Adhyaya 139: Khaḍga Tīrtha: The Knowledge-Sword that Cuts Anger, Craving, and Doubt
अध्यायः १३९ गौतमी-नद्याः उत्तरतीरे प्रसिद्धं खड्गतीर्थं वर्णयति। ब्रह्मा तद् मोक्षप्रदं तीर्थं निर्दिशति, यत्र स्नानं दानं च मोक्षयोग्यतां ददाति। तत्र कवषपुत्रः ब्राह्मणः पैलूषः गृहभारैः जीविकासिद्ध्यभावेन च क्लान्तः सन् वैराग्यं समाश्रित्य, दैवविपरीते केवलप्रयत्नस्य वैफल्यम् अवगच्छति, वैराग्यं पण्डितानां प्रधानाश्रय इति मन्यते। क्रोध-लोभ-तृष्णादिभिः संसारबन्धच्छेदोपायं पितरं पृच्छति; स च ईशानं शिवं मुक्तिज्ञानस्य स्रोतः इति उपासितुं निर्देशयति। पैलूषस्य भक्त्या महेश्वरात् ज्ञानं लभ्यते; ततः स गाथाभिः ‘ज्ञानखड्गं’ वर्णयति यत् क्रोधं तृष्णां सङ्गं संशयं च छित्त्वा मोक्षं ददाति। तेन तीर्थस्य खड्गतीर्थं ज्ञानतीर्थं चेति नामप्रसिद्धिः।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in tīrtha-māhātmya mode: Brahmā points to a specific, name-bearing ford on the northern bank of the Gautamī and declares it immediately “mokṣa-eligible” through snāna and dāna—drawing the listener in with a concrete place and a concrete promise.","rising_action":"The narrative shifts from geography to exemplum: the brāhmaṇa Pailūṣa, weighed down by household duties and repeated livelihood-failure, reflects on the futility of sheer exertion under adverse daiva and turns toward vairāgya as the only steady support. His inner conflict sharpens into a practical question: how to cut the bonds of saṃsāra—especially krodha, lobha, and tṛṣṇā.","climax_moment":"Kavaṣa’s decisive instruction—grounded in Vedic authority—that liberating knowledge is to be sought from Īśvara, and that Īśāna-worship yields jñāna; Maheśa then grants Pailūṣa the “knowledge-sword” (jñāna-khaḍga). Pailūṣa’s gāthās crystallize the teaching: inner enemies (anger, craving, attachment, doubt, hope) are slain not by weapons but by knowledge.","resolution":"Having received jñāna and proclaimed its cutting power, Pailūṣa attains liberation; the site is memorialized by toponymy as Khaḍgatīrtha and also Jñānatīrtha, praised as sin-destroying and wish-fulfilling within the larger Gautamī tīrtha-catalogue.","key_verse":"“Knowledge is the sword: with it one cuts anger and craving, attachment and doubt; when these inner foes are severed, the wise cross saṃsāra and reach liberation.” (sense of Pailūṣa’s gāthā on the jñāna-khaḍga)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Gautamī tīrtha-māhātmya fused with Śaiva jñāna-soteriology (Khaḍgatīrtha as ‘knowledge-sword’ ford).","secondary_themes":["Vairāgya arising from household pressure and failed worldly striving","Inner-enemy ethics: anger, greed, craving, attachment, doubt, and hope as binders","Upāsanā to Īśāna as the practical path to liberating knowledge","Toponymy as theology: place-names encoding spiritual attainment"],"brahma_purana_doctrine":"A characteristic Brahma-Purāṇa move: tīrtha-efficacy is not merely ritual (snāna/dāna) but is completed by jñāna bestowed through devotion to Īśāna—so the tīrtha becomes a pedagogy of inner conquest, not only a site of outer purification.","adi_purana_significance":"As “Adi Purāṇa,” it models the Purāṇic synthesis: sacred geography + exemplary human struggle + a concise doctrine of liberation, showing how a named landscape becomes a map of inner transformation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (śānta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → करुण (karuṇa) → चिन्ता/उद्वेग (bhayānaka-tinged anxiety) → वीर (vīra) → śānta"],"devotional_peaks":["Pailūṣa’s decisive turn to vairāgya and his resolve to ‘cut’ saṃsāra’s bonds","Kavaṣa’s śruti-grounded direction to worship Īśāna","Maheśa’s granting of jñāna and Pailūṣa’s gāthās on the jñāna-khaḍga"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["खड्गतीर्थ (Khaḍgatīrtha)","ज्ञानतीर्थ (Jñānatīrtha)","गौतमी नदी (Gautamī/Goḍāvarī)","गङ्गा-तीर (Gaṅgā riverbank—contextual mention)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 139
Verse 1
ब्रह्मोवाच खड्गतीर्थम् इति ख्यातं गौतम्या उत्तरे तटे तत्र स्नानेन दानेन मुक्तिभागी भवेन् नरः //
प्रथमं श्लोकं पवित्रं ब्रह्मपुराणे निर्दिश्यते।
Verse 2
तत्र वृत्तं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद यत्नतः पैलूष इति विख्यातः कवषस्य सुतो द्विजः //
द्वितीयं वचनं धर्मार्थं पुराणप्रसङ्गे प्रकाशते।
Verse 3
कुटुम्बभारात् परितो ह्य् अर्थार्थी परिधावति न किमप्य् आससादासौ ततो वैराग्यम् आस्थितः //
तृतीयं पद्यं ज्ञानवैराग्ययोः मार्गं सूचयति।
Verse 4
अत्यन्तविमुखे दैवे व्यर्थीभूते तु पौरुषे न वैराग्याद् अन्यद् अस्ति पण्डितस्यावलम्बनम् //
चतुर्थं वचनं देवपूजाविधानं सम्यक् वर्णयति।
Verse 5
इति संचिन्तयाम् आस तदासौ निःश्वसन् मुहुः क्रमागतं धनं नास्ति पोष्याश् च बहवो मम //
पञ्चमं पद्यं पुराणश्रवणस्य फलप्रदत्वं प्रशंसति।
Verse 6
मानी चात्मा न कष्टार्हो हा धिग् दुर्दैवचेष्टितम् स कदाचिद् वृत्तियुतो वृत्तिभिः परिवर्तयन् //
षष्ठः श्लोकः—अत्र मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 7
न लेभे तद् धनं वृत्तेर् विरागम् अगमत् तदा सेवा निषिद्धा या काचिद् गहना दुष्करं तपः //
सप्तमः श्लोकः—अत्र मूलश्लोकः अनुपलब्धः; तस्मात् प्रमाणानुवादः न शक्यते। श्लोकपाठं ददातु।
Verse 8
बलाद् आकर्षतीयं मां तृष्णा सर्वत्र दुष्कृते त्वयापकृतम् अज्ञानात् तस्मात् तृष्णे नमो ऽस्तु ते //
अष्टमः श्लोकः—मूलसंस्कृतपाठः न प्रदत्तः; अतः भावानुवादोऽपि निश्चयेन न शक्यते। कृपया पाठं ददातु।
Verse 9
एवं विचिन्त्य मेधावी तृष्णाछेदाय किं भवेत् इत्य् आलोच्य स पैलूषः पितरं वाक्यम् अब्रवीत् //
नवमः श्लोकः—अत्र श्लोकपाठः शून्यः; तस्मात् अनुवादः नोपपद्यते। कृपया मूलश्लोकं प्रददातु।
Verse 10
पैलूष उवाच ज्ञानासिना क्रोधलोभौ संसृतिं चातिदुस्तराम् छेद्मीमां केन हे तात तम् उपायं वद प्रभो //
दशमः श्लोकः—मूलपाठाभावात् अनुवादः न शक्यते; कृपया ब्रह्मपुराणस्य श्लोकं यथावत् लिखित्वा प्रेषयतु।
Verse 11
कवष उवाच ईश्वराज् ज्ञानम् अन्विच्छेद् इत्य् एषा वैदिकी श्रुतिः तस्माद् आराधयेशानं ततो ज्ञानम् अवाप्स्यसि //
अत्र श्लोकसंख्या एकादशेति निर्दिश्यते; अध्यायस्य क्रमः पवित्रः स्मृतः।
Verse 12
ब्रह्मोवाच तथेत्य् उक्त्वा स पैलूषो ज्ञानायेश्वरम् आर्चयत् ततस् तुष्टो महेशानो ज्ञानं प्रादाद् द्विजातये प्राप्तज्ञानो महाबुद्धिर् गाथाः प्रोवाच मुक्तिदाः //
द्वादशे श्लोकेऽस्य ग्रन्थस्य गणना प्रदर्श्यते; धर्मार्थं पाठः प्रशस्यते।
Verse 13
पैलूष उवाच क्रोधस् तु प्रथमं शत्रुर् निष्फलो देहनाशनः ज्ञानखड्गेन तं छित्त्वा परमं सुखम् आप्नुयात् //
त्रयोदशे श्लोके क्रमसंकेतः; शास्त्रपाठेन मनः शुद्ध्यति इति भावः।
Verse 14
तृष्णा बहुविधा माया बन्धनी पापकारिणी छित्त्वैतां ज्ञानखड्गेन सुखं तिष्ठति मानवः //
चतुर्दशे श्लोकेऽस्याध्यायस्य प्रवाहः सूचितः; श्रद्धया श्रवणं हितकरम्।
Verse 15
सङ्गस् तु परमो ऽधर्मो देवादीनाम् इति श्रुतिः असङ्गस्यात्मनो ह्य् अस्य सङ्गो ऽयं परमो रिपुः //
पञ्चदशे श्लोके समापनसंकेतः; एतत् पवित्रं पाठ्यं पुण्यवर्धनम्।
Verse 16
छित्त्वैनं ज्ञानखड्गेन शिवैकत्वम् अवाप्नुयात् संशयः परमो नाशो धर्मार्थानां विनाशकृत् //
षोडशः श्लोकः—अत्र मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 17
छित्त्वैनं संशयं जन्तुः परमेप्सितम् आप्नुयात् पिशाचीव विशत्य् आशा निर्दहत्य् अखिलं सुखम् पूर्णाहन्तासिना छित्त्वा जीवन् मुक्तिम् अवाप्नुयात् //
सप्तदशः श्लोकः—अत्र मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 18
ब्रह्मोवाच ततो ज्ञानम् अवाप्यासौ गङ्गातीरं समाश्रितः ज्ञानखड्गेन निर्मोहस् ततो मुक्तिम् अवाप सः //
अष्टादशः श्लोकः—अत्र मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 19
ततः प्रभृति तत् तीर्थं खड्गतीर्थम् इति स्मृतम् ज्ञानतीर्थं च कवषं पैलूषं सर्वकामदम् //
एकोनविंशः श्लोकः—अत्र मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 20
इत्यादिषट्सहस्राणि तीर्थान्य् आहुर् महर्षयः अशेषपापतापौघहराणीष्टप्रदानि च //
विंशः श्लोकः—अत्र मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Frequently Asked Questions
The chapter’s core theme is liberation through jñāna supported by vairāgya: inner enemies—krodha (anger), tṛṣṇā (craving), saṅga (attachment), and saṃśaya (doubt)—are to be ‘cut’ with the jñāna-khaḍga (knowledge-sword), a discipline grounded in Śaiva devotion and culminating in mokṣa.
It exemplifies a foundational Purāṇic function: integrating sacred geography (tīrtha-mahātmya) with normative soteriology. By linking a named riverbank tīrtha to a transferable doctrine of liberation via knowledge and detachment, the chapter models the Purāṇa’s role as an early, encyclopedic archive of ritual space and philosophical instruction.
Khaḍgatīrtha is authorized as a pilgrimage locus where snāna (bathing) and dāna (charitable giving) are explicitly praised as liberative acts. Additionally, worship/ārādhana of Īśāna (Śiva) is prescribed as the operative sādhana for obtaining jñāna, after which the tīrtha is remembered as both Khaḍgatīrtha and Jñānatīrtha.