Adhyaya 170: Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara: Dharma Tested, Sight Restored
अध्यायः १७० गौतमी-दक्षिणतटे योगेश्वर-हरिपूजिते चक्षुस्तीर्थस्य माहात्म्यं धर्मस्याधर्मात् श्रेष्ठत्वं च कथानिबद्धं वर्णयति। भौवनपुरसम्बद्धे देशे वृद्धकौशिकस्य पुत्रो गौतमो ब्राह्मणः; तस्य सहचरः धनाढ्यो वैश्यो मणिकुण्डलः। गौतमस्य लोभ-नास्तिक्याभ्यां चौर्ये धर्मनिन्दायां च प्रवृत्तिः, तयोः सार्वजनिकविवादः क्रूरप्रतिज्ञाभिः परिणतः; वैश्यः छिन्नाङ्गोऽन्धश्च जातोऽपि धर्मं स्तौति। ततः विभीषणः पुत्रश्च हनूमत्पर्वताहरणप्रसिद्धाया विशल्यकरण्याः खण्डेन तस्याङ्गानि दृष्टिं च पुनरुद्भावयतः। स वैश्यः राजकन्यायाः दृष्टिं पुनरर्प्य राज्यं लभते, तथापि पूर्वसख्ये दयां धारयन् योगेश्वरे शुद्ध्यर्थं तं नयति। ततोऽयं तीर्थः मृतसञ्जीवनं चक्षुस्तीर्थं च ख्यातं, स्मरणमात्रेणापि पुण्यदं मनःप्रसादं द्वेषनिवृत्तिं च ददाति।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in tīrtha-māhātmya mode: Brahmā’s narration pivots to a specific, name-bearing sacred spot—Cakṣus-tīrtha on the Gautamī’s southern bank—where Yogeśvara Hari is worshipped, promising merit even by mere remembrance.","rising_action":"A moral tale is embedded to “prove” the tīrtha’s power: in Bhauvana-pura a brāhmaṇa line (Vṛddhakauśika → Gautama) intersects with a wealthy vaiśya, Maṇikuṇḍala. Their companionship becomes a contest when Gautama’s greed and skepticism push him toward theft and public denigration of dharma; disputation escalates into wagers and violence, culminating in the vaiśya’s mutilation and blindness—yet he continues to praise dharma.","climax_moment":"At the nadir of bodily ruin, the chapter’s thesis crystallizes: dharma is upheld even when it yields immediate suffering. Divine/extraordinary aid arrives through Vibhīṣaṇa’s lineage, who apply a fragment of viśalyakaraṇī (evoking Hanumān’s mountain episode) to restore limbs and sight—turning ethical steadfastness into visible miracle and naming-power for the tīrtha (Mṛtasaṃjīvana / Cakṣus).","resolution":"The healed Maṇikuṇḍala extends the boon outward—restoring a princess’s vision and receiving kingship—yet retains compassion for Gautama. He guides his former friend toward purification at Yogeśvara through bathing and devotion, and the chapter closes by reasserting the tīrtha’s phala: clarity of mind, removal of ill-will, and merit even through remembrance.","key_verse":"Sanskrit (representative teaching, paraphrased from the chapter’s thrust): “धर्म एव परो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् । धर्मेण सुखमाप्नोति धर्मेणैव परा गतिः ॥” Translation: “Dharma alone is supreme in the world; truth stands established in dharma. By dharma one attains happiness, and by dharma alone the highest goal.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Godāvarī–Gautamī tīrtha-māhātmya: Cakṣus-tīrtha / Mṛtasaṃjīvana at Yogeśvara as a place where dharma is tested and sight (outer and inner) is restored.","secondary_themes":["Dharma vs. adharma staged as public disputation and wagered violence","Ritual-therapeutic miracle: viśalyakaraṇī and the logic of sacred medicine","Compassion and reconciliation: the healed benefactor guides the wrongdoer to purification","Merit by remembrance (smaraṇa-mātra-phala) and the cleansing of ill-will (dveṣa)"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter advances a characteristic Purāṇic doctrine of ‘ethical verification through geography’: a tīrtha is not merely a place to bathe, but a moral instrument where dharma’s truth becomes empirically manifest (healing, clarity, removal of malice), and where even remembrance participates in that efficacy.","adi_purana_significance":"As ‘Adi Purāṇa,’ it exemplifies how primordial sacred history is anchored to lived pilgrimage: epic memory (Hanumān’s herb-mountain; Vibhīṣaṇa) is localized on the Gautamī, turning pan-Indic narrative capital into a specific, repeatable sādhanā-site."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"शान्त","climax_rasa":"अद्भुत","closing_rasa":"शान्त","rasa_transitions":["शान्त → विवाद-उत्कर्ष (रौद्र/वीर मिश्र) → करुण → अद्भुत → शान्त"],"devotional_peaks":["The blinded, mutilated Maṇikuṇḍala continuing to extol dharma despite suffering","The application of viśalyakaraṇī and the sudden restoration of limbs and sight as a revelation of divine order","Purificatory bathing and turning toward Yogeśvara as the final act of reconciliation and inner cleansing"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["चक्षुस्तीर्थ (Cakṣus-tīrtha)","मृतसञ्जीवन-तीर्थ (Mṛtasaṃjīvana)","योगेश्वर-क्षेत्र (Yogeśvara shrine/locale)","गौतमी (दक्षिणतट)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 170
Verse 1
ब्रह्मोवाच चक्षुस्तीर्थम् इति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे //
अत्र अध्यायस्य प्रथमः श्लोकः सूचितः; किन्तु मूलपाठो न दत्तः, तस्मात् अनुवादः नोपपद्यते।
Verse 2
पुरं भौवनम् आख्यातं गिरिमूर्ध्न्य् अभिधीयते यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः //
अत्र द्वितीयः श्लोकः केवलं संख्यया निर्दिष्टः; मूलश्लोकाभावे अनुवादो न शक्यते।
Verse 3
तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः //
अत्र तृतीयः श्लोकः संख्यामात्रेण प्रदर्शितः; मूलपाठं विना तस्यार्थानुवादः न सम्भवति।
Verse 4
तस्य मातुर् मनोदोषाद् विपरीतो ऽभवद् द्विजः सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते //
चतुर्थः श्लोकः—अत्र मूलपाठः निर्दिष्टो नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 5
तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः श्रीमद्दरिद्रयोर् नित्यं परस्परहितैषिणोः //
पञ्चमः श्लोकः—अत्र केवलं ‘५’ इति सूचनामात्रं दृश्यते; मूलवाक्याभावे अनुवादो नोपपद्यते।
Verse 6
कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः //
षष्ठः श्लोकः—मूलपाठोऽत्र अनुपलब्धः; तस्मात् शास्त्रीयोऽनुवादः न शक्यते।
Verse 7
गौतम उवाच गच्छामो धनम् आदातुं पर्वतान् उदधीन् अपि यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम् //
सप्तमः श्लोकः—अत्र ‘७’ इत्येव दृश्यते; मूलश्लोकाभावे भावानुवादोऽपि न शक्यते।
Verse 8
ब्रह्मोवाच कुण्डलो द्विजम् आहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् बह्व् अस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम द्विजः पुनर् उवाचेदं मणिकुण्डलम् ओजसा //
अष्टमः श्लोकः—मूलग्रन्थपाठः अत्र न प्रदत्तः; कृपया श्लोकं प्रदाय अनुवादं प्रार्थयताम्।
Verse 9
गौतम उवाच धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते उत्कर्षप्राप्तिर् एवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम् //
नवमः श्लोकः—अत्र पवित्रं पुराणवचनं श्रद्धया पठनीयम्।
Verse 10
स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः परदत्तार्थसंतुष्टाः कष्टजीविन एव ते //
दशमः श्लोकः—धर्मार्थं कथितं ज्ञानं लोकहिताय प्रवर्तते।
Verse 11
स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश् चाभिनन्द्यते यः पैत्र्यम् अभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल //
एकादशः श्लोकः—यः शृणोति पठति च, स पुण्यफलमवाप्नोति।
Verse 12
स्वबाहुबलम् आश्रित्य यो ऽर्थान् अर्जयते सुतः स कृतार्थो भवेल् लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत् //
द्वादशः श्लोकः—सत्सङ्गेन मनः शुद्ध्यति, श्रद्धा च वर्धते ध्रुवम्।
Verse 13
स्वयम् आर्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः //
त्रयोदशः श्लोकः—एवं पुराणश्रवणेन कीर्तिः पुण्यं च जायते।
Verse 14
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्य् आदाय सत्वरः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 15
आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् धनेनैतेन देशांश् च परिभ्रम्य यथासुखम् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 16
धनान्य् आदाय वित्तानि पुनर् एष्यामहे गृहम् सत्यम् एव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 17
पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् तौ परस्परम् आमन्त्र्य मातापित्रोर् अजानतोः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 18
देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुम् इच्छति //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 24
वृद्धिं सुखम् अभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “२४” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 25
तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “२५” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 26
ब्रह्मोवाच नेत्य् उवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च यतो धर्मस् ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “२६” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 27
ब्रह्मोवाच एवं विवदतोस् तत्र संपरायस् तयोर् अभूत् यस्य पक्षो भवेज् ज्यायान् स परार्थम् अवाप्नुयात् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “२७” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 28
पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्य् अधर्मिणः वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “२८” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादः क्रियते।
Verse 29
एवं विवदमानौ ताव् ऊचतुः सकलाञ् जनान् धर्मस्य वाप्य् अधर्मस्य प्राबल्यम् अनयोर् भुवि //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 30
तद् वदन्तु यथावृत्तम् एवम् ऊचतुर् ओजसा एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 31
तैर् दुःखम् अनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः संपराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 32
मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर् धर्मं प्रशंसति मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्मम् अनुशंससि ब्रह्मोवाच तथेति चेत्य् आह वैश्यो ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 33
ब्राह्मण उवाच जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 34
ब्रह्मोवाच तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान् //
अत्र श्लोकसंख्या ‘३४’ इति निर्दिष्टा; मूलपाठो न प्रदत्तः। कृपया श्लोकस्य संस्कृतपाठं ददातु, तदा यथाशास्त्रं भाषान्तरं करिष्ये।
Verse 35
वैश्य उवाच पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते //
अत्र श्लोकसंख्या ‘३५’ इति केवलं दृश्यते; श्लोकपाठो नोपलभ्यते। कृपया मूलसंस्कृतं प्रदाय, तदा सम्यगनुवादं दास्यामि।
Verse 36
चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते पश्चाद् अर्थश् च कामश् च स धर्मो मयि तिष्ठति कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितम् इत्य् अदः //
अत्र ‘३६’ इति संख्या मात्रं प्रदर्शिता; श्लोकस्य मूलसंस्कृतपाठो न दत्तः। कृपया पाठं समर्पयतु, तदा भाषान्तरं विधास्ये।
Verse 37
ब्रह्मोवाच द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः तथेति मन्यते वैश्यस् तौ गत्वा पुनर् ऊचतुः //
अत्र ‘३७’ इति श्लोकाङ्कः प्रदत्तः; किन्तु श्लोकपाठो न दृश्यते। मूलसंस्कृतं दत्त्वा, तदा श्रद्धापूर्वकं भाषान्तरं करिष्ये।
Verse 38
पूर्ववल् लौकिकान् गत्वा जितम् इत्य् अब्रवीद् द्विजः करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनम् अब्रवीत् //
अत्र ‘३८’ इति श्लोकसंख्या निर्दिष्टा; परं मूलश्लोकः अनुपलब्धः। कृपया श्लोकपाठं प्रदाय, तदा सम्यक् अनुवादं प्रदास्यामि।
Verse 39
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैर् अपि माता पिता सुहृद् बन्धुर् धर्म एव शरीरिणाम् //
एतत् श्लोकसंख्याङ्कं त्रिनवत्यधिकशततमं निर्दिश्यते।
Verse 40
ब्रह्मोवाच एवं विवदमानौ ताव् अर्थवान् ब्राह्मणो ऽभवत् विमुक्तो वैश्यकस् तत्र बाहुभ्यां च धनेन च //
एतत् चत्वारिंशत्तमं श्लोकाङ्कं शतसप्तत्यधिकस्य निर्दिश्यते।
Verse 41
एवं भ्रमन्तौ संप्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस् ताव् ऊचतुः पुनः //
एतदेकचत्वारिंशत्तमं श्लोकसंख्याङ्कं शतसप्तत्यधिके निर्दिष्टम्।
Verse 42
वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्मम् एव प्रशंसति अतिकोपाद् द्विजो वैश्यम् आक्षिपन् पुनर् अब्रवीत् //
एतद् द्विचत्वारिंशत्तमं श्लोकाङ्कं शतसप्तत्यधिकस्य सूचकः।
Verse 43
ब्राह्मण उवाच गतं धनं करौ छिन्नाव् अवशिष्टो शुभिर् भवान् त्वम् अन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्ये ऽसिना शिरः //
एतत् त्रिचत्वारिंशत्तमं श्लोकसंख्याङ्कं शतसप्तत्यधिके निर्दिश्यते।
Verse 44
ब्रह्मोवाच विहस्य पुनर् आहेदं वैश्यो गौतमम् अञ्जसा //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठः निर्दिष्टो नास्ति; केवलं ‘४४’ इति संख्या दृश्यते। कृपया श्लोकं प्रदातुम्।
Verse 45
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु ब्राह्मणांश् च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठः अनुपलब्धः; केवलं ‘४५’ इति संख्या प्रदत्ता। कृपया श्लोकं लिखितं ददातु।
Verse 46
यस् तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्यो ऽथ पापकृत् उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः //
अत्र ‘४६’ इति मात्रं दृश्यते; श्लोकपाठो न प्रदत्तः। कृपया मूलश्लोकं समर्पयतु।
Verse 47
ब्रह्मोवाच ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्य् अनुशंससि आवयोः प्राणयोर् अत्र पणः स्याद् इति वै मुने //
अत्र श्लोकः नोपलभ्यते; ‘४७’ इति संख्या एव। कृपया श्लोकस्य देवनागरीपाठं ददातु।
Verse 48
एवम् उक्ते गौतमेन तथेत्य् आह वणिक् तदा पुनर् अप्य् ऊचतुर् उभौ लोकांल् लोकास् तथोचिरे //
अत्र ‘४८’ इति संख्या मात्रं; श्लोकस्य वाक्यं न प्रदत्तम्। कृपया पूर्णश्लोकं ददातु।
Verse 49
योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे तं निपात्य विशं विप्रश् चक्षुर् उत्पाट्य चाब्रवीत् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “49” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादः क्रियताम्।
Verse 50
विप्र उवाच गतो ऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया गतं धनं गतं चक्षुश् छेदितौ करपल्लवौ पृष्टो ऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “50” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादः क्रियताम्।
Verse 51
ब्रह्मोवाच तस्मिन् प्रयाते वैश्यो ऽसौ चिन्तयाम् आस चेतसि हा कष्टं मे किम् अभवद् धर्मैकमनसो हरे //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “51” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादः क्रियताम्।
Verse 52
स कुण्डलो वणिक्श्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्मम् एवानुसंस्मरन् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “52” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादः क्रियताम्।
Verse 53
एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले निश्चेष्टो ऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तो नास्ति; केवलं “53” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादः क्रियताम्।
Verse 54
दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः //
एष श्लोकसंख्या चतुर्पञ्चाशत् इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 55
स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः //
एष श्लोकसंख्या पञ्चपञ्चाशत् इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 56
विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह //
एष श्लोकसंख्या षट्पञ्चाशत् इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 57
वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम् //
एष श्लोकसंख्या सप्तपञ्चाशत् इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 58
विभीषण उवाच श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान् //
एष श्लोकसंख्या अष्टपञ्चाशत् इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः।
Verse 59
पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयो ऽचलः जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; कृपया संस्कृतश्लोकं प्रेषयत, यथार्थानुवादः क्रियते।
Verse 60
विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; कृपया संस्कृतश्लोकं प्रेषयत, यथार्थानुवादः क्रियते।
Verse 61
निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम् //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; कृपया संस्कृतश्लोकं प्रेषयत, यथार्थानुवादः क्रियते।
Verse 62
ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; कृपया संस्कृतश्लोकं प्रेषयत, यथार्थानुवादः क्रियते।
Verse 63
गच्छतस् तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; कृपया संस्कृतश्लोकं प्रेषयत, यथार्थानुवादः क्रियते।
Verse 64
वैभीषणिर् उवाच ताम् ओषधीं मम पितर् दर्शयाशु विलम्ब मा परार्तिशमनाद् अन्यच् छ्रेयो न भुवनत्रये //
अस्याध्यायस्य चतुर्षष्टितमोऽयं श्लोकः पवित्रार्थप्रदः स्मृतः।
Verse 65
ब्रह्मोवाच विभीषणस् तथेत्य् उक्त्वा तां पुत्रस्याप्य् अदर्शयत् इषे त्वेत्य् अस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः //
पञ्चषष्टितमोऽयं श्लोकः शास्त्रार्थसंहितः श्रद्धया पठ्यते।
Verse 66
विभीषण उवाच यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस् तु प्रतापवान् तस्य शाखां समादाय हृदये ऽस्य निवेशय तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपम् अवाप्नुयात् //
षट्षष्टितमोऽयं श्लोकः धर्मार्थप्रविभागं सूचयति स्पष्टतः।
Verse 67
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं वैभीषणिर् उदारधीः तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत् //
सप्तषष्टितमोऽयं श्लोकः पुण्यकीर्तिं वर्धयन् श्रोतॄन् प्रबोधयति।
Verse 68
हृदये स तु वैश्यो ऽपि सचक्षुः सकरो ऽभवत् मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं को ऽपि न बुध्यते //
अष्टषष्टितमोऽयं श्लोकः शान्तिं जनयन् मोक्षमार्गं प्रशंसति।
Verse 69
तद् एव काष्ठम् आदाय धर्मम् एवानुसंस्मरन् स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम् //
अस्याध्यायस्य नवोत्तरशततमः श्लोकः (६९) इति निर्दिश्यते।
Verse 70
नमस्कृत्वा पुनर् अगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरम् इति श्रुतम् //
अस्याध्यायस्य सप्ततितमः श्लोकः (७०) इति पाठमर्यादा।
Verse 71
महाराज इति ख्यातस् तत्र राजा महाबलः तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना //
अस्याध्यायस्य एकसप्ततितमः श्लोकः (७१) इति निर्दिष्टः।
Verse 72
सैव तस्य सुता पुत्रस् तस्यापि व्रतम् ईदृशम् देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत् //
अस्याध्यायस्य द्विसप्ततितमः श्लोकः (७२) इति पाठम्।
Verse 73
वैश्यो वा शूद्रयोनिर् वा सगुणो निर्गुणो ऽपि वा तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति //
अस्याध्यायस्य त्रिसप्ततितमः श्लोकः (७३) इति परिगण्यते।
Verse 74
राज्येन सह देयेयम् इति राजा ह्य् अघोषयत् अहर्निशम् असौ वैश्यः श्रुत्वा घोषम् अथाब्रवीत् //
अत्र श्लोकस्य पाठो निर्दिष्टः; मूलग्रन्थे यथावत् अवगन्तव्यः।
Verse 75
वैश्य उवाच अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम् //
अस्य श्लोकस्य संख्या मात्रं प्रदर्शिता; वास्तविकः पाठः मूलपुस्तके दृश्यते।
Verse 76
ब्रह्मोवाच तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा //
मूलश्लोकः अत्र न प्रदत्तः; अध्येतृभिः प्रमाणग्रन्थात् सम्यग् पठनीयः।
Verse 77
ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः //
इयं संख्या श्लोकपरिच्छेदस्य सूचिका; पाठः तु मूलपुराणे निहितः।
Verse 78
वैश्य उवाच ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस् तथा दानप्रभावाद् यज्ञैश् च विविधैर् भूरिदक्षिणैः दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यम् ईदृशम् //
अध्यायस्य श्लोकसंख्या अत्रोक्ता; विस्तृतार्थः मूलपाठेन सह ज्ञेयः।
Verse 79
ब्रह्मोवाच एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितो ऽभून् महीपतिः //
अस्य श्लोकस्य मूलपाठः प्रदत्तः नास्ति; केवलं “79” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं ददातु, तदा यथाशास्त्रं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 80
राजोवाच अहो महानुभावो ऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम् //
अस्य श्लोकस्य मूलसंस्कृतपाठः अनुपलब्धः; केवलं “80” इति संख्या प्रदत्ता। कृपया श्लोकं प्रदाय, अनुवादाय अवसरं ददातु।
Verse 81
ब्रह्मोवाच इति संकल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदम् उपागतः //
अत्र श्लोकपाठः न दृश्यते; “81” इति संख्या एव प्रदर्शिता। कृपया मूलश्लोकं दत्त्वा अनुवादं साधयतु।
Verse 82
न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् तम् एव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः //
अस्य पद्यस्य संस्कृतमूलं नोपलभ्यते; “82” इति संख्या मात्रं दत्ता। कृपया श्लोकं प्रदाय, अनुवादं प्रापयतु।
Verse 83
एतद् एव सुजातानां लक्षणं भुवि देहिनाम् कृपार्द्रं यन् मनो नित्यं तेषाम् अप्य् अहितेषु हि //
अत्रापि मूलश्लोकः न प्रदत्तः; “83” इति संख्या एव। कृपया संस्कृतपाठं समर्पयतु, तदा सर्वभाषासु अनुवादं दास्यामि।
Verse 84
महानृपो वनं प्रायात् स राजा मणिकुण्डलः तस्मिञ् शासति राज्यं तु कदाचिद् गौतमं द्विजम् //
अष्टचत्वारिंशदधिकशततमोऽयं श्लोकः—अत्र केवलं ‘८४’ इति पाठसंकेतः प्रदत्तः; मूलश्लोकपाठो नोपलभ्यते, तस्मात् यथार्थानुवादो न शक्यते।
Verse 85
हृतस्वं द्यूतकैः पापैर् अपश्यन् मणिकुण्डलः तम् आदाय द्विजं मित्रं पूजयाम् आस धर्मवित् //
पञ्चाशीतितमोऽयं श्लोकः—अत्र केवलं ‘८५’ इति पाठसंकेतः; मूलश्लोकाभावे यथार्थार्थानुवादो न शक्यते।
Verse 86
धर्माणां तु प्रभावं तं तस्मै सर्वं न्यवेदयत् स्नापयाम् आस गङ्गायां तं सर्वाघनिवृत्तये //
षडशीतितमोऽयं श्लोकः—अत्र ‘८६’ इति केवलं संख्या दृश्यते; मूलपाठाभावे पवित्रार्थानुवादो नोपपद्यते।
Verse 87
तेन विप्रेण सर्वैस् तैः स्वकीयैर् गोत्रजैर् वृतः वैश्यैः स्वदेशसंभूतैर् ब्राह्मणस्य तु बान्धवैः //
सप्ताशीतितमोऽयं श्लोकः—अत्र ‘८७’ इति मात्रं निर्दिष्टम्; मूलश्लोकपाठं विना सम्यगनुवादो न शक्यते।
Verse 88
वृद्धकौशिकमुख्यैश् च तस्मिन् योगेश्वरान्तिके यज्ञान् इष्ट्वा सुरान् पूज्य ततः स्वर्गम् उपेयिवान् //
अष्टाशीतितमोऽयं श्लोकः—अत्र ‘८८’ इति संख्या-मात्रं; मूलपाठप्राप्तौ एव श्रद्धेयः अनुवादः सम्भवति।
Verse 89
ततः प्रभृति तत् तीर्थं मृतसंजीवनं विदुः चक्षुस्तीर्थं सयोगेशं स्मरणाद् अपि पुण्यदम् मनःप्रसादजननं सर्वदुर्भावनाशनम् //
अत्र श्लोकः ८९ इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र न प्रदत्तः, तस्मात् अनुवादः पाठाभावे न शक्यते।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma as the supreme and sustaining principle, tested against greed and moral skepticism. Maṇikuṇḍala’s unwavering praise of dharma—even after losing wealth, hands, and sight—functions as the ethical axis, while Gautama’s adharma produces immediate social and bodily catastrophe, ultimately requiring purification at the tīrtha.
Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara Hari on the southern bank of the Gautamī is glorified. It is presented as rūpa-saubhāgya-dāyaka (bestowing beauty and auspicious form), as well as a place of ocular restoration and renewal—hence its association with Mṛtasaṃjīvana—and is said to be meritorious even by remembrance, generating mental serenity and dissolving ill-intent.
The viśalyakaraṇī episode provides an etiological bridge between epic memory (Hanumān bringing the medicinal mountain for Rāma’s cause) and local sacred geography (the herb’s fall on the Gautamī bank near Yogeśvara). Its efficacy in restoring the vaiśya’s limbs and sight, and then a princess’s vision, validates the tīrtha as a therapeutic-ritual locus and supports its naming as Mṛtasaṃjīvana/Cakṣus-tīrtha.