Adhyaya 52: The Manifestation of Nilalohita (Rudra) and the Allocation of His Names, Abodes, Consorts, and Lineages
नीललोहितरुद्रप्रादुर्भाव-नामस्थानपत्नीपुत्रवर्णन (Nīlalohita-Rudra-prādurbhāva–nāma-sthāna-patnī-putra-varṇana)
Markandeya's Powers
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନୀଳଲୋହିତ (ରୁଦ୍ର)ଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାଙ୍କର ବହୁ ନାମ, ସେହି ନାମର କାରଣ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥାନ ଓ ଦିଗ୍ନିୟୋଜନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ପରିଚୟ, ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରା, ଗଣବିଭାଗ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ ଆସେ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 52
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे दुः सहोत्पत्तिसमापनं नामैकपञ्चाशौऽध्यायः द्विपञ्चाशोऽध्यायः— मार्कण्डेय उवाच । इत्येष तामसः सर्गो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । रुद्रसर्गं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣରେ ‘ଦୁଃସହୋତ୍ପତ୍ତି-ନିଗମନ’ ନାମକ ଏକାବନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଜନ୍ମିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ତାମସ ସୃଷ୍ଟି ସମାପ୍ତ; ଏବେ ମୁଁ ରୁଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
Verse 2
तनयाश्च तथैवाष्टौ पत्न्यः पुत्राश्च ते तथा । कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतं प्रध्यायतः प्रभोः ॥
ସେହିପରି ଆଠ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ହେଲେ। କଳ୍ପାରମ୍ଭରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଧ୍ୟାନରତ ଥିବାବେଳେ, ସ୍ୱଭାବରେ ତାଙ୍କ ସମାନ ଏକ ପୁତ୍ର ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା।
Verse 3
प्रादुरासीदथाङ्के ’स्य कुमारो नीललोहितः । रुरोद सुस्वरं सो ’थ द्रवंश्च द्विजसत्तम ॥
ତାପରେ ତାଙ୍କ କୋଳରେ ‘ନୀଲଲୋହିତ’ ନାମକ ଏକ ବାଳକ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା। ସେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଲା ଏବଂ ଦୌଡ଼ିବା-ଫେରିବା ମଧ୍ୟ କଲା, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ।
Verse 4
किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह । नाम देहीति तं सो ’थ प्रत्युवाच जगत्पतिम् ॥
ସେ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—‘କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ?’ ତେବେ ସେ ଜଗଦୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲା—‘ମୋତେ ଏକ ନାମ ଦିଅନ୍ତୁ।’
Verse 5
रुद्रस्त्वं देव ! नाम्नासि मा रोदीर्धैर्यमावह । एवमुक्तस्ततः सो ’थ सप्तकृत्वो रुरोद ह ॥
‘ହେ ଦେବ, ତୋର ନାମ ରୁଦ୍ର; କାନ୍ଦନି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର।’ ଏପରି କୁହାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସାତଥର କାନ୍ଦିଲା।
Verse 6
ततो ’न्यानि ददौ तस्मै सप्त नामानि वै प्रभुः । स्थानानि चैषामष्टानां पत्नीः पुत्रांश्च वै द्विज ॥
ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ତାହାକୁ ଆଉ ସାତଟି ନାମ ଦେଲେ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ଆଠଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ବାସସ୍ଥାନମାନେ ମଧ୍ୟ ନିୟୋଜନ କଲେ।
Verse 7
भवं शर्वं तथेशानं तथा पशुपतिं प्रभुः । भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः ॥
ତେବେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଘୋଷଣା କଲେ—ଭବ, ଶର୍ବ, ଈଶାନ, ପଶୁପତି, ଭୀମ, ଉଗ୍ର ଏବଂ ମହାଦେବ।
Verse 8
चक्रे नामान्यथैतानि स्थानान्येषाञ्चकार ह । सूर्यो जलं मही वह्निर्वायुराकाशमेव च ॥
ଏଭଳି ସେ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ସେମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଏବଂ ଆକାଶ (ଖ) ।
Verse 9
दीक्षितो ब्राह्मणः सोम इत्येतास्तनवः क्रमात् । सुवर्चला तथैवोमा विकेशी चापरा स्वधा ॥
‘ଦୀକ୍ଷିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ସୋମ’—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବୋକ୍ତମାନଙ୍କ ସହ ଯଥାକ୍ରମେ ଅଧିଷ୍ଠାନ। ସେମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ସୁବର୍ଚ୍ଚଲା, ତଥା ଉମା, ବିକେଶୀ, ଏବଂ ଅନ୍ୟା ଜଣେ ‘ସ୍ୱଧା’ ନାମ୍ନୀ।
Verse 10
स्वाहा दिशस्तथा दीक्षा रोहिणी च यथाक्रमम् । सूर्यादीनां द्विजश्रेष्ठ ! रुद्राद्यैर्नामभिः सह ॥
ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ପତ୍ନୀମାନେ—ସ୍ୱାହା, ଦିଶାମାନେ, ଦୀକ୍ଷା, ରୋହିଣୀ—ଯଥାକ୍ରମେ; ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ଗଣ ପାଇଁ, ରୁଦ୍ରାଦି ନାମଗୁଡ଼ିକ ସହ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 11
शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः । स्कन्दः सर्गो ’थ सन्तानो बुधश्चानुक्रमात् सुतः ॥
ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଯଥାକ୍ରମେ ହେଲେ—ଶନୈଶ୍ଚର, ଶୁକ୍ର, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ମନୋଜବ, ସ୍କନ୍ଦ, ସର୍ଗ, ସନ୍ତାନ ଏବଂ ବୁଧ।
Verse 12
एवम्प्रकारो रुद्रोऽसौ सतीं भार्यामविन्दत । दक्षकोपाच्च तत्याज सा सती स्वं कलेवरम् ॥
ଏହିପରି ରୁଦ୍ର ସତୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ସେ ତିରସ୍କୃତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେହି ସତୀ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 13
हिमवद्दुहिता साभून्मेनायां द्विजसत्तम । तस्या भ्राता तु मैनाकः सखाम्भोधेरनुत्तमः ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେ ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମି ହିମବତଙ୍କ କନ୍ୟା ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଭ୍ରାତା ମୈନାକ, ସମୁଦ୍ରର ଅନୁପମ ସଖା।
Verse 14
उपयेमे पुनश्चैनामनन्यां भगवान्भवः । देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत ॥
ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ଭବ (ଶିବ) ସେହି ଅନୁପମାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ବିବାହ କଲେ। ଭୃଗୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଖ୍ୟାତି ଧାତା ଓ ବିଧାତା ନାମକ ଦୁଇ ଦେବଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 15
श्रियञ्च देवदेवस्य पत्नी नारायणास्य या । आयातिर्नियतिश्चैव मेरोः कन्ये महात्मनः ॥
ଏବଂ ଶ୍ରୀ—ଯିଏ ଦେବଦେବ ନାରାୟଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ। ତଥା ମହାତ୍ମା ମେରୁଙ୍କ ଦୁଇ କନ୍ୟା ଆୟାତୀ ଓ ନିୟତି ଥିଲେ।
Verse 16
धाताविधात्रोस्ते भार्ये तयोर्जातौ सुतावुभौ । प्राणश्चैव मृकण्डुश्च पिता मम महायशाः ॥
ଧାତା ଓ ବିଧାତାଙ୍କ ଦୁଇ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ—ପ୍ରାଣ ଓ ମୃକଣ୍ଡୁ; ସେହି ମୃକଣ୍ଡୁ ମୋର କୀର୍ତ୍ତିମାନ ପିତା।
Verse 17
मनस्विन्यामहं तस्मात् पुत्रो वेदशिरा मम । धूम्रवत्यां समभवत् प्राणस्यापि निबोध मे ॥
ମନସ୍ୱିନୀଠାରୁ ମୋର ବେଦଶିରା ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା। ଏବଂ ଧୂମ୍ରବତୀଠାରୁ ପ୍ରାଣଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା—ଏହା ମୋଠାରୁ ଜାଣ।
Verse 18
प्राणस्य द्युतिमान् पुत्र उत्पन्नस्तस्य चात्मजः । अजराश्च तयोः पुत्राः पौत्राश्च बहवोऽभवन् ॥
ପ୍ରାଣଙ୍କର ପୁତ୍ର ଦ୍ୟୁତିମାନ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁତ୍ର ହେଲା। ସେଇ ଦୁଇଜଣଠାରୁ ‘ଅଜରା’ ନାମକ ପୁତ୍ରମାନେ ଏବଂ ଅନେକ ପୌତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 19
पत्नी मरीचेः सम्भूतिः पौर्णमासमसूयत । विराजाः पर्वतश्चैव तस्य पुत्रौ महात्मनः ॥
ମରୀଚିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସମ୍ଭୂତି ପୌର୍ଣ୍ଣମାସଙ୍କୁ ପ୍ରସବ କଲେ। ଏବଂ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ବିରଜା ଓ ପର୍ବତ ନାମକ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ହେଲେ।
Verse 20
तयोः पुत्रांस्तु वक्ष्येऽहं वंशसंकीर्तने द्विज । स्मृतिश्चाङ्गिरसः पत्नी प्रसूता कन्यकास्तथा ॥
ଏବେ ବଂଶାନୁକୀର୍ତ୍ତନରେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟ କହିବି, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସ୍ମୃତି କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 21
सिनीवाली कुहूश्चैव राका भानुमती तथा । अनसूया तथैवात्रेर् जज्ञे पुत्रानकल्मषान् ॥
ସିନୀବାଳୀ ଓ କୁହୂ, ରାକା ଓ ଭାନୁମତୀ—ଏହି କନ୍ୟାମାନେ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଅତ୍ରିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅନସୂୟା ନିର୍ମଳ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 22
सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयञ्च योगिनम् । प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोऽन्यस्तत्सुतोऽभवत् ॥
ସୋମ, ଦୁର୍ବାସା ଓ ଯୋଗୀ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ—ଏହି ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ଏବଂ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପ୍ରୀତିଠାରୁ ‘ଦତ୍ତ’ ନାମରେ ଆଉ ଜଣେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ସେଇ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଲେ।
Verse 23
पूर्वजन्मनि सोऽगस्त्यः स्मृतः स्वायम्भुवेऽन्तरे । कर्दमश्चार्ववीरश्च सहिष्णुश्च सुतत्रयम् ॥
ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ତାଙ୍କର ତିନି ପୁତ୍ର—କର୍ଦ୍ଦମ, ଆର୍ବବୀର ଓ ସହିଷ୍ଣୁ।
Verse 24
क्षमा तु सुषुवे भार्या पुलहस्य प्रजापतेः । क्रतोस्तु सन्नतिर्भार्या बालखिल्यानसूयत ॥
ପ୍ରଜାପତି ପୁଲହଙ୍କ ପତ୍ନୀ କ୍ଷମା ସନ୍ତାନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏବଂ କ୍ରତୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସନ୍ନତି ବାଳଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 25
षष्टिर्यानि सहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् । ऊर्जायान्तु वसिष्ठस्य सप्ताजायन्त वै सुताः ॥
ଷାଠି ହଜାର ଋଷି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତସ (ସଂୟମୀ, ବୀର୍ୟ-ସଂରକ୍ଷକ) ଥିଲେ। ଏବଂ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଊର୍ଜାଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ସାତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 26
रजोगात्रोर्ध्वबाहुश्च सबलश्चानघस्तथा । सुतपाः शुक्ल इत्येते सर्वे सप्तर्षयः स्मृताः ॥
ରାଜୋଗାତ୍ର, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱବାହୁ, ସବଳ, ଅନଘ, ସୁତପା ଓ ଶୁକ୍ଲ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ସପ୍ତର୍ଷି ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।
Verse 27
योऽसावग्निरभीमानी ब्रह्मणस्तनयोऽग्रजः । तस्मात् स्वाहा सुतान् लेभे त्रीन् उदारौजसो द्विज ॥
ସେଇ ‘ଅଭିମାନୀ’ ଅଗ୍ନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର; ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତାହାଠାରୁ ସ୍ୱାହା ଦୀପ୍ତିମାନ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ତିନି ପୁତ୍ର ପାଇଲେ।
Verse 28
पावकं पवमानञ्च शुचिं चापि जलाशिनम् । तेषान्तु सन्ततावन्ये चत्वारिंशच्च पञ्च च ॥
ପାବକ, ପବମାନ ଓ ଶୁଚି—ଯେ ‘ଜଲାଶିନ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ ଥିଲେ—ସଂଖ୍ୟାରେ ପଞ୍ଚଚାଳିଶ।
Verse 29
कथ्यन्ते बहुशश्चैते पिता पुत्रत्रयञ्च यत् । एवमेकोनपञ्चाशद् दुर्जयाः परिकीर्तिताः ॥
ଏମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ କୁହାଯାଏ—ପିତା ଏବଂ ତିନି ପୁତ୍ରଙ୍କ ତ୍ରୟ। ଏହିପରି ଉଣପଞ୍ଚାଶ ‘ଦୁର୍ଜୟା’ ଗଣାଯାଇଛନ୍ତି।
Verse 30
पितरो ब्रह्मणा सृष्टा ये व्याख्याता मया तव । अग्निष्वात्ता बर्हिषदोऽनग्नयः साग्नयश्च ये ॥
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ପିତୃମାନେ—ଯାହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି—ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ବର୍ହିଷଦ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିହୀନ ଓ ଅଗ୍ନିସହିତ।
Verse 31
तेभ्यः स्वधा सुते जज्ञे मेनां वै धारिणीं तथा । ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चाप्युभे द्विज ॥
ତାଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱଧା ଦୁଇ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ମେନା ଏବଂ ଧାରିଣୀ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଉଭୟେ ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ ଏବଂ ଉଭୟେ ଯୋଗିନୀ ଥିଲେ।
Verse 32
उत्तमज्ञानसम्पन्ने सर्वैः समुदिते गुणैः । इत्येषा दक्षकन्यानां कथितापत्यसन्ततिः । श्रद्धावान् संस्मरन्नित्यं प्रजावानभिजायते ॥
ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏହିପରି ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ-ବଂଶପରମ୍ପରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ସନ୍ତାନସୌଭାଗ୍ୟରେ ଧନ୍ୟ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a theological logic of naming and cosmic function: Rudra’s affect (his weeping) becomes the etiological basis for divine nomenclature, while the allocation of multiple names and stations articulates how a single deity is systematized into differentiated cosmic roles within creation.
Rather than detailing a specific Manu, the chapter supplies the genealogical infrastructure used by Manvantara narratives: it enumerates lineages of deities, ṛṣis, and Pitṛs (e.g., Dhātā–Vidhātā; Prāṇa–Mṛkaṇḍu; Agni’s sons; Pitṛ classes), which later function as recurring anchors for Manvantara-era progeny and cosmic administration.
This Adhyāya is outside the Devī Māhātmya (81–93), but it contributes a key Śaiva–Śākta connective motif through Satī: her relinquishing of the body due to Dakṣa’s conflict and her rebirth as Himavat’s daughter anticipates later Śākta/Śaiva theological developments without presenting the Devī Māhātmya’s battle-narratives or stutis.