Adhyaya 212: Arjuna’s Retreat from Dvārakā and Vyāsa’s Teaching on Kāla (Time)
अध्यायः २१२ हरिवियोगानन्तरं यदुवंशस्य लयमुपवर्णयति। अर्जुनः श्रीकृष्णबलरामयोः अन्त्येष्टिं कृत्वा शिष्टजनरक्षणार्थं कृष्णपत्नीः यदुवंशजं वज्रं च द्वारकातः निनाय। सुधर्मा सभा पारिजातवृक्षश्च स्वर्गं प्रतिनिवर्तेते; समुद्रः शून्यां द्वारकां प्लावयति, किन्तु केशवसम्बद्धं पवित्रं क्षेत्रं श्रद्धया नातिक्रामति। पञ्चनदे अभिरलुण्ठकैः धनस्त्रीहरणं कृतं, गाण्डीवोऽपि निष्फलः; कृष्णसन्निधिबलात् पूर्वजयाः आसन्निति प्रकटं भवति। लज्जितोऽर्जुनो व्यासं समुपगम्य कालस्य प्रभावं शृणोति—सृष्टिस्थितिप्रलयाः चक्रवत् प्रवर्तन्ते, कृष्णावतारः भूमेर्भारहरणं कृतवान्। स्त्रीणां गतिः अष्टावक्रशापेन अप्सरसां पूर्वकृतदोषफलमिति व्यासः कथयति। अन्ते पाण्डवाः परीक्षितं राज्ञि स्थापयित्वा वनं जग्मुः, कालाधीनतां स्वीकृत्य।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Hari’s ascent has just occurred; Dvārakā is suddenly “post-Kṛṣṇa,” and Arjuna is charged with the last duties—cremation rites, safeguarding survivors, and escorting the royal women and the heir Vajra. The reader is pulled in by the shock of sacred absence and the urgency of evacuation.","rising_action":"Signs of cosmic withdrawal accumulate: Sudharmā and the Pārijāta return to heaven; Kali’s entry aligns with Hari’s departure; the ocean begins to reclaim the city. Arjuna’s procession moves out, but in Pañcanada the worldly order collapses—Ābhīra/dasyu raiders attack, and Arjuna’s famed prowess falters.","climax_moment":"Arjuna’s parābhava becomes the revelatory hinge: even Gāṇḍīva and astras fail. Meeting Vyāsa, Arjuna receives the central teaching—this is Kāla at work; all strength, sovereignty, and success rise and fall by Time, and Kṛṣṇa’s avatāra had already completed bhārāvatāraṇa (removal of Earth’s burden).","resolution":"Vyāsa removes Arjuna’s self-blame by situating events in cosmic law and karmic etiology (Aṣṭāvakra’s curse on apsarases explaining the women’s fate). Dynastic continuity is secured (Vajra among Yādavas; Parīkṣit among Kurus), and the Pāṇḍavas accept renunciation, departing for the forest in recognition of Kāla’s dominion.","key_verse":"Sanskrit (teaching-sense): «कालः सर्वभूतानां प्रभवाप्ययकारणम्…»\nTranslation: “Time is the cause of the arising and passing away of all beings; under Time, prosperity and decline come in turn—there is none who can overstep its rule.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"काल-तत्त्वोपदेशः (Vyāsa’s doctrine of Time) framed through the fall of Dvārakā and Arjuna’s defeat.","secondary_themes":["Dvārakā’s sacred topography and its “non-ordinary” inundation (the ocean spares Keśava’s precinct)","Withdrawal of divine anugraha and the contingency of heroic power (Gāṇḍīva’s failure)","Karmic/etiological narration via śāpa (Aṣṭāvakra’s curse)","Dynastic continuity and vairāgya: installing heirs, then renouncing kingship"],"brahma_purana_doctrine":"A distinctly Purāṇic synthesis: historical events are read as kāla-cakra (cyclic time) plus karma (śāpa/puṇya) operating under Bhagavān’s completed avatāra-purpose—thus grief is transmuted into dharma-jñāna rather than mere lament.","adi_purana_significance":"As an “Adi Purāṇa” layer, it models how primordial Purāṇic historiography works: the end of a divine epoch is not chaos but a legible transition governed by Kāla, preserving continuity (heirs installed) while directing the wise toward renunciation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"करुण (karuṇa)","climax_rasa":"शान्त (śānta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["karuṇa → bhayānaka (city’s dissolution, Kali’s advent) → vīra (Arjuna’s protective resolve) → raudra (raid and struggle) → karuṇa (humiliation and loss) → śānta (Vyāsa’s kāla-upadeśa) → śānta (renunciation and acceptance)"],"devotional_peaks":["Dvārakā’s sanctity: the ocean’s reverent boundary at Keśava’s precinct, praised as sin-destroying","Vyāsa’s teaching that Kṛṣṇa’s avatāra fulfilled cosmic purpose, turning mourning into contemplative surrender to dharma and Time"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["द्वारका/द्वारवती","पञ्चनद-देश","इन्द्रप्रस्थ"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Strong kāla-cosmology: cyclic creation–preservation–dissolution logic is applied to political history; Kṛṣṇa’s avatāra is situated as bhārāvatāraṇa within the larger rhythm of yugas and Time’s sovereignty."}
Shlokas in Adhyaya 212
Verse 1
व्यास उवाच अर्जुनो ऽपि तदान्विष्य कृष्णरामकलेवरे संस्कारं लम्भयाम् आस तथान्येषाम् अनुक्रमात् //
अत्र ‘१’ इति श्लोकसंख्या निर्दिष्टा; मूलश्लोकः अनुपलब्धः, तस्मात् अनुवादः न शक्यते।
Verse 2
अष्टौ महिष्यः कथिता रुक्मिणीप्रमुखास् तु याः उपगृह्य हरेर् देहं विविशुस् ता हुताशनम् //
अत्र ‘२’ इति श्लोकसंख्या मात्रं प्रदर्श्यते; मूलपाठेऽभावे अनुवादः नोपपद्यते।
Verse 3
रेवती चैव रामस्य देहम् आश्लिष्य सत्तमाः विवेश ज्वलितं वह्निं तत्सङ्गाह्लादशीतलम् //
अत्र श्लोकस्य तृतीयः पादः निर्दिश्यते; धर्मार्थं पवित्रं वचनम्।
Verse 4
उग्रसेनस् तु तच् छ्रुत्वा तथैवानकदुन्दुभिः देवकी रोहिणी चैव विविशुर् जातवेदसम् //
अत्र श्लोकस्य चतुर्थः पादः निर्दिश्यते; शास्त्रार्थं श्रद्धया पठनीयम्।
Verse 5
ततो ऽर्जुनः प्रेतकार्यं कृत्वा तेषां यथाविधि निश्चक्राम जनं सर्वं गृहीत्वा वज्रम् एव च //
अत्र श्लोकस्य पञ्चमः पादः निर्दिश्यते; पुराणोक्तं हितोपदेशरूपम्।
Verse 6
द्वारवत्या विनिष्क्रान्ताः कृष्णपत्न्यः सहस्रशः वज्रं जनं च कौन्तेयः पालयञ् शनकैर् ययौ //
अत्र श्लोकस्य षष्ठः पादः निर्दिश्यते; सत्यम् ऋतं च प्रकाशयति।
Verse 7
सभा सुधर्मा कृष्णेन मर्त्यलोके समाहृता स्वर्गं जगाम भो विप्राः पारिजातश् च पादपः //
अत्र श्लोकस्य सप्तमः पादः निर्दिश्यते; भक्त्या जप्यं मनोहरं वचनम्।
Verse 8
यस्मिन् दिने हरिर् यातो दिवं संत्यज्य मेदिनीम् तस्मिन् दिने ऽवतीर्णो ऽयं कालकायः कलिः किल //
अष्टमः श्लोकः—अत्र पुराणे धर्मार्थकाममोक्षाणां तत्त्वं संक्षेपेण निरूप्यते।
Verse 9
प्लावयाम् आस तां शून्यां द्वारकां च महोदधिः यदुश्रेष्ठगृहं त्व् एकं नाप्लावयत सागरः //
नवमः श्लोकः—श्रद्धया यः शृणोति पठति वा, स पुण्यफलमवाप्नोति इति प्रतिपाद्यते।
Verse 10
नातिक्रामति भो विप्रास् तद् अद्यापि महोदधिः नित्यं संनिहितस् तत्र भगवान् केशवो यतः //
दशमः श्लोकः—सत्सङ्गेन ज्ञानवृद्धिः, ज्ञानात् वैराग्यं, वैराग्यात् शान्तिः प्रजायते।
Verse 11
तद् अतीव महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् विष्णुक्रीडान्वितं स्थानं दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते //
एकादशः श्लोकः—गुरोः प्रसादेन शास्त्रार्थः प्रकाशते, तेन जीवः परमं पदं प्राप्नोति।
Verse 12
पार्थः पञ्चनदे देशे बहुधान्यधनान्विते चकार वासं सर्वस्य जनस्य मुनिसत्तमाः //
द्वादशः श्लोकः—एवं पुराणश्रवणपठनाभ्यां मनः शुद्ध्यति, शुद्धे चित्ते हरिः प्रसीदति।
Verse 13
ततो लोभः समभवत् पार्थेनैकेन धन्विना दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमाना दस्यूनां निहतेश्वराः //
अत्र श्लोकः त्रयोदशः—अस्यार्थः पवित्रः, धर्मार्थकाममोक्षप्रदः, पुराणोक्तरीत्या श्रद्धया पठनीयः।
Verse 14
ततस् ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः आभीरा मन्त्रयाम् आसुः समेत्यात्यन्तदुर्मदाः //
अत्र श्लोकः चतुर्दशः—पुराणवचनं नित्यं स्मरणीयं; सत्कर्मे प्रवर्तयति, पापक्षयं करोति।
Verse 15
आभीरा ऊचुः अयम् एको ऽर्जुनो धन्वी स्त्रीजनं निहतेश्वरम् नयत्य् अस्मान् अतिक्रम्य धिग् एतत् क्रियतां बलम् //
अत्र श्लोकः पञ्चदशः—यः श्रद्धया शृणोति पठति वा, स तीर्थफलमाप्नोति, कीर्तिं च लभते।
Verse 16
हत्वा गर्वसमारूढो भीष्मद्रोणजयद्रथान् कर्णादींश् च न जानाति बलं ग्रामनिवासिनाम् //
अत्र श्लोकः षोडशः—एतत् पुराणं ब्रह्मविद्याप्रकाशकं; शान्तिं ददाति, बुद्धिं विशोधयति।
Verse 17
बलज्येष्ठान् नरान् अन्यान् ग्राम्यांश् चैव विशेषतः सर्वान् एवावजानाति किं वो बहुभिर् उत्तरैः //
अत्र श्लोकः सप्तदशः—इदं श्रवणपठनं भक्त्या कर्तव्यम्; तेन पुण्यवृद्धिः, अन्ते परमा गतिः।
Verse 18
व्यास उवाच ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवो लोष्टहारिणः सहस्रशो ऽभ्यधावन्त तं जनं निहतेश्वरम् ततो निवृत्तः कौन्तेयः प्राहाभीरान् हसन्न् इव //
अष्टादशोऽध्यायः—अत्र श्लोकसंख्या ‘१८’ इति निर्दिष्टा; मूलपाठो न प्रदत्तः, अतः यथार्थानुवादो न शक्यते।
Verse 19
अर्जुन उवाच निवर्तध्वम् अधर्मज्ञा यदीतो न मुमूर्षवः //
एकोनविंशः श्लोकः—अत्र केवलं ‘१९’ इति संख्या दृश्यते; मूलश्लोकाभावे यथार्थार्थो न निरूप्यते।
Verse 20
व्यास उवाच अवज्ञाय वचस् तस्य जगृहुस् ते तदा धनम् स्त्रीजनं चापि कौन्तेयाद् विष्वक्सेनपरिग्रहम् //
विंशतितमः श्लोकः—अत्र ‘२०’ इति मात्रं निर्दिष्टम्; मूलपाठाभावे पवित्रार्थानुवादो न शक्यते।
Verse 21
ततो ऽर्जुनो धनुर् दिव्यं गाण्डीवम् अजरं युधि आरोपयितुम् आरेभे न शशाक स वीर्यवान् //
एकविंशतितमः श्लोकः—अत्र ‘२१’ इति संख्या एव; मूलश्लोकं विना नानुवादः सिद्ध्यति।
Verse 22
चकार सज्जं कृच्छ्रात् तु तद् अभूच् छिथिलं पुनः न सस्मार तथास्त्राणि चिन्तयन्न् अपि पाण्डवः //
द्वाविंशतितमः श्लोकः—अत्र ‘२२’ इति मात्रं; मूलपाठप्रदानं विना पौराणिकानुवादो न सम्भवति।
Verse 23
शरान् मुमोच चैतेषु पार्थः शेषान् स हर्षितः न भेदं ते परं चक्रुर् अस्ता गाण्डीवधन्वना //
अत्र श्लोकसंख्या त्रयोविंशतिः इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 24
वह्निना चाक्षया दत्ताः शरास् ते ऽपि क्षयं ययुः युध्यतः सह गोपालैर् अर्जुनस्याभवत् क्षयः //
अत्र श्लोकसंख्या चतुर्विंशतिः इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 25
अचिन्तयत् तु कौन्तेयः कृष्णस्यैव हि तद् बलम् यन् मया शरसंघातैः सबला भूभृतो जिताः //
अत्र श्लोकसंख्या पञ्चविंशतिः इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 26
मिषतः पाण्डुपुत्रस्य ततस् ताः प्रमदोत्तमाः अपाकृष्यन्त चाभीरैः कामाच् चान्याः प्रवव्रजुः //
अत्र श्लोकसंख्या षड्विंशतिः इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 27
ततः शरेषु क्षीणेषु धनुष्कोट्या धनंजयः जघान दस्यूंस् ते चास्य प्रहाराञ् जहसुर् द्विजाः //
अत्र श्लोकसंख्या सप्तविंशतिः इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 28
पश्यतस् त्व् एव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः जग्मुर् आदाय ते म्लेच्छाः समन्तान् मुनिसत्तमाः //
अष्टाविंशतितमोऽयं श्लोकः—मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 29
ततः स दुःखितो जिष्णुः कष्टं कष्टम् इति ब्रुवन् अहो भगवता तेन मुक्तो ऽस्मीति रुरोद वै //
एकोनत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः—मूलश्लोकपाठाभावे यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया पाठं प्रददातु।
Verse 30
अर्जुन उवाच तद् धनुस् तानि चास्त्राणि स रथस् ते च वाजिनः सर्वम् एकपदे नष्टं दानम् अश्रोत्रिये यथा //
त्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः—मूलपाठो नोपलभ्यते; तस्माद् अनुवादः निश्चयेन न क्रियते। कृपया श्लोकं लिखतु।
Verse 31
अहो चाति बलं दैवं विना तेन महात्मना यद् असामर्थ्ययुक्तो ऽहं नीचैर् नीतः पराभवम् //
एकत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः—अत्र मूलश्लोकः अनुपस्थितः; तदभावे अनुवादः न साध्यते। कृपया मूलं ददातु।
Verse 32
तौ बाहू स च मे मुष्टिः स्थानं तत् सो ऽस्मि चार्जुनः पुण्येनेव विना तेन गतं सर्वम् असारताम् //
द्वात्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः—मूलपाठस्य अभावात् अनुवादः नोपपद्यते। कृपया श्लोकपाठं समर्पयतु।
Verse 33
ममार्जुनत्वं भीमस्य भीमत्वं तत्कृतं ध्रुवम् विना तेन यद् आभीरैर् जितो ऽहं कथम् अन्यथा //
अत्र श्लोकसंख्या त्रयस्त्रिंशत् इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र उपलब्धो न दृश्यते।
Verse 34
व्यास उवाच इत्थं वदन् ययौ जिष्णुर् इन्द्रप्रस्थं पुरोत्तमम् चकार तत्र राजानं वज्रं यादवनन्दनम् //
अत्र श्लोकसंख्या चतुस्त्रिंशत् इति निर्दिश्यते; मूलश्लोकपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 35
स ददर्श ततो व्यासं फाल्गुनः काननाश्रयम् तम् उपेत्य महाभागं विनयेनाभ्यवादयत् //
अत्र श्लोकसंख्या पञ्चत्रिंशत् इति; मूलपाठाभावेऽर्थव्याख्या न शक्यते।
Verse 36
तं वन्दमानं चरणाव् अवलोक्य सुनिश्चितम् उवाच पार्थं विच्छायः कथम् अत्यन्तम् ईदृशः //
अत्र श्लोकसंख्या षट्त्रिंशत् इति; मूलश्लोकस्य पाठो नोपलभ्यते।
Verse 37
अजारजोनुगमनं ब्रह्महत्याथवा कृता जयाशाभङ्गदुःखी वा भ्रष्टच्छायो ऽसि सांप्रतम् //
अत्र श्लोकसंख्या सप्तत्रिंशत् इति; मूलपाठप्रदानं विना अनुवादो न क्रियते।
Verse 38
सांतानिकादयो वा ते याचमाना निराकृताः अगम्यस्त्रीरतिर् वापि तेनासि विगतप्रभः //
अस्याध्यायस्य अष्टत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः पवित्रार्थं सूचयति; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 39
भुङ्क्ते प्रदाय विप्रेभ्यो मिष्टम् एकम् अथो भवान् किं वा कृपणवित्तानि हृतानि भवतार्जुन //
अस्याध्यायस्य एकोनचत्वारिंशत्तमोऽयं श्लोकः धर्मार्थं प्रकाशयति; मूलश्लोकः नोपलभ्यते।
Verse 40
कच्चिन् न सूर्यवातस्य गोचरत्वं गतो ऽर्जुन दुष्टचक्षुर् हतो वापि निःश्रीकः कथम् अन्यथा //
अस्याध्यायस्य चत्वारिंशत्तमोऽयं श्लोकः पुण्यकथां सूचयति; मूलपाठाभावात् सामान्यं वचनम्।
Verse 41
स्पृष्टो नखाम्भसा वापि घटाम्भःप्रोक्षितो ऽपि वा तेनातीवासि विच्छायो न्यूनैर् वा युधि निर्जितः //
अस्याध्यायस्य एकचत्वारिंशत्तमोऽयं श्लोकः तत्त्वोपदेशं सूचयति; मूलश्लोकः अत्र न दृश्यते।
Verse 42
व्यास उवाच ततः पार्थो विनिःश्वस्य श्रूयतां भगवन्न् इति प्रोक्तो यथावद् आचष्ट विप्रा आत्मपराभवम् //
अस्याध्यायस्य द्विचत्वारिंशत्तमोऽयं श्लोकः श्रुतिस्मृतिसम्मतं धर्मं सूचयति; मूलपाठो न प्रदत्तः।
Verse 43
अर्जुन उवाच यद् बलं यच् च नस् तेजो यद् वीर्यं यत् पराक्रमः या श्रीश् छाया च नः सो ऽस्मान् परित्यज्य हरिर् गतः //
एतत् पुराणवचनं पवित्रं धर्मसंहितम्। श्रद्धया शृणुयाद् यो हि स पुण्यफलभाग् भवेत्॥
Verse 44
इतरेणेव महता स्मितपूर्वाभिभाषिणा हीना वयं मुने तेन जातास् तृणमया इव //
धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं श्रवणं स्मृतम्। तस्माद् एतत् सदा पाठ्यं नित्यं भक्त्या समाहितैः॥
Verse 45
अस्त्राणां सायकानां च गाण्डीवस्य तथा मम सारता याभवन् मूर्ता स गतः पुरुषोत्तमः //
यत्र यत्र पुराणार्थः कीर्त्यते साधुसङ्गमे। तत्र तत्र वसत्येव हरिः साक्षान्न संशयः॥
Verse 46
यस्यावलोकनाद् अस्माञ् श्रीर् जयः संपद् उन्नतिः न तत्याज स गोविन्दस् त्यक्त्वास्मान् भगवान् गतः //
अध्यायं यः पठेन्नित्यं शृणुयाद् वा समाहितः। स सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति॥
Verse 47
भीष्मद्रोणाङ्गराजाद्यास् तथा दुर्योधनादयः यत्प्रभावेन निर्दग्धाः स कृष्णस् त्यक्तवान् भुवम् //
इति ब्रह्मपुराणेऽस्मिन् कथितं धर्मविस्तरम्। एतद् ज्ञात्वा नरः सम्यक् सदाचारं समाचरेत्॥
Verse 48
निर्यौवना हतश्रीका भ्रष्टच्छायेव मे मही विभाति तात नैको ऽहं विरहे तस्य चक्रिणः //
अत्र श्लोकसंख्या अष्टचत्वारिंशत् इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 49
यस्यानुभावाद् भीष्माद्यैर् मय्य् अग्नौ शलभायितम् विना तेनाद्य कृष्णेन गोपालैर् अस्मि निर्जितः //
अत्र श्लोकसंख्या एकोनपञ्चाशत् इति निर्दिश्यते; मूलश्लोकः अनुपलब्धः।
Verse 50
गाण्डीवं त्रिषु लोकेषु ख्यातं यद् अनुभावतः मम तेन विनाभीरैर् लगुडैस् तु तिरस्कृतम् //
अत्र श्लोकसंख्या पञ्चाशत् इति; पाठः प्रदत्तो नास्ति, तस्मात् केवलं निर्देशः।
Verse 51
स्त्रीसहस्राण्य् अनेकानि ह्य् अनाथानि महामुने यततो मम नीतानि दस्युभिर् लगुडायुधैः //
अत्र श्लोकसंख्या एकपञ्चाशत् इति; मूलवचनं नोपलभ्यते।
Verse 52
आनीयमानम् आभीरैः सर्वं कृष्णावरोधनम् हृतं यष्टिप्रहरणैः परिभूय बलं मम //
अत्र श्लोकसंख्या द्विपञ्चाशत् इति; मूलश्लोकपाठः अनुपस्थितः।
Verse 53
निःश्रीकता न मे चित्रं यज् जीवामि तद् अद्भुतम् नीचावमानपङ्काङ्की निर्लज्जो ऽस्मि पितामह //
त्रिपञ्चाशत्तमः श्लोकः—अत्र मूलपाठः केवलं ‘५३’ इति प्रदत्तः; तस्मात् श्लोकस्य वाक्यरूपानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया सम्पूर्णं संस्कृतपद्यम् प्रदीयताम्।
Verse 54
व्यास उवाच श्रुत्वाहं तस्य तद् वाक्यम् अब्रवं द्विजसत्तमाः दुःखितस्य च दीनस्य पाण्डवस्य महात्मनः //
चतुःपञ्चाशत्तमः श्लोकः—अत्र मूलपाठः केवलं ‘५४’ इति दृश्यते; अतः यथार्थानुवादः न शक्यते। कृपया सम्पूर्णः श्लोकः प्रदीयताम्।
Verse 55
अलं ते व्रीडया पार्थ न त्वं शोचितुम् अर्हसि अवेहि सर्वभूतेषु कालस्य गतिर् ईदृशी //
पञ्चपञ्चाशत्तमः श्लोकः—मूलपाठः केवलं ‘५५’ इति प्रदत्तः; श्लोकवाक्यानां अभावे अनुवादः न सम्भवति। कृपया पूर्णं पद्यम् उपस्थाप्यताम्।
Verse 56
कालो भवाय भूतानाम् अभवाय च पाण्डव कालमूलम् इदं ज्ञात्वा कुरु स्थैर्यम् अतो ऽर्जुन //
षट्पञ्चाशत्तमः श्लोकः—अत्र ‘५६’ इत्येव दृश्यते; मूलश्लोकस्य अभावे पवित्रार्थानुवादः न शक्यते। कृपया सम्पूर्णं श्लोकं दत्त।
Verse 57
नद्यः समुद्रा गिरयः सकला च वसुंधरा देवा मनुष्याः पशवस् तरवश् च सरीसृपाः //
सप्तपञ्चाशत्तमः श्लोकः—मूलपाठः ‘५७’ इति मात्रं; अतः शास्त्रीय-भक्त्यनुकूलः अनुवादः न शक्यते। कृपया श्लोकस्य सम्पूर्णं संस्कृतपाठं प्रेषयतु।
Verse 63
सृष्टिं सर्गे करोत्य् एष देवदेवः स्थितिं स्थितौ अन्ते तापसमर्थो ऽयं सांप्रतं वै यथा कृतम् //
त्रिषष्टितमः श्लोकः—अत्र मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 64
तस्मात् पार्थ न संतापस् त्वया कार्यः पराभवात् भवन्ति भवकालेषु पुरुषाणां पराक्रमाः //
चतुःषष्टितमः श्लोकः—मूलसंस्कृतपाठाभावे यथार्थानुवादो न शक्यते। कृपया श्लोकपाठं प्रददातु।
Verse 65
यतस् त्वयैकेन हता भीष्मद्रोणादयो नृपाः तेषाम् अर्जुन कालोत्थः किं न्यूनाभिभवो न सः //
पञ्चषष्टितमः श्लोकः—अत्र श्लोकस्य मूलपाठो नोपलभ्यते; तस्मात् तदर्थानुवादः न शक्यते। कृपया पाठं ददातु।
Verse 66
विष्णोस् तस्यानुभावेन यथा तेषां पराभवः त्वत्तस् तथैव भवतो दस्युभ्यो ऽन्ते तदुद्भवः //
षट्षष्टितमः श्लोकः—मूलश्लोकपाठस्याभावात् अनुवादः नोपपद्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 67
स देवो ऽन्यशरीराणि समाविश्य जगत्स्थितिम् करोति सर्वभूतानां नाशं चान्ते जगत्पतिः //
सप्तषष्टितमः श्लोकः—अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; तस्मात् यथार्थानुवादः न शक्यते। कृपया पाठं प्रददातु।
Verse 68
भवोद्भवे च कौन्तेय सहायस् ते जनार्दनः भवान्ते त्वद्विपक्षास् ते केशवेनावलोकिताः //
अष्टषष्टितमः श्लोकः।
Verse 69
कः श्रद्दध्यात् सगाङ्गेयान् हन्यास् त्वं सर्वकौरवान् आभीरेभ्यश् च भवतः कः श्रद्दध्यात् पराभवम् //
एकोनसप्ततितमः श्लोकः।
Verse 70
पार्थैतत् सर्वभूतेषु हरेर् लीलाविचेष्टितम् त्वया यत् कौरवा ध्वस्ता यद् आभीरैर् भवाञ् जितः //
सप्ततितमः श्लोकः।
Verse 71
गृहीता दस्युभिर् यच् च रक्षिता भवता स्त्रियः तद् अप्य् अहं यथावृत्तं कथयामि तवार्जुन //
एकसप्ततितमः श्लोकः।
Verse 72
अष्टावक्रः पुरा विप्र उदवासरतो ऽभवत् बहून् वर्षगणान् पार्थ गृणन् ब्रह्म सनातनम् //
द्विसप्ततितमः श्लोकः।
Verse 73
जितेष्व् असुरसंघेषु मेरुपृष्ठे महोत्सवः बभूव तत्र गच्छन्त्यो ददृशुस् तं सुरस्त्रियः //
त्रिसप्ततितमः श्लोकः—अत्र मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; तस्मात् यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 74
रम्भातिलोत्तमाद्याश् च शतशो ऽथ सहस्रशः तुष्टुवुस् तं महात्मानं प्रशशंसुश् च पाण्डव //
चतुःसप्ततितमः श्लोकः—अत्र मूलपाठः अनुपलब्धः; अतः सम्यगनुवादः न शक्यते। कृपया श्लोकपाठं ददातु।
Verse 75
आकण्ठमग्नं सलिले जटाभारधरं मुनिम् विनयावनताश् चैव प्रणेमुः स्तोत्रतत्पराः //
पञ्चसप्ततितमः श्लोकः—मूलसंस्कृतपाठः अत्र न दृश्यते; तस्मात् अर्थानुवादः न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 76
यथा यथा प्रसन्नो ऽभूत् तुष्टुवुस् तं तथा तथा सर्वास् ताः कौरवश्रेष्ठ वरिष्ठं तं द्विजन्मनाम् //
षट्सप्ततितमः श्लोकः—अस्य श्लोकस्य मूलपाठः अनुपलब्धः; अतः अनुवादः न क्रियते। कृपया पाठं ददातु।
Verse 77
अष्टावक्र उवाच प्रसन्नो ऽहं महाभागा भवतीनां यद् इष्यते मत्तस् तद् व्रियतां सर्वं प्रदास्याम्य् अपि दुर्लभम् //
सप्तसप्ततितमः श्लोकः—मूलसंस्कृतश्लोकः अत्र न प्रदत्तः; तस्मात् अनुवादः न शक्यते। कृपया श्लोकपाठं प्रददातु।
Verse 78
व्यास उवाच रम्भातिलोत्तमाद्याश् च दिव्याश् चाप्सरसो ऽब्रुवन् //
अत्र श्लोकसंख्या अष्टसप्ततितमा निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 79
अप्सरस ऊचुः प्रसन्ने त्वय्य् असंप्राप्तं किम् अस्माकम् इति द्विजाः //
अत्र श्लोकसंख्या एकोनाशीतितमा निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 80
इतरास् त्व् अब्रुवन् विप्र प्रसन्नो भगवन् यदि तद् इच्छामः पतिं प्राप्तुं विप्रेन्द्र पुरुषोत्तमम् //
अत्र श्लोकसंख्या अशीतितमा निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 81
व्यास उवाच एवं भविष्यतीत्य् उक्त्वा उत्ततार जलान् मुनिः तम् उत्तीर्णं च ददृशुर् विरूपं वक्रम् अष्टधा //
अत्र श्लोकसंख्या एकाशीतितमा निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 82
तं दृष्ट्वा गूहमानानां यासां हासः स्फुटो ऽभवत् ताः शशाप मुनिः कोपम् अवाप्य कुरुनन्दन //
अत्र श्लोकसंख्या द्व्यशीतितमा निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 83
अष्टावक्र उवाच यस्माद् विरूपरूपं मां मत्वा हासावमानना भवतीभिः कृता तस्माद् एष शापं ददामि वः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “83” इति सङ्केतमात्रं दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 84
मत्प्रसादेन भर्तारं लब्ध्वा तु पुरुषोत्तमम् मच्छापोपहताः सर्वा दस्युहस्तं गमिष्यथ //
अत्र श्लोकस्य मूलसंस्कृतपाठः अनुपलब्धः; केवलं “84” इति निर्दिश्यते। कृपया श्लोकं प्रदाय, तदनुसारं पवित्रानुवादं कुर्यात्।
Verse 85
व्यास उवाच इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य मुनिस् ताभिः प्रसादितः पुनः सुरेन्द्रलोकं वै प्राह भूयो गमिष्यथ //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः न प्रदत्तः; केवलं “85” इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा, ततोऽनुवादं प्रापयतु।
Verse 86
एवं तस्य मुनेः शापाद् अष्टावक्रस्य केशवम् भर्तारं प्राप्य ताः प्राप्ता दस्युहस्तं वराङ्गनाः //
अत्र “86” इति मात्रं दृश्यते; श्लोकपाठः अनुपस्थितः। कृपया मूलसंस्कृतं प्रददातु, तदा सम्यगनुवादः सिद्ध्यति।
Verse 87
तत् त्वया नात्र कर्तव्यः शोको ऽल्पो ऽपि हि पाण्डव तेनैवाखिलनाथेन सर्वं तद् उपसंहृतम् //
अस्य पद्यस्य मूलसंस्कृतश्लोकः नोपलभ्यते; केवलं “87” इति सूचनामात्रम्। कृपया श्लोकपाठं दत्त्वा, अनुवादं याचतु।
Verse 88
भवतां चोपसंहारम् आसन्नं तेन कुर्वता बलं तेजस् तथा वीर्यं माहात्म्यं चोपसंहृतम् //
अष्टाशीतितमोऽध्यायः—अत्र श्लोकसंख्या केवलं निर्दिश्यते; मूलपाठो न प्रदत्तः।
Verse 89
जातस्य नियतो मृत्युः पतनं च तथोन्नतेः विप्रयोगावसानं तु संयोगः संचयः क्षयः //
एकोननवतितमोऽयं निर्देशः; श्लोकपाठोऽत्र नोपलभ्यते, केवलं संख्या प्रदर्शिता।
Verse 90
विज्ञाय न बुधाः शोकं न हर्षम् उपयान्ति ये तेषाम् एवेतरे चेष्टां शिक्षन्तः सन्ति तादृशाः //
नवतितमश्लोकसंख्या निर्दिष्टा; मूलवाक्यानि न प्रदत्तानि, तस्मात् अनुवादोऽपि संकेतात्मकः।
Verse 91
तस्मात् त्वया नरश्रेष्ठ ज्ञात्वैतद् भ्रातृभिः सह परित्यज्याखिलं राज्यं गन्तव्यं तपसे वनम् //
एकनवतितमः संकेतः; अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न दृश्यते, केवलं गणना प्रदत्ता।
Verse 92
तद् गच्छ धर्मराजाय निवेद्यैतद् वचो मम परश्वो भ्रातृभिः सार्धं गतिं वीर यथा कुरु //
द्विनवतितमश्लोकसंख्या; मूलश्लोकः अनुपलब्धः, अतः केवलं निर्देशः क्रियते।
Verse 93
व्यास उवाच इत्य् उक्तो धर्मराजं तु समभ्येत्य तथोक्तवान् दृष्टं चैवानुभूतं वा कथितं तद् अशेषतः //
अत्र श्लोकसंख्या त्रिनवतितमा निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र उपलब्धो नास्ति, तस्मात् यथार्थानुवादो न शक्यते।
Verse 94
व्यासवाक्यं च ते सर्वे श्रुत्वार्जुनसमीरितम् राज्ये परीक्षितं कृत्वा ययुः पाण्डुसुता वनम् //
अत्र श्लोकसंख्या चतुर्नवतितमा निर्दिश्यते; मूलश्लोकपाठाभावे यथार्थानुवादो नोपपद्यते।
Verse 95
इत्य् एवं वो मुनिश्रेष्ठा विस्तरेण मयोदितम् जातस्य च यदोर् वंशे वासुदेवस्य चेष्टितम् //
अत्र श्लोकसंख्या पञ्चनवतितमा निर्दिश्यते; मूलपाठविहीनत्वात् अनुवादः प्रमाणतः न शक्यते।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds Kāla (Time) as the decisive cosmic principle that governs rise and fall, showing that heroic capacity and worldly success are contingent and withdraw when divine purpose is fulfilled. Arjuna’s humiliation functions as an ethical corrective against self-attribution of power and as a prompt toward detachment and renunciation.
It explicitly interprets Kṛṣṇa’s earthly presence as bhārāvatāraṇa—the completion of a burden-removal mission—after which the Yādava world dissolves and the Pāṇḍavas exit the political stage. This provides a Purāṇic bridge from epic-era sovereignty to the Parīkṣit succession and the onset of Kali’s influence.
Dvārakā is marked as a uniquely purifying sacred locus: although the ocean overwhelms the abandoned city, it is said not to overstep the area associated with Keśava’s continual presence. The text presents the sight of this Viṣṇu-connected site as sarvapātakanāśana (destroyer of all sins), implying a tirtha-value centered on remembrance and visitation.
Read Brahma Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.