतुर्दशः—भक्तेः पावनत्वं तथा शान्तिः प्रतिपाद्यते।
Verse 15
ब्रह्मोवाच एवम् उक्तो ऽब्रवीद् एनां दक्षः संरक्तलोचनः //
पञ्चत्रिंशोऽध्यायस्य पञ्चदशः श्लोकः।
Verse 16
दक्ष उवाच त्वत्तः श्रेष्ठा वरिष्ठाश् च पूज्या बालाः सुता मम तासां ये चैव भर्तारस् ते मे बहुमताः सति //
पञ्चत्रिंशोऽध्यायस्य षोडशः श्लोकः।
Verse 17
ब्रह्मिष्ठाश् च व्रतस्थाश् च महायोगाः सुधार्मिकाः गुणैश् चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यम्बकात् सति //
पञ्चत्रिंशोऽध्यायस्य सप्तदशः श्लोकः।
Verse 18
वसिष्ठो ऽत्रिः पुलस्त्यश् च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः भृगुर् मरीचिश् च तथा श्रेष्ठा जामातरो मम //
पञ्चत्रिंशोऽध्यायस्य अष्टादशः श्लोकः।
Verse 19
तैश् चापि स्पर्धते शर्वः सर्वे ते चैव तं प्रति तेन त्वां न बुभूषामि प्रतिकूलो हि मे भवः //
पञ्चत्रिंशोऽध्यायस्य एकोनविंशः श्लोकः।
Verse 20
इत्य् उक्तवांस् तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा शापार्थम् आत्मनश् चैव येनोक्ता वै महर्षयः तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवी तम् अब्रवीत् //
अत्र श्लोकसंख्या विंशतिः इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र उपलब्धो नास्ति, तस्मात् अनुवादः न शक्यते।
Verse 21
सत्य् उवाच वाङ्मनःकर्मभिर् यस्माद् अदुष्टां मां विगर्हसि तस्मात् त्यजाम्य् अहं देहम् इमं तात तवात्मजम् //
अत्र श्लोकसंख्या एकविंशतिः इति निर्दिश्यते; मूलश्लोकः अनुपलब्धः, अतः अनुवादः नोपपद्यते।
Verse 22
ब्रह्मोवाच ततस् तेनापमानेन सती दुःखाद् अमर्षिता अब्रवीद् वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयंभुवे //
अत्र श्लोकसंख्या द्वाविंशतिः इति; मूलपाठाभावे अनुवादः न शक्यते, इति निवेद्यते।
Verse 23
सत्य् उवाच येनाहम् अपदेहा वै पुनर् देहेन भास्वता तत्राप्य् अहम् असंमूढा संभूता धार्मिकी पुनः गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यम्बकस्यैव धीमतः //
अत्र श्लोकसंख्या त्रयोविंशतिः इति; मूलश्लोकस्य अभावात् अनुवादः न प्रदीयते।
Verse 24
ब्रह्मोवाच तत्रैवाथ समासीना रुष्टात्मानं समादधे धारयाम् आस चाग्नेयीं धारणाम् आत्मनात्मनि //
अत्र श्लोकसंख्या चतुर्विंशतिः इति; मूलपाठं विना पवित्रार्थानुवादः न सम्भवति।
Verse 25
ततः स्वात्मानम् उत्थाप्य वायुना समुदीरितः सर्वाङ्गेभ्यो विनिःसृत्य वह्निर् भस्म चकार ताम् //
पञ्चविंशतितमोऽयं श्लोकः—अत्र मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः केवलं अङ्कनिर्देशः दृश्यते।
Verse 26
तद् उपश्रुत्य निधनं सत्या देव्याः स शूलधृक् संवादं च तयोर् बुद्ध्वा याथातथ्येन शंकरः दक्षस्य च विनाशाय चुकोप भगवान् प्रभुः //
षड्विंशतितमोऽयं श्लोकः—अत्र मूलश्लोकपाठो नोपलभ्यते; केवलं अङ्कः प्रदर्श्यते।
Verse 27
श्रीशंकर उवाच यस्माद् अवमता दक्ष सहसैवागता सती प्रशस्ताश् चेतराः सर्वास् त्वत्सुता भर्तृभिः सह //
सप्तविंशतितमोऽयं श्लोकः—मूलपाठाभावेऽपि अत्र क्रमाङ्कनिर्देश एव दृश्यते।
Verse 28
तस्माद् वैवस्वते प्राप्ते पुनर् एते महर्षयः उत्पत्स्यन्ति द्वितीये वै तव यज्ञे ह्य् अयोनिजाः //
अष्टाविंशतितमोऽयं श्लोकः—अत्र श्लोकस्य मूलवाक्यानि न दत्तानि; केवलं संख्या निर्दिष्टा।
Verse 29
हुते वै ब्रह्मणः सत्त्रे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः अभिव्याहृत्य सप्तर्षीन् दक्षं सो ऽभ्यशपत् पुनः //
एकोनत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः—मूलश्लोकपाठस्य अभावात् अत्र केवलं अङ्कनिर्देशः उपलब्धः।
Verse 30
भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्यान्तरे मनोः प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश् चापि प्रचेतसः //
त्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः ब्रह्मपुराणे पवित्रेऽध्याये निर्दिष्टः; अस्य भावः धर्मार्थं स्मरणीयः।
Verse 31
दक्ष इत्य् एव नाम्ना त्वं मारिषायां जनिष्यसि कन्यायां शाखिनां चैव प्राप्ते वै चाक्षुषान्तरे //
एकत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः ब्रह्मपुराणे धर्मविस्तारकः; श्रद्धया पठनीयः श्रोतव्यश्च।
Verse 32
अहं तत्रापि ते विघ्नम् आचरिष्यामि दुर्मते धर्मकामार्थयुक्तेषु कर्मस्व् इह पुनः पुनः //
द्वात्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः पावनः; पुराणोक्तं तत्त्वं सूचयति, साधुभिः समादरणीयम्।
Verse 33
ततो वै व्याहृतो दक्षो रुद्रं सो ऽभ्यशपत् पुनः //
त्रयस्त्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः पुराणपरम्परायां निबद्धः; धर्मज्ञानवर्धनाय मनसा धारणीयः।
Verse 34
दक्ष उवाच यस्मात् त्वं मत्कृते क्रूर ऋषीन् व्याहृतवान् असि तस्मात् सार्धं सुरैर् यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः //
चतुस्त्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः पवित्रार्थप्रदः; पुराणश्रवणपाठयोः फलप्रदर्शनाय उपदिश्यते।
Verse 35
कृत्वाहुतिं तव क्रूर अपः स्पृशन्ति कर्मसु इहैव वत्स्यसे लोके दिवं हित्वायुगक्षयात् ततो देवैस् तु ते सार्धं न तु पूजा भविष्यति //
पञ्चत्रिंशदध्याये पञ्चत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः; मूलपाठोऽत्र निर्दिष्टः, तस्यार्थोऽनुसन्धाननीयः।
Verse 36
रुद्र उवाच चातुर्वर्ण्यं तु देवानां ते चाप्य् एकत्र भुञ्जते न भोक्ष्ये सहितस् तैस् तु ततो भोक्ष्याम्य् अहं पृथक् //
पञ्चत्रिंशदध्याये षट्त्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः; पाठाभावेऽर्थनिर्णयो न शक्यते।
Verse 37
सर्वेषां चैव लोकानाम् आदिर् भूर्लोक उच्यते तम् अहं धारयाम्य् एकः स्वेच्छया न तवाज्ञया //
पञ्चत्रिंशदध्याये सप्तत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः; केवलं संख्या प्रदत्ता, मूलवाक्यानि अपेक्षितानि।
Verse 38
तस्मिन् धृते सर्वलोकाः सर्वे तिष्ठन्ति शाश्वताः तस्माद् अहं वसामीह सततं न तवाज्ञया //
पञ्चत्रिंशदध्याये अष्टत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः; पाठप्राप्तौ तदर्थः सम्यगनुवाद्यः।
Verse 39
ब्रह्मोवाच ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्व् इह //
पञ्चत्रिंशदध्याये एकोनचत्वारिंशत्तमोऽयं श्लोकः; मूलश्लोकस्य दर्शनं विना अनुवादो न सिद्ध्यति।
Verse 40
यदा गृहपतिर् दक्षो यज्ञानाम् ईश्वरः प्रभुः समस्तेनेह यज्ञेन सो ऽयजद् दैवतैः सह //
एतत् चतुर्दशाध्यायस्य चत्वारिंशत्तमः श्लोकः; अस्य पाठः अत्र न प्रदत्तः।
Verse 41
अथ देवी सती यत् ते प्राप्ते वैवस्वते ऽन्तरे मेनायां ताम् उमां देवीं जनयाम् आस शैलराट् //
एतत् चतुर्दशाध्यायस्य एकचत्वारिंशत्तमः श्लोकः; अस्य पाठः अत्र न प्रदत्तः।
Verse 42
सा तु देवी सती पूर्वम् आसीत् पश्चाद् उमाभवत् सहव्रता भवस्यैषा नैतया मुच्यते भवः //
एतत् चतुर्दशाध्यायस्य द्विचत्वारिंशत्तमः श्लोकः; अस्य पाठः अत्र न प्रदत्तः।
Verse 43
यावद् इच्छति संस्थानं प्रभुर् मन्वन्तरेष्व् इह मारीचं कश्यपं देवी यथादितिर् अनुव्रता //
एतत् चतुर्दशाध्यायस्य त्रिचत्वारिंशत्तमः श्लोकः; अस्य पाठः अत्र न प्रदत्तः।
Verse 44
सार्धं नारायणं श्रीस् तु मघवन्तं शची यथा विष्णुं कीर्तिर् उषा सूर्यं वसिष्ठं चाप्य् अरुन्धती //
एतत् चतुर्दशाध्यायस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमः श्लोकः; अस्य पाठः अत्र न प्रदत्तः।
Verse 45
नैतांस् तु विजहत्य् एता भर्तॄन् देव्यः कथंचन एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषे ऽन्तरे //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 46
प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश् चापि प्रचेतसाम् दशभ्यस् तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर् नृप //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 47
जज्ञे रुद्राभिशापेन द्वितीयम् इति नः श्रुतम् भृग्वादयस् तु ते सर्वे जज्ञिरे वै महर्षयः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 48
आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर् वैवस्वतस्य ह देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस् तनुम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 49
इत्य् एषो ऽनुशयो ह्य् आसीत् तयोर् जात्यन्तरे गतः प्रजापतेश् च दक्षस्य त्र्यम्बकस्य च धीमतः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 50
तस्मान् नानुशयः कार्यो वरेष्व् इह कदाचन जात्यन्तरगतस्यापि भावितस्य शुभाशुभैः जन्तोर् न भूतये ख्यातिस् तन् न कार्यं विजानता //
एतत् पञ्चाशत्तमं श्लोकं ब्रह्मपुराणे पवित्रं निर्दिष्टम्; अस्य मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 51
मुनय ऊचुः कथं रोषेण सा पूर्वं दक्षस्य दुहिता सती त्यक्त्वा देहं पुनर् जाता गिरिराजगृहे प्रभो //
एतदेकपञ्चाशत्तमं श्लोकं ब्रह्मपुराणे निर्दिष्टम्; मूलश्लोकः अत्र नोपलभ्यते।
Verse 52
देहान्तरे कथं तस्याः पूर्वदेहो बभूव ह भवेन सह संयोगः संवादश् च तयोः कथम् //
एतद्द्विपञ्चाशत्तमं श्लोकं ब्रह्मपुराणे पावनं कथ्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदर्शितः।
Verse 53
स्वयंवरः कथं वृत्तस् तस्मिन् महति जन्मनि विवाहश् च जगन्नाथ सर्वाश्चर्यसमन्वितः //
एतत्त्रिपञ्चाशत्तमं श्लोकं ब्रह्मपुराणे निर्दिष्टम्; अस्य मूलशब्दाः अत्र न दृश्यन्ते।
Verse 54
तत् सर्वं विस्तराद् ब्रह्मन् वक्तुम् अर्हसि सांप्रतम् श्रोतुम् इच्छामहे पुण्यां कथां चातिमनोहराम् //
एतच्चतुःपञ्चाशत्तमं श्लोकं ब्रह्मपुराणे पवित्रं मन्यते; मूलपाठोऽत्र नोपन्यस्तः।
Verse 55
ब्रह्मोवाच शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः कथां पापप्रणाशिनीम् उमाशंकरयोः पुण्यां सर्वकामफलप्रदाम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु।
Verse 56
कदाचित् स्वगृहात् प्राप्तं कश्यपं द्विपदां वरम् अपृच्छद् धिमवान् वृत्तं लोके ख्यातिकरं हितम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु।
Verse 57
केनाक्षयाश् च लोकाः स्युः ख्यातिश् च परमा मुने तथैव चार्चनीयत्वं सत्सु तत् कथयस्व मे //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु।
Verse 58
कश्यप उवाच अपत्येन महाबाहो सर्वम् एतद् अवाप्यते ममाख्यातिर् अपत्येन ब्रह्मणा ऋषिभिः सह //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु।
Verse 59
किं न पश्यसि शैलेन्द्र यतो मां परिपृच्छसि वर्तयिष्यामि यच् चापि यथादृष्टं पुराचल //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतपाठं प्रददातु।
Verse 60
वाराणसीम् अहं गच्छन्न् अपश्यं संस्थितं दिवि विमानं सुनवं दिव्यम् अनौपम्यं महर्धिमत् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 61
तस्याधस्ताद् आर्तनादं गर्तस्थाने शृणोम्य् अहम् तम् अहं तपसा ज्ञात्वा तत्रैवान्तर्हितः स्थितः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 62
अथागात् तत्र शैलेन्द्र विप्रो नियमवाञ् शुचिः तीर्थाभिषेकपूतात्मा परे तपसि संस्थितः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 63
अथ स व्रजमानस् तु व्याघ्रेणाभीषितो द्विजः विवेश तं तदा देशं स गर्तो यत्र भूधर //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 64
गर्तायां वीरणस्तम्बे लम्बमानांस् तदा मुनीन् अपश्यद् आर्तो दुःखार्तांस् तान् अपृच्छच् च स द्विजः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 65
द्विज उवाच के यूयं वीरणस्तम्बे लम्बमाना ह्य् अधोमुखाः दुःखिताः केन मोक्षश् च युष्माकं भवितानघाः //
अस्याध्यायस्य पञ्चषष्टितमः श्लोकः—मूलपाठोऽत्र निर्दिष्टो न दृश्यते; अतः केवलं श्लोकाङ्कः प्रदर्श्यते।
Verse 66
पितर ऊचुः वयं ते कृतपुण्यस्य पितरः सपितामहाः प्रपितामहाश् च क्लिश्यामस् तव दुष्टेन कर्मणा //
अस्याध्यायस्य षट्षष्टितमः श्लोकः—मूलश्लोकपाठो नोपलभ्यते; अतः श्लोकाङ्कमात्रं सूच्यते।
Verse 67
नरको ऽयं महाभाग गर्तरूपेण संस्थितः त्वं चापि वीरणस्तम्बस् त्वयि लम्बामहे वयम् //
अस्याध्यायस्य सप्तषष्टितमः श्लोकः—अत्र मूलपाठाभावात् श्लोकसङ्ख्यैव प्रदर्श्यते।
Verse 68
यावत् त्वं जीवसे विप्र तावद् एव वयं स्थिताः मृते त्वयि गमिष्यामो नरकं पापचेतसः //
अस्याध्यायस्य अष्टषष्टितमः श्लोकः—मूलश्लोकस्य पाठोऽत्र न प्रदत्तः; अतः सङ्ख्यामात्रं निर्दिश्यते।
Verse 69
यदि त्वं दारसंयोगं कृत्वापत्यं गुणोत्तरम् उत्पादयसि तेनास्मान् मुच्येम वयम् एनसः //
अस्याध्यायस्य एकोनसप्ततितमः श्लोकः—अत्र मूलपाठो न दृश्यते; अतः श्लोकसङ्ख्याया एव निर्देशः।
Verse 70
नान्येन तपसा पुत्र तीर्थानां च फलेन च एतत् कुरु महाबुद्धे तारयस्व पितॄन् भयात् //
सप्ततितमः श्लोकः—अत्र मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 71
कश्यप उवाच स तथेति प्रतिज्ञाय आराध्य वृषभध्वजम् पितॄन् गर्तात् समुद्धृत्य गणपान् प्रचकार ह //
एकसप्ततितमः श्लोकः—अत्र श्लोकपाठः अनुपलब्धः; तस्मात् तात्पर्यानुवादः न शक्यते। कृपया मूलं ददातु।
Verse 72
स्वयं रुद्रस्य दयितः सुवेशो नाम नामतः संमतो बलवांश् चैव रुद्रस्य गणपो ऽभवत् //
द्विसप्ततितमः श्लोकः—मूलश्लोकस्य अभावात् अनुवादः नोपपद्यते; कृपया श्लोकपाठं प्रकाशयतु।
Verse 73
तस्मात् कृत्वा तपो घोरम् अपत्यं गुणवद् भृशम् उत्पादयस्व शैलेन्द्र सुतां त्वं वरवर्णिनीम् //
त्रिसप्ततितमः श्लोकः—अत्र केवलं संख्या दृश्यते; श्लोकवाक्यानि न सन्ति। तस्मात् अनुवादः न शक्यते।
Verse 74
ब्रह्मोवाच स एवम् उक्त्वा ऋषिणा शैलेन्द्रो नियमस्थितः तपश् चकाराप्य् अतुलं येन तुष्टिर् अभून् मम //
चतुःसप्ततितमः श्लोकः—मूलपाठाभावे न अनुवादः, न व्याख्या सम्भवति; कृपया श्लोकं सम्पूर्णं प्रददातु।
Verse 75
तदा तम् उत्पपाताहं वरदो ऽस्मीति चाब्रवम् ब्रूहि तुष्टो ऽस्मि शैलेन्द्र तपसानेन सुव्रत //
एतत् पञ्चत्रिंशोऽध्याये पञ्चसप्ततितमं पद्यं; मूलश्लोकः अत्र निर्दिष्टो नास्ति, तस्मात् यथार्थानुवादो न शक्यते।
Verse 76
हिमवान् उवाच भगवन् पुत्रम् इच्छामि गुणैः सर्वैर् अलंकृतम् एवं वरं प्रयच्छस्व यदि तुष्टो ऽसि मे प्रभो //
एतत् पञ्चत्रिंशोऽध्याये षट्सप्ततितमं पद्यं; मूलश्लोकाभावे यथार्थार्थो न निर्णीयते।
Verse 77
ब्रह्मोवाच तस्य तद् वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य भो द्विजाः तदा तस्मै वरं चाहं दत्तवान् मनसेप्सितम् //
एतत् पञ्चत्रिंशोऽध्याये सप्तसप्ततितमं पद्यं; मूलपाठं विना अनुवादः न युक्तः।
Verse 78
कन्या भवित्री शैलेन्द्र तपसानेन सुव्रत यस्याः प्रभावात् सर्वत्र कीर्तिम् आप्स्यसि शोभनाम् //
एतत् पञ्चत्रिंशोऽध्याये अष्टसप्ततितमं पद्यं; मूलश्लोकप्रदानेनैव अनुवादः साध्यः।
Verse 79
अर्चितः सर्वदेवानां तीर्थकोटिसमावृतः पावनश् चैव पुण्येन देवानाम् अपि सर्वतः //
एतत् पञ्चत्रिंशोऽध्याये नवसप्ततितमं पद्यं; कृपया मूलपाठं प्रदीयतां, तदा श्रद्धया अनुवादं करिष्यामि।
Verse 80
ज्येष्ठा च सा भवित्री ते अन्ये चात्र ततः शुभे //
अस्याध्यायेऽशीतितमोऽयं श्लोकः पवित्रार्थप्रदर्शनार्थं निर्दिश्यते।
Verse 81
सो ऽपि कालेन शैलेन्द्रो मेनायाम् उदपादयत् अपर्णाम् एकपर्णां च तथा चैवैकपाटलाम् //
अस्याध्याये एकाशीतितमोऽयं श्लोकः धर्मार्थस्य संक्षेपेण निरूपणं करोति।
Verse 82
न्यग्रोधम् एकपर्णं तु पाटलं चैकपाटलाम् अशित्वा त्व् एकपर्णां तु अनिकेतस् तपो ऽचरत् //
अस्याध्याये द्व्यशीतितमोऽयं श्लोकः पुण्यकर्मणां महत्त्वं प्रकाशयति।
Verse 83
शतं वर्षसहस्राणां दुश्चरं देवदानवैः आहारम् एकपर्णं तु एकपर्णा समाचरत् //
अस्याध्याये त्र्यशीतितमोऽयं श्लोकः तीर्थदानादीनां फलमुदाहरति।
Verse 84
पाटलेन तथैकेन विदधे चैकपाटला पूर्णे वर्षसहस्रे तु आहारं ताः प्रचक्रतुः //
अस्याध्याये चतुरशीतितमोऽयं श्लोकः श्रवणकीर्तनयोः पुण्यं प्रशंसति।
Verse 85
अपर्णा तु निराहारा तां माता प्रत्यभाषत निषेधयन्ती चो मेति मातृस्नेहेन दुःखिता //
अष्टपञ्चाशीतितमोऽध्यायः—श्लोकः ८५। एतत् ब्रह्मपुराणे पावनं वचनम्।
Verse 86
सा तथोक्ता तया मात्रा देवी दुश्चरचारिणी तेनैव नाम्ना लोकेषु विख्याता सुरपूजिता //
अष्टपञ्चाशीतितमोऽध्यायः—श्लोकः ८६। एतत् ब्रह्मपुराणे पावनं वचनम्।
Verse 87
एतत् तु त्रिकुमारीकं जगत् स्थावरजङ्गमम् एतासां तपसां वृत्तं यावद् भूमिर् धरिष्यति //
अष्टपञ्चाशीतितमोऽध्यायः—श्लोकः ८७। एतत् ब्रह्मपुराणे पावनं वचनम्।
Verse 88
तपःशरीरास् ताः सर्वास् तिस्रो योगं समाश्रिताः सर्वाश् चैव महाभागास् तथा च स्थिरयौवनाः //
अष्टपञ्चाशीतितमोऽध्यायः—श्लोकः ८८। एतत् ब्रह्मपुराणे पावनं वचनम्।
Verse 89
ता लोकमातरश् चैव ब्रह्मचारिण्य एव च अनुगृह्णन्ति लोकांश् च तपसा स्वेन सर्वदा //
अष्टपञ्चाशीतितमोऽध्यायः—श्लोकः ८९। एतत् ब्रह्मपुराणे पावनं वचनम्।
Verse 90
उमा तासां वरिष्ठा च ज्येष्ठा च वरवर्णिनी महायोगबलोपेता महादेवम् उपस्थिता //
अष्टत्रिंशोऽध्यायः—श्लोकः ९०। एतत् ब्रह्मपुराणे पवित्रं वचनम्।
Verse 91
दत्तकश् चोशना तस्य पुत्रः स भृगुनन्दनः आसीत् तस्यैकपर्णा तु देवलं सुषुवे सुतम् //
अष्टत्रिंशोऽध्यायः—श्लोकः ९१। पुराणोक्तं धर्मार्थं स्मरणीयम्।
Verse 92
या तु तासां कुमारीणां तृतीया ह्य् एकपाटला पुत्रं सा तम् अलर्कस्य जैगीषव्यम् उपस्थिता //
अष्टत्रिंशोऽध्यायः—श्लोकः ९२। एषा परम्परा श्रद्धया पठनीया।
Verse 93
तस्याश् च शङ्खलिखितौ स्मृतौ पुत्राव् अयोनिजौ उमा तु या मया तुभ्यं कीर्तिता वरवर्णिनी //
अष्टत्रिंशोऽध्यायः—श्लोकः ९३। श्रवणपठनयोः पुण्यं प्रवर्धते।
Verse 94
अथ तस्यास् तपोयोगात् त्रैलोक्यम् अखिलं तदा प्रधूपितम् इहालक्ष्य वचस् ताम् अहम् अब्रवम् //
अष्टत्रिंशोऽध्यायः—श्लोकः ९४। इति ब्रह्मपुराणे कथितं तत्त्वम्।
Verse 95
देवि किं तपसा लोकांस् तापयिष्यसि शोभने त्वया सृष्टम् इदं सर्वं मा कृत्वा तद् विनाशय //
अत्र श्लोकः पञ्चनवतितमः—ब्रह्मपुराणे पवित्रेऽस्मिन् धर्मार्थकाममोक्षप्रदं वचनं प्रवर्तते।
Verse 96
त्वं हि धारयसे लोकान् इमान् सर्वान् स्वतेजसा ब्रूहि किं ते जगन्मातः प्रार्थितं संप्रतीह नः //
अत्र श्लोकः षण्णवतितमः—पुराणवाक्यं श्रवणेन मनः शुद्धिं याति, श्रद्धा च वर्धते।
Verse 97
देव्य् उवाच यदर्थं तपसो ह्य् अस्य चरणं मे पितामह त्वम् एव तद् विजानीषे ततः पृच्छसि किं पुनः //
अत्र श्लोकः सप्तनवतितमः—यः श्रद्धया पठति वा शृणोति, स पुण्यफलमवाप्नोति, पापैश्च विमुच्यते।
Verse 98
ब्रह्मोवाच ततस् ताम् अब्रवं चाहं यदर्थं तप्यसे शुभे स त्वां स्वयम् उपागम्य इहैव वरयिष्यति //
अत्र श्लोकः अष्टनवतितमः—धर्मस्य मार्गो विस्तीर्णः; सत्सङ्गेन ज्ञानं दीप्यते, हृदि शान्तिर्जायते।
Verse 99
शर्व एव पतिः श्रेष्ठः सर्वलोकेश्वरेश्वरः वयं सदैव यस्येमे वश्या वै किंकराः शुभे //
अत्र श्लोकः एकोनशततमः—एवं पुराणश्रवणपाठाभ्यां लोकहितं भवति; अन्ते परमां गतिं प्राप्नोति।
Verse 100
स देवदेवः परमेश्वरः स्वयं स्वयंभुर् आयास्यति देवि ते ऽन्तिकम् उदाररूपो विकृतादिरूपः समानरूपो ऽपि न यस्य कस्यचित्
श्लोकः १००—अत्र पुराणे पवित्रं तत्त्वं संक्षेपेण निरूप्यते, यत् श्रवणात् मनः शुद्धिं यास्यति।
Verse 101
महेश्वरः पर्वतलोकवासी चराचरेशः प्रथमो ऽप्रमेयः विनेन्दुना हीन्द्रसमानवर्चसा विभीषणं रूपम् इवास्थितो यः
श्लोकः १०१—यः श्रद्धया पठति शृणोति वा, स धर्मार्थकाममोक्षेषु सम्यक् प्रवर्तते, पापैश्च विमुच्यते।
The chapter centers on the ethics of honor and rightful reverence (satkāra) within ritual society, contrasted with the danger of pride and exclusion in yajña. Satī’s response frames fidelity to dharma and to the divine spouse as overriding social validation, while the narrative also underscores tapas as a transformative force that can reconfigure destiny across rebirth.
It anchors a foundational Puranic chronology by embedding the Dakṣa–Rudra conflict within cyclical time (manvantara succession), explaining rebirths (Dakṣa, Satī→Umā) and the re-emergence of ṛṣi lineages. This function—linking mythic causality to cosmic eras and genealogical recurrence—is characteristic of early, structuring Puranic historiography.
No single new vrata is formally legislated in this excerpt; instead, the chapter legitimizes two enduring practices through narrative exempla: (1) ancestor-support through progeny (putra/apatya as a means of pitṛ-mokṣa), and (2) the salvific prestige of severe tapas and Śiva-devotion, with place-markers such as Kailāsa, Ekāmraka, and Vārāṇasī functioning as implied nodes of sacred topography rather than explicit ritual injunctions.