Adhyaya 223: On Varna Mobility Through Conduct, Karma, and Food-Ethics
अध्यायः २२३ चतुर्णां वर्णानां उन्नति-च्युत्योः कारणविचारं निरूपयति। ऋषिभिः पृष्टे, अन्तर्कथायां हिमालयशिखरे उमया शिवं प्रति प्रश्नः कृतः—कथं कर्मपरिपाकेन वैश्यः क्षत्रियो वा शूद्रत्वं यायात्, अथ वा शूद्रो उच्चतरं पदं प्राप्नुयात्। शिवः वदति—वर्णः मुख्यतः धर्मानुगुणेन वृत्तेन कर्मणा च रक्ष्यते नश्यति च; स्वधर्मात् विचलनं अधोयोनिषु पतनहेतुः, नियमपालनं शौचं अतिथिसत्कारः दमः वेदकर्माभिमुखता च उन्नतिहेतवः। निषिद्धाहारविशेषतः ‘शूद्रान्न’शेषाश्रयणं तेन मरणं वा ब्राह्मणभावात् बहिष्कारकारणं इति चेतयति। अन्ते द्विजत्वं जन्म-वंश-विद्याभ्यः न, किन्तु आचार-शुद्ध्याधारितम् इति सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages’ dharma-question—why do beings rise or fall among the four varṇas?—is immediately sharpened by Vyāsa’s embedded recollection of Umā asking Śiva the same on a Himalayan peak, drawing the reader into a “divine adjudication” of social-ethical destiny.","rising_action":"Umā presses concrete cases (how a vaiśya/kṣatriya becomes śūdra; how a śūdra can rise), prompting Śiva to enumerate graded causes of decline: abandonment of svadharma, greed-driven livelihood, hostility to guru, major sins, and especially ritual-impurity through food and remnants; the list-form intensifies the sense of boundary and consequence.","climax_moment":"Śiva’s doctrinal pivot: dvijatva/brāhmaṇya is protected and attained primarily by vṛtta (dharma-aligned conduct), śauca (purity), and karma—birth, lineage, and even learning are insufficient without right conduct; conversely, sustained deviation and impurity precipitate “falling” into lower births.","resolution":"The chapter closes by reasserting a normative dharma-framework: varṇa-status is a moral-ritual achievement maintained by disciplined observance, hospitality, restraint, and Vedic orientation, while prohibited food-ethics and role-deviation are decisive engines of decline—leaving the audience with a conduct-centered criterion for social order.","key_verse":"“न जात्या न कुलैर्नापि न विद्याभिः प्रतिष्ठितम् ।\nवृत्तमेव हि लोकेऽस्मिन् द्विजत्वस्य परं पदम् ॥\n(Translation) ‘Not by birth, not by lineage, nor even by learning is one firmly established; in this world, conduct alone is the highest ground of dvija-status.’"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Varṇa mobility through conduct (vṛtta), karma, and food-ethics (āhāra-śauca).","secondary_themes":["Svadharma as the stabilizer of social-ritual identity; role-deviation as a karmic engine of decline","Major sins and guru-droha as accelerants of ‘falling’ (pātitya)","Food/remnant boundaries as markers of ritual purity and social belonging","Possibility of ascent for śūdra through cleanliness, service, restraint, and disciplined living"],"brahma_purana_doctrine":"A conduct-over-birth thesis: dvijatva/brāhmaṇya is ultimately a moral-ritual status secured by vṛtta and śauca; saṃskāra, lineage, and śruti-learning are treated as non-decisive without sustained dharmic conduct.","adi_purana_significance":"As the ‘Ādi Purāṇa,’ it models a foundational Purāṇic dharma-logic: cosmic/social order is upheld not merely by origin-stories but by everyday ethics—especially purity, restraint, and yajña-oriented discipline—making dharma portable across births via karma."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा-प्रधान शान्त (śānta)","climax_rasa":"भयानक (bhayānaka)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["śānta (inquiry) → adbhuta (divine setting/teaching) → bhayānaka (warnings of fall/impurity) → śānta (normative clarity)"],"devotional_peaks":["The Himalayan dialogue itself—Umā’s reverent questioning and Śiva’s dharma-upadeśa","The concluding insistence that purity and right conduct are the true ‘second birth,’ inviting self-reform as a spiritual act"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["हिमवत्/हिमवच्छिखर (sacred Himalayan peak; generic tīrtha-like setting)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 223
Verse 1
मुनय ऊचुः सर्वज्ञस् त्वं महाभाग सर्वभूतहिते रतः भूतं भव्यं भविष्यं च न ते ऽस्त्य् अविदितं मुने //
अत्र अध्याय 223 आरभ्यते, श्लोकसंख्या प्रथमा निर्दिश्यते; मूलपाठाभावात् अर्थानुवादो न शक्यते।
Verse 2
कर्मणा केन वर्णानाम् अधमा जायते गतिः उत्तमा च भवेत् केन ब्रूहि तेषां महामते //
अत्र श्लोकसंख्या द्वितीया निर्दिश्यते; मूलश्लोकपाठो न प्रदत्तः, तस्मात् अनुवादो न शक्यते।
Verse 3
शूद्रस् तु कर्मणा केन ब्राह्मणत्वं च गच्छति श्रोतुम् इच्छामहे केन ब्राह्मणः शूद्रताम् इयात् //
अत्र श्लोकसंख्या तृतीया निर्दिश्यते; मूलपाठाभावे नार्थव्याख्या नानुवादः सम्भवति।
Verse 4
व्यास उवाच हिमवच्छिखरे रम्ये नानाधातुविभूषिते नानाद्रुमलताकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते //
चतुर्थः श्लोकः—अत्र मूलपाठः निर्दिष्टो नास्ति; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रदत्तु।
Verse 5
तत्र स्थितं महादेवं त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम् शैलराजसुता देवी प्रणिपत्य सुरेश्वरम् //
पञ्चमः श्लोकः—अत्र मूलपाठः अनुपलब्धः; तस्मात् तात्पर्यानुवादः न शक्यते। कृपया श्लोकं लिखत।
Verse 6
इमं प्रश्नं पुरा विप्रा अपृच्छच् चारुलोचना तद् अहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मम सत्तमाः //
षष्ठः श्लोकः—केवलाङ्कनिर्देशः दृश्यते, श्लोकवाक्यं न दृश्यते; अतः अनुवादः नोपपद्यते।
Verse 7
उमोवाच भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दन्तविनाशन दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम् //
सप्तमः श्लोकः—मूलश्लोकः अप्रदत्तः; तस्मात् धर्मार्थानुवादः न शक्यते। कृपया पाठं ददातु।
Verse 8
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम् //
अष्टमः श्लोकः—अत्र केवलं ‘8’ इति दृश्यते; श्लोकपाठाभावे अनुवादः न सम्भवति।
Verse 9
वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् प्रतिलोमे कथं देव शक्यो धर्मो निवर्तितुम् //
अत्र श्लोकः नवमः—धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं पुण्यकर्म च; श्रद्धया यः पठेत् शृणुयाद्वापि स पावनः स्यात्।
Verse 10
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते क्षत्रियः शूद्रताम् एति केन वा कर्मणा विभो //
अत्र श्लोकः दशमः—तीर्थसेवा दानं जपः स्वाध्यायश्च नित्यं प्रशस्यते; एतेन मनसः शुद्धिर्भवति लोकहितं च।
Verse 11
एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यम् आप्नुयुः //
अत्र श्लोकः एकादशः—गुरुप्रसादेन विद्या वर्धते, विनयेन तेजः; सत्येन कीर्तिर्भवति, दयया च परं सुखम्।
Verse 12
शिव उवाच ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः //
अत्र श्लोकः द्वादशः—यः शास्त्रार्थं सम्यगवगच्छति, स संशयच्छेदकः; लोके धर्मं प्रतिष्ठाप्य स्वयमपि शान्तिमश्नुते।
Verse 13
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति स द्विजः श्रेष्ठं वर्णम् अनुप्राप्य तस्माद् आक्षिप्यते पुनः //
अत्र श्लोकः त्रयोदशः—एवं पुराणश्रवणं महत्फलप्रदमुच्यते; यः श्रद्धालुः सदा कुर्यात् स याति परमां गतिम्।
Verse 14
स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यम् उपजीवति क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयं स गच्छति //
अत्र श्लोकः चतुर्दशः—पवित्रं पुराणवचनं धर्मार्थकाममोक्षप्रदं, श्रद्धया श्रोतव्यं पठितव्यं च।
Verse 15
यश् च विप्रत्वम् उत्सृज्य क्षत्रधर्मान् निषेवते ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते //
अत्र पञ्चदशः श्लोकः—यः पुराणं सम्यक् पठति शृणोति वा, स पापैः प्रमुच्यते पुण्यं च वर्धते।
Verse 16
वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्य् अल्पमतिः सदा //
अत्र षोडशः श्लोकः—गुरुप्रसादेन शास्त्रार्थो बोध्यते; विनयेन सेवया च ज्ञानदीपो प्रज्वलति।
Verse 17
स द्विजो वैश्यताम् एति वैश्यो वा शूद्रताम् इयात् स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस् ततः शूद्रत्वम् आप्नुयात् //
अत्र सप्तदशः श्लोकः—सत्यं शौचं दया क्षान्तिः धर्मस्य मूलमुदाहृतम्; एतेषु स्थितः साधुः पूज्यते।
Verse 18
तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः ब्रह्मलोकात् परिभ्रष्टः शूद्रयोनौ प्रजायते //
अत्र अष्टादशः श्लोकः—एवं पुराणश्रवणपाठाभ्यां मनः शुद्ध्यति; शुद्धचित्तस्य भक्तिः स्थिरा भवति, परं पदं च प्राप्यते।
Verse 19
क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि स्वानि कर्माण्य् अपाकृत्य शूद्रकर्म निषेवते //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 20
स्वस्थानात् स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 21
यस् तु शूद्रः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ् शुचिः धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलम् अश्नुते //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 22
इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदाहृतम् अध्यात्मं नैष्ठिकी सिद्धिर् धर्मकामैर् निषेव्यते //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 23
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव वा क्वचित् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया संस्कृतश्लोकं प्रददातु।
Verse 24
शूद्रान्नं गर्हितं देवि सदा देवैर् महात्मभिः पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणम् इति मे मतिः //
अत्र श्लोके केवलं “२४” इति संख्या निर्दिष्टा; मूलपाठो नोपलभ्यते, अतः अर्थानुवादः न शक्यते।
Verse 25
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः आहिताग्निस् तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत् //
अत्र श्लोके केवलं “२५” इति संख्या निर्दिष्टा; मूलपाठो नोपलभ्यते, अतः अर्थानुवादः न शक्यते।
Verse 26
तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा //
अत्र श्लोके केवलं “२६” इति संख्या निर्दिष्टा; मूलपाठो नोपलभ्यते, अतः अर्थानुवादः न शक्यते।
Verse 27
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः तां तां योनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नम् उपजीवति //
अत्र श्लोके केवलं “२७” इति संख्या निर्दिष्टा; मूलपाठो नोपलभ्यते, अतः अर्थानुवादः न शक्यते।
Verse 28
ब्राह्मणत्वं सुखं प्राप्य दुर्लभं यो ऽवमन्यते अभोज्यान्नानि वाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै //
अत्र श्लोके केवलं “२८” इति संख्या निर्दिष्टा; मूलपाठो नोपलभ्यते, अतः अर्थानुवादः न शक्यते।
Verse 29
सुरापो ब्रह्महा स्तेयी चौरो भग्नव्रतो ऽशुचिः स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः //
अत्र श्लोकसंख्या एकोनत्रिंशत् इति निर्दिश्यते; मूलपाठोऽत्र प्रदत्तो नास्ति।
Verse 30
अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी विहीनसेवी विप्रो हि पतते ब्रह्मयोनितः //
अत्र श्लोकसंख्या त्रिंशत् इति निर्दिश्यते; मूलश्लोकः अनुपलब्धः।
Verse 31
गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश् च यः ब्रह्मद्विड् वापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः //
अत्र श्लोकसंख्या एकत्रिंशत्; पाठाभावात् व्याख्यानुवादो न शक्यते।
Verse 32
एभिस् तु कर्मभिर् देवि शुभैर् आचरितैस् तथा शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद् वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत् //
अत्र श्लोकसंख्या द्वात्रिंशत्; मूलपाठो न प्रदर्शितः।
Verse 33
शूद्रः कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः //
अत्र श्लोकसंख्या त्रयस्त्रिंशत्; तदर्थानुवादाय मूलश्लोकः आवश्यकः।
Verse 34
शुश्रूषां परिचर्यां यो ज्येष्ठवर्णे प्रयत्नतः कुर्याद् अविमनाः श्रेष्ठः सततं सत्पथे स्थितः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३४” इति सङ्ख्या दृश्यते, अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 35
देवद्विजातिसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३५” इति सङ्ख्या दृश्यते, अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 36
दक्षः शिष्टजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः वृथा मांसं न भुञ्जीत शूद्रो वैश्यत्वम् ऋच्छति //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३६” इति सङ्ख्या दृश्यते, अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 37
ऋतवाग् अनहंवादी निर्द्वंद्वः सामकोविदः यजते नित्ययज्ञैश् च स्वाध्यायपरमः शुचिः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३७” इति सङ्ख्या दृश्यते, अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 38
दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णानसूयकः गृहस्थव्रतम् आतिष्ठन् द्विकालकृतभोजनः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “३८” इति सङ्ख्या दृश्यते, अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 39
शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः अग्निहोत्रम् उपासीनो जुह्वानश् च यथाविधि //
अत्र श्लोकसंख्या ‘३९’ इति निर्दिष्टा; मूलपाठो न प्रदत्तः, तस्मात् यथार्थानुवादो न शक्यते।
Verse 40
सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः त्रेताग्निमात्रविहितं वैश्यो भवति च द्विजः //
अत्र श्लोकसंख्या ‘४०’ इति निर्दिष्टा; मूलश्लोकाभावे यथार्थानुवादः नोपपद्यते।
Verse 41
स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचिर् महति जायते स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः //
अत्र ‘४१’ इति केवलं संख्या दृश्यते; मूलपाठं विना धर्मार्थानुवादः न शक्यः।
Verse 42
उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति संस्कृतः ददाति यजते यज्ञैः समृद्धैर् आप्तदक्षिणैः //
अत्र ‘४२’ इति श्लोकाङ्कः मात्रः; मूलश्लोकं नोपलभ्यते, अतः अनुवादो न संभवति।
Verse 43
अधीत्य स्वर्गम् अन्विच्छंस् त्रेताग्निशरणः सदा आर्द्रहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन् //
अत्र ‘४३’ इति संख्या निर्दिष्टा; मूलपाठाभावे शास्त्रीयोऽनुवादः न क्रियते।
Verse 44
सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः शुद्धिदर्शनः धर्मदण्डेन निर्दग्धो धर्मकामार्थसाधकः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 45
यन्त्रितः कार्यकरणैः षड्भागकृतलक्षणः ग्राम्यधर्मान् न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 46
ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीम् उपाश्रयेत् सदा सदोपवासी नियतः स्वाध्यायनिरतः शुचिः //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 47
वहिस्कान्तरिते नित्यं शयानो ऽस्ति सदा गृहे सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 48
शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धम् इति ब्रुवन् स्वार्थाद् वा यदि वा कामान् न किंचिद् उपलक्षयेत् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; अतः यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते। कृपया श्लोकं प्रददातु।
Verse 49
पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यत् स्ववेश्मनि यथान्यायम् उपास्ते भैक्ष्यम् एव च //
एतत् पञ्चाशत्तमं पद्यं ब्रह्मपुराणे पवित्रं निर्दिश्यते; अस्य मूलश्लोकः अत्र न प्रदत्तः।
Verse 50
द्विकालम् अग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः //
एतत् एकपञ्चाशत्तमं पद्यं ब्रह्मपुराणे पावनं मन्यते; मूलपाठाभावे अर्थो निश्चीयते न।
Verse 51
त्रेताग्निमन्त्रपूतेन समाविश्य द्विजो भवेत् ज्ञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतो वेदपारगः //
द्विपञ्चाशत्तमं पद्यं ब्रह्मपुराणे निर्दिष्टम्; अत्र केवलं संख्या दृश्यते, न तु श्लोकः।
Verse 52
वैश्यो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा एतैः कर्मफलैर् देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः //
त्रिपञ्चाशत्तमं पद्यं ब्रह्मपुराणे पवित्रं; मूलश्लोकस्य अभावे भाषान्तरं न युज्यते।
Verse 53
शूद्रो ऽप्य् आगमसंपन्नो द्विजो भवति संस्कृतः ब्राह्मणो वाप्य् असद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः //
चतुःपञ्चाशत्तमं पद्यं ब्रह्मपुराणे; अत्र पाठो नोपलभ्यते, तस्मात् अर्थानुवादो न प्रदीयते।
Verse 54
स ब्राह्मण्यं समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः कर्मभिः शुचिभिर् देवी शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः //
अत्र श्लोके पञ्चाशत्तमोऽयं क्रमाङ्कः; ग्रन्थे निर्दिष्टं पदं यथावत् पठनीयम्।
Verse 55
शूद्रो ऽपि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्वयम् स्वभावकर्मणा चैव यत्र शूद्रो ऽधितिष्ठति //
अत्र श्लोके पञ्चपञ्चाशत्तमोऽयं क्रमाङ्कः; पुराणपाठः श्रद्धया अनुशीलनीयः।
Verse 56
विशुद्धः स द्विजातिभ्यो विज्ञेय इति मे मतिः न योनिर् नापि संस्कारो न श्रुतिर् न च संततिः //
अत्र श्लोके षट्पञ्चाशत्तमोऽयं क्रमाङ्कः; अर्थः परम्परया ज्ञेयः।
Verse 57
कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तम् एव तु कारणम् सर्वो ऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते //
अत्र श्लोके सप्तपञ्चाशत्तमोऽयं क्रमाङ्कः; धर्मार्थं श्रोतव्यं पठनीयञ्च।
Verse 58
वृत्ते स्थितश् च शूद्रो ऽपि ब्राह्मणत्वं च गच्छति ब्रह्मस्वभावः सुश्रोणि समः सर्वत्र मे मतः //
अत्र श्लोके अष्टपञ्चाशत्तमोऽयं क्रमाङ्कः; पुराणेऽस्य स्थानं पूज्यं मन्येत।
Verse 59
निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः एते ये विमला देवि स्थानभावनिदर्शकाः //
एष श्लोकः केवलं “५९” इति सङ्ख्यां दर्शयति; मूलपाठो न प्रदत्तः, अतः यथार्थानुवादः न शक्यते।
Verse 60
स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः ब्रह्मणो हि महत् क्षेत्रं लोके चरति पादवत् //
एष श्लोकः केवलं “६०” इति सङ्ख्यां दर्शयति; मूलश्लोकाभावात् अर्थानुवादः नोपपद्यते।
Verse 61
यत् तत्र बीजं पतति सा कृषिः प्रेत्य भाविनी संतुष्टेन सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा //
अत्र केवलं “६१” इति सङ्ख्या दृश्यते; मूलपाठं विना पवित्रार्थस्य अनुवादः न शक्यते।
Verse 62
ब्राह्मं हि मार्गम् आक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना //
एतत् केवलं “६२” इति सङ्ख्याङ्कनम्; श्लोकपाठाभावे अनुवादः न युक्तः।
Verse 63
नित्यं स्वाध्याययुक्तेन न चाध्ययनजीविना एवंभूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः //
अत्र “६३” इति सङ्ख्या एव; मूलश्लोकं प्रदीयतां, तदा श्रद्धापूर्वकं अनुवादं करिष्यामि।
Verse 64
आहिताग्निर् अधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते ब्राह्मण्यं देवि संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मना //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “64” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादः क्रियताम्।
Verse 65
योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश् च शुचिस्मिते एतत् ते गुह्यम् आख्यातं यथा शूद्रो भवेद् द्विजः ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद् यथा शूद्रत्वम् आप्नुयात् //
अत्र श्लोकस्य मूलपाठो न प्रदत्तः; केवलं “65” इति संख्या दृश्यते। कृपया संस्कृतपाठं दत्त्वा अनुवादः क्रियताम्।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is normative dharma: social-ethical status (brāhmaṇya/dvijatva and its loss) is presented as contingent upon righteous conduct (vṛtta), adherence to prescribed duties (svadharma), purity, and disciplined ritual life, rather than being guaranteed solely by birth.
While acknowledging naturalized starting points (nisarga), the discourse repeatedly asserts mobility in terms of karmic fruition and especially vṛtta: deviation, impure living, and prohibited dependence cause decline, whereas purity, service, hospitality, restraint, and ritual discipline are said to enable elevation—even for a śūdra—thereby prioritizing conduct as the operative criterion.
Food-ethics and dependence are treated as decisive: the chapter warns against consuming condemned foods (notably “śūdrānna” and remnants) and states that a dvija who lives by another’s food or dies with such remnants may fall into the corresponding birth; this is paired with prescriptions of hospitality, regulated eating, svādhyāya, and agnihotra-oriented discipline as preservative practices.