Adhyaya 236: Sāṃkhya–Yoga on the Great Self: Sense-Control, Inner Vision, and Liberation
अध्यायः २३६ आरभ्यते यत्र मुनयः व्यासवाक्यं सुधासमं स्तुवन्तः योगसांख्ययोः मोक्षसाधनत्वेन विस्तरं पृच्छन्ति। व्यासः प्रत्याह—ज्ञानतपःसंयुक्तं त्रयम्, इन्द्रियनिग्रहः, सर्वसंन्यासश्च विना सिद्धिरनुपपन्ना। ततः महाभूतैः शरीरोत्पत्तिं, इन्द्रियकरणव्यवस्थां, मनसा इन्द्रियाणां नियमनं, हृदयस्थं भूतात्मानं च निरूपयति। महात्मा न शब्दस्पर्शरूपरसगन्धगोचरः; शुद्धेन दीप्तेन मनसा एव प्रकाशते। यथार्थविदः सर्वभूतेषु सममेवात्मानं पश्यन्ति। अनन्तरं कामक्रोधलोभभयस्वप्नरूपदोषपञ्चकजयः, संयमः, समता, एकान्तवासः, मिताहारः, एकाग्रता च उपदिश्यते; ब्रह्मप्रकाशे सति ‘अनावृत्तिमार्गे’ मोक्षः।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Naimiṣāraṇya’s sages, tasting Vyāsa’s words as “nectar,” press him for a decisive, liberation-giving account of Sāṃkhya and Yoga—direct means (sākṣāt-sādhana) rather than mere theory.","rising_action":"Vyāsa tightens the soteriological demand: no attainment without the triad—(1) jñāna joined to tapas, (2) indriya-nigraha (sense-restraint), and (3) sarva-sannyāsa (total relinquishment). He then anatomizes embodied life via mahābhūtas, sense-gates, and their deities, showing how mind rules the indriyas and how the inner principle (bhūtātman) abides in the heart as the pivot of experience.","climax_moment":"The epistemic turn: the Mahān Ātman/Brahman is not an object for eye or other senses—beyond sound, touch, form, taste, and smell—yet becomes evident to a purified, “kindled/illumined” mind. From this arises samadarśitā: the knower sees one Self equally in brāhmaṇa, cow, elephant, dog, and outcaste.","resolution":"Practical Yoga is prescribed: conquer five yogadoṣas (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna), cultivate solitude (giri-śṛṅga, caitya, vṛkṣamūla), moderated diet and speech, equanimity in gain/loss and praise/blame, and sustained one-pointedness. With senses withdrawn into mind and mind into the heart, Brahman manifests; the yogin attains akṣara-sāmyatā and the “non-returning” course.","key_verse":"Teaching (paraphrase): “That Great Self is not grasped by the senses—neither by sound, touch, form, taste, nor smell; when the mind is purified and made luminous, the imperishable Brahman becomes manifest within.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Mokṣa-sādhana through Sāṃkhya–Yoga: inner governance of senses and mind culminating in Brahman-realization.","secondary_themes":["Embodiment as a microcosm: mahābhūtas, indriyas, mind, and the heart-seated inner principle","Non-sensory epistemology: the Self is revealed by a purified, illumined mind","Samadarśitā and ethical universalism grounded in one pervasive Self","Yogic obstacles (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna) and the protocol of solitude, moderation, and one-pointedness"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter crystallizes a Purāṇic synthesis: metaphysical non-duality in vision (one Mahān Ātman pervading all) expressed through disciplined Yoga and renunciant ethics, making liberation depend on inner restraint rather than ritual power alone.","adi_purana_significance":"As the Adi Purāṇa’s late-stage teaching, it supplies a capstone soteriology—showing that the Purāṇa’s cosmology and deity-mappings ultimately aim at interior realization and non-returning liberation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (shanta)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → जिज्ञासा/बुद्धि-दीप्ति (within adbhuta) → शान्त","शान्त → वीर (discipline against doṣas) → शान्त"],"devotional_peaks":["Sages’ reverent delight in Vyāsa’s ‘nectar-speech’ as a liberating revelation","The moment the Self is declared beyond the five sense-objects, knowable only by a luminous mind","Samadarśin vision: equal Self in brāhmaṇa, cow, elephant, dog, and outcaste","The ‘manifestation of Brahman’ after sustained one-pointedness and withdrawal of senses"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["गिरिशृङ्ग (giriśṛṅga)","चैत्य (caitya)","वृक्षमूल (vṛkṣamūla)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Microcosmic cosmology: the body is analyzed through mahābhūtas and indriyas with mind as their lord, and the heart as the seat of the inner principle (bhūtātman), linking cosmological categories to contemplative practice."}
Shlokas in Adhyaya 236
Verse 1
मुनय ऊचुः तव वक्त्राब्धिसंभूतम् अमृतं वाङ्मयं मुने पिबतां नो द्विजश्रेष्ठ न तृप्तिर् इह दृश्यते //
अत्र अध्याय २३६ आरभ्यते; श्लोकसंख्या १ इति, किन्तु मूलपाठोऽत्र न दृश्यते।
Verse 2
तस्माद् योगं मुने ब्रूहि विस्तरेण विमुक्तिदम् सांख्यं च द्विपदां श्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामहे वयम् //
अत्र श्लोकसंख्या २ इति केवलं सूच्यते; मूलश्लोकः प्रदत्तो नास्ति।
Verse 3
प्रज्ञावाञ् श्रोत्रियो यज्वा ख्यातः प्राज्ञो ऽनसूयकः सत्यधर्ममतिर् ब्रह्मन् कथं ब्रह्माधिगच्छति //
अत्र श्लोकसंख्या ३ इति निर्दिष्टा; मूलपाठाभावे यथार्थानुवादो न शक्यते।
Verse 4
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया सांख्ये वा यदि वा योग एतत् पृष्टो वदस्व नः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “४” इति सूचनामात्रं दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं ददातु।
Verse 5
मनसश् चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यम् अवाप्यते येनोपायेन पुरुषस् तत् त्वं व्याख्यातुम् अर्हसि //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “५” इति सूचनामात्रं दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं ददातु।
Verse 6
व्यास उवाच नान्यत्र ज्ञानतपसोर् नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् नान्यत्र सर्वसंत्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “६” इति सूचनामात्रं दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं ददातु।
Verse 7
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “७” इति सूचनामात्रं दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं ददातु।
Verse 8
भूमेर् देहो जलात् स्नेहो ज्योतिषश् चक्षुषी स्मृते प्राणापानाश्रयो वायुः कोष्ठाआकाशं शरीरिणाम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “८” इति सूचनामात्रं दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं ददातु।
Verse 9
क्रान्तौ विष्णुर् बले शक्रः कोष्ठे ऽग्निर् भोक्तुम् इच्छति कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती //
अत्र श्लोकसंख्या नव इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 10
कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्य् आहारसिद्धये //
अत्र श्लोकसंख्या दश इति निर्दिश्यते; मूलश्लोकः अनुपलब्धः।
Verse 11
शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् इन्द्रियार्थान् पृथग् विद्याद् इन्द्रियेभ्यस् तु नित्यदा //
अत्र श्लोकसंख्या एकादश इति; पाठः प्रदत्तो नास्ति।
Verse 12
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते अवश्यान् इव राजिनः मनश् चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः //
अत्र श्लोकसंख्या द्वादश इति; मूलवचनं नोपलभ्यते।
Verse 13
इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस् तथा //
अत्र श्लोकसंख्या त्रयोदश इति; मूलश्लोकपाठः न दत्तः।
Verse 14
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च स्वभावश् चेतना मनः प्राणापानौ च जीवश् च नित्यं देहेषु देहिनाम् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 15
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनाः सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कथंचन //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 16
एवं सप्तदशं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः मनीषी मनसा विप्राः पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 17
न ह्य् अयं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः मनसा तु प्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 18
अशब्दस्पर्शरूपं तच् चारसागन्धम् अव्ययम् अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 24
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “२४” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादं क्रियताम्।
Verse 25
शकुन्तानाम् इवाकाशे मत्स्यानाम् इव चोदके यथा गतिर् न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “२५” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादं क्रियताम्।
Verse 26
कालः पचति भूतानि सर्वाण्य् एवात्मनात्मनि यस्मिंस् तु पच्यते कालस् तन् न वेदेह कश्चन //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “२६” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादं क्रियताम्।
Verse 27
न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च पुनः पुनः न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचिन् न कश्चन //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “२७” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादं क्रियताम्।
Verse 28
सर्वे तत्स्था इमे लोका बाह्यम् एषां न किंचन यद्य् अप्य् अग्रे समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “२८” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं दत्त्वा अनुवादं क्रियताम्।
Verse 29
नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्य् अपि स्यान् मनोजवः तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति नास्ति स्थूलतरं तथा //
अत्र श्लोकसंख्या एकोनत्रिंशत् इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 30
सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम् सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति //
अत्र श्लोकसंख्या त्रिंशत् इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 31
तद् एवाणोर् अणुतरं तन् महद्भ्यो महत्तरम् तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते //
अत्र श्लोकसंख्या एकत्रिंशत् इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 32
अक्षरं च क्षरं चैव द्वेधा भावो ऽयम् आत्मनः क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं त्व् अमृतम् अक्षरम् //
अत्र श्लोकसंख्या द्वात्रिंशत् इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 33
नवद्वारं पुरं कृत्वा हंसो हि नियतो वशी ईदृशः सर्वभूतस्य स्थावरस्य चरस्य च //
अत्र श्लोकसंख्या त्रयस्त्रिंशत् इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 34
हानेनाभिविकल्पानां नराणां संचयेन च शरीराणाम् अजस्याहुर् हंसत्वं पारदर्शिनः //
अस्याध्यायस्य चतुस्त्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः पवित्रार्थप्रदः स्मृतः।
Verse 35
हंसोक्तं च क्षरं चैव कूटस्थं यत् तद् अक्षरम् तद् विद्वान् अक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी //
अस्याध्यायस्य पञ्चत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः धर्मार्थविवर्धनः।
Verse 36
व्यास उवाच भवतां पृच्छतां विप्रा यथावद् इह तत्त्वतः सांख्यं ज्ञानेन संयुक्तं यद् एतत् कीर्तितं मया //
अस्याध्यायस्य षट्त्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः श्रवणेन पुण्यदः।
Verse 37
योगकृत्यं तु भो विप्राः कीर्तयिष्याम्य् अतः परम् एकत्वं बुद्धिमनसोर् इन्द्रियाणां च सर्वशः //
अस्याध्यायस्य सप्तत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः ज्ञानदीपप्रकाशकः।
Verse 38
आत्मनो व्यापिनो ज्ञानं ज्ञानम् एतद् अनुत्तमम् तद् एतद् उपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना //
अस्याध्यायस्य अष्टत्रिंशत्तमोऽयं श्लोकः शान्तिसौख्यप्रदायकः।
Verse 39
आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 40
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 41
सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत् पाणिपादं च चक्षुषा //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 42
चक्षुः श्रोत्रं च मनसा मनो वाचं च कर्मणा अप्रमादाद् भयं जह्याद् दम्भं प्राज्ञोपसेवनात् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 43
एवम् एतान् योगदोषाञ् जयेन् नित्यम् अतन्द्रितः अग्नींश् च ब्राह्मणांश् चाथ देवताः प्रणमेत् सदा //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 44
वर्जयेद् उद्धतां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम् ब्रह्मतेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वम् इदं जगत् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘४४’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया श्लोकं प्रदातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 45
एतस्य भूतभूतस्य दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘४५’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया श्लोकं प्रदातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 46
शौचं चैवात्मनः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च निग्रहः एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘४६’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया श्लोकं प्रदातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 47
समः सर्वेषु भूतेषु लभ्यालभ्येन वर्तयन् धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘४७’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया श्लोकं प्रदातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 48
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निषेवेद् ब्रह्मणः पदम् मनसश् चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘४८’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया श्लोकं प्रदातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 49
पूर्वरात्रे परार्धे च धारयेन् मन आत्मनः जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यद्य् एकं क्लिन्नम् इन्द्रियम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘४९’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 50
ततो ऽस्य स्रवति प्रज्ञा गिरेः पादाद् इवोदकम् मनसः पूर्वम् आदद्यात् कूर्माणाम् इव मत्स्यहा //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘५०’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 51
ततः श्रोत्रं ततश् चक्षुर् जिह्वा घ्राणं च योगवित् तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद् यदि //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘५१’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 52
तथैवापोह्य संकल्पान् मनो ह्य् आत्मनि धारयेत् पञ्चेन्द्रियाणि मनसि हृदि संस्थापयेद् यदि //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘५२’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 53
यदैतान्य् अवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि प्रसीदन्ति च संस्थायां तदा ब्रह्म प्रकाशते //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं ‘५३’ इति सङ्ख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 54
विधूम इव दीप्तार्चिर् आदित्य इव दीप्तिमान् वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यन्त्य् आत्मानम् आत्मनि //
अध्यायस्य अस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽर्धः—श्लोकः चतुश्चत्वारिंशत्तमः (५४) इति निर्दिश्यते।
Verse 55
सर्वं तत्र तु सर्वत्र व्यापकत्वाच् च दृश्यते तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः //
अध्यायस्य अस्य पञ्चपञ्चाशत्तमः श्लोकः (५५) इति संख्यया परिगण्यते।
Verse 56
धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः एवं परिमितं कालम् आचरन् संशितव्रतः //
अध्यायस्य अस्य षट्पञ्चाशत्तमः श्लोकः (५६) इति निर्दिष्टः।
Verse 57
आसीनो हि रहस्य् एको गच्छेद् अक्षरसाम्यताम् प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने //
अध्यायस्य अस्य सप्तपञ्चाशत्तमः श्लोकः (५७) इति क्रमः।
Verse 58
अद्भुतानि रसः स्पर्शः शीतोष्णमारुताकृतिः प्रतिभान् उपसर्गाश् च प्रतिसंगृह्य योगतः //
अध्यायस्य अस्य अष्टपञ्चाशत्तमः श्लोकः (५८) इति समापनक्रमे निर्दिश्यते।
Verse 59
तांस् तत्त्वविद् अनादृत्य साम्येनैव निवर्तयेत् कुर्यात् परिचयं योगे त्रैलोक्ये नियतो मुनिः //
अस्याध्याये पञ्चनवत्यधिकद्विशततमोऽयं श्लोकः; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः, तस्मात् यथार्थानुवादो न शक्यते।
Verse 60
गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षमूलेषु योजयेत् संनियम्येन्द्रियग्रामं कोष्ठे भाण्डमना इव //
अस्याध्याये षष्टितमोऽयं श्लोकः; मूलश्लोकस्याभावात् तदर्थानुवादो नोपपद्यते।
Verse 61
एकाग्रं चिन्तयेन् नित्यं योगान् नोद्विजते मनः येनोपायेन शक्येत नियन्तुं चञ्चलं मनः //
एकषष्टितमोऽयं श्लोकः; मूलपाठो नोपलभ्यते, अतः प्रमाणानुवादो न शक्यः।
Verse 62
तत्र युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत् ततः शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थम् उपक्रमेत् //
द्विषष्टितमोऽयं श्लोकः; मूलश्लोकस्य विना तात्पर्यार्थो न निर्णीयते।
Verse 63
नातिव्रजेत् परं वाचा कर्मणा मनसापि वा उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धसमो भवेत् //
त्रिषष्टितमोऽयं श्लोकः; मूलपाठप्रदानं विना अनुवादः कल्पित एव स्यात्।
Verse 64
यश् चैनम् अभिनन्देत यश् चैनम् अभिवादयेत् समस् तयोश् चाप्य् उभयोर् नाभिध्यायेच् छुभाशुभम् //
अत्र श्लोके पञ्चषष्ट्यधिकद्विशतेऽध्याये चतुर्षष्टितमः पद्यांशः सूच्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 65
न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः //
अत्र श्लोके पञ्चषष्टितमः पद्यांशः सूच्यते; मूलश्लोकस्याभावात् भाषान्तरं न शक्यते।
Verse 66
एवं स्वस्थात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः षण् मासान् नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्माभिवर्तते //
अत्र षट्षष्टितमः श्लोकः निर्दिश्यते; मूलसंस्कृतपाठो नोपलभ्यते, तस्मादर्थानुवादो न क्रियते।
Verse 67
वेदनार्तान् परान् दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः एवं तु निरतो मार्गं विरमेन् न विमोहितः //
अत्र सप्तषष्टितमः श्लोकः परिगण्यते; मूलपाठाभावे भाषान्तरं नोपपद्यते।
Verse 68
अपि वर्णावकृष्टस् तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी ताव् अप्य् एतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम् //
अत्राष्टषष्टितमः श्लोकः निर्दिष्टः; मूलश्लोकपाठो न दत्तः, अतः सम्यगनुवादो न शक्यते।
Verse 69
अजं पुराणम् अजरं सनातनं यम् इन्द्रियातिगम् अगोचरं द्विजाः अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां प्रयान्त्य् अनावृत्तिगतिं मनीषिणः
एतत् पवित्रं पुराणोक्तं धर्मार्थं मोक्षदं परम्। श्रद्धया पठतः शृण्वतः पुण्यं वर्धते नित्यम्॥
Frequently Asked Questions
The chapter’s central pivot is liberation through disciplined interiority: mastery of mind and senses (indriya-nigraha), supported by knowledge and austerity, and completed by renunciation. Ethically, this culminates in samadarśana—equal vision of the same great Self in all beings—presented as the lived proof of Brahman-realization.
Rather than sacred topography or dynastic record, this adhyāya supplies a foundational doctrinal layer: a concise sāṃkhya–yoga anthropology (elements, senses, mind, inner self) and a practical soteriology (obstacles, disciplines, and contemplative method). Such philosophically normative instruction functions as an “Adi” template that authorizes later Purāṇic teachings by rooting them in a liberation-oriented metaphysics.
No discrete tīrtha-māhātmya or formal vrata is instituted in this passage. The chapter instead inaugurates a praxis of yogic observance—solitude (rahasi), moderated diet, restraint of speech and conduct, and systematic withdrawal of the senses into mind and heart—framed as the operative discipline by which Brahman becomes manifest.