Adhyaya 13: The Son’s Account of Hell and the Question of Unseen Sin
पुत्रसंवादे नरकयातनावर्णनम् (Putrasaṃvāde Narakayātanāvarṇanam)
Raivata and Chakshusha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ ନରକର ଭୟଙ୍କର ଯାତନାବଳୀର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଯମଦୂତମାନେ ପାପୀମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଯାଇ, ତାଙ୍କର କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ନରକରେ କଠୋର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରାନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ସହ ‘ଅଦୃଷ୍ଟ ପାପ’—ଅଜାଣତେ ହୋଇଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୋଷ କିପରି ଫଳ ଦେଉଛି, ଧର୍ମ, ଦାନ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ତାହାର ଶମନ କିପରି ହୁଏ—ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 13
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पिताः पुत्रसंवादे महारौरवादिनरकाख्यानं नाम द्वादशोऽध्यायः । त्रयोदशोऽध्यायः । पुत्र उवाच । अहं वैश्यकुले जातो जनमन्यास्मात्तु सप्तमे । समतीते गवां रोधं निपाने कृतवान् पुरा ॥
(ସମାପ୍ତି) ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣରେ ପିତା-ପୁତ୍ର ସମ୍ବାଦରେ 'ମହାରୌରବ ଆଦି ନରକ ବର୍ଣ୍ଣନା' ନାମକ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା | ବର୍ତ୍ତମାନ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି | ପୁତ୍ର କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏକ ବୈଶ୍ୟ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲି; ଏବଂ ଏହି ଜନ୍ମର ସପ୍ତମ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ, ବହୁତ ଦିନ ପୂର୍ବେ, ମୁଁ ଏକ ଜଳାଶୟରେ ଗୋରୁଗାଈଙ୍କୁ ଜଳପାନ କରିବାରେ ବାଧା ଦେଇଥିଲି।'
Verse 2
विपाकात्कर्मणस्तस्य नरकं भृशदारुणम् । सम्प्राप्तोऽग्निशिखाघोरमयोमुखखगाकुलम् ॥
ସେହି କର୍ମର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ, ମୁଁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ପହଞ୍ଚିଲି—ଯାହା ଅଗ୍ନି ଶିଖାରେ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା ଏବଂ ଲୁହା ଥଣ୍ଟ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା |
Verse 3
यन्त्रपीडनगात्रासृक्-प्रवाहोद्भूतकर्दमम् । विशस्यमानदुष्कर्मि-तन्निपातरवाकुलम् ॥
ତାହା ଏପରି ଏକ ସ୍ଥାନ ଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ଶରୀରକୁ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଯାତନା ଦିଆଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ରକ୍ତର ସ୍ରୋତ କାଦୁଅ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଏବଂ ଯାହା ହତ୍ୟା କରାଯାଉଥିବା ତଥା ତଳକୁ ଫିଙ୍ଗା ଯାଉଥିବା ପାପୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା |
Verse 4
पात्यमानस्य मे तत्र साग्रं वर्षशतं गतम् । महातापार्तितप्तस्य तृष्णादाहान्वितस्य च ॥
ଯେତେବେଳେ ମୋତେ ସେଠାରେ ତଳକୁ ଫିଙ୍ଗା ଯାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଶହେ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ବିତିଗଲା—ମୁଁ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଉତ୍ତାପରେ ଜଳୁଥିଲି ଏବଂ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଶୋଷରେ ପୀଡିତ ଥିଲି |
Verse 5
तत्राह्लादकरः सद्यः पवनः सुखशीतलः । करम्भबालुकाकुम्भमध्यस्थो मे समागतः ॥
ସେଠାରେ ମୁଁ ଖିଚୁଡ଼ି-ସଦୃଶ ଲେପ ଓ ବାଳୁକାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲି; ତେବେ ସହସା ମନୋହର, ଶୀତଳ ଓ ସୁଖସ୍ପର୍ଶୀ ପବନ ମୋ ପାଖକୁ ବହିଆସିଲା।
Verse 6
तत्सम्पर्कादशेषाणां नाभवद्यात्मना नृणाम् । मम चापि यथा स्वर्गे स्वर्गिणां निर्वृतिः परा ॥
ତାଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାନ୍ତ ହେଲା; ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେପରି ପରମ ସନ୍ତୋଷ ହୁଏ, ସେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମିଲା।
Verse 7
किमेतदिति चाह्लादविस्तारस्तिमितेक्षणैः । दृष्टमस्माभिरासन्नं नररत्नमनुत्तमम् ॥
‘ଏହା କ’ଣ?’—ଏପରି କହି, ବିସ୍ମୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି ଓ ହର୍ଷ ପ୍ରସାରିତ ହେବା ସହ, ନିକଟରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁପମ ରତ୍ନକୁ ଆମେ ଦେଖିଲୁ।
Verse 8
याम्यश्च पुरुषो घोरो दण्डहस्तोऽशनिप्रभः । पुरतो दर्शयन् मार्गमिति एहिति वागथ ॥
ତାପରେ ଯମଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ସେବକ, ଦଣ୍ଡ ଧରି, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ଆଗରେ ଗଲା; ପଥ ଦେଖାଇ ‘ଆସ, ଆସ’ ବୋଲି କହିଲା।
Verse 9
पुरुषः स तदा दृष्ट्वा यातनाशतसंकुलम् । नरकं प्राह तं याम्यं किङ्करं कृपयान्वितः ॥
ତାପରେ ସେ ମଣିଷ ଶତଶଃ ଯାତନାରେ ଭିଡ଼ିଥିବା ନରକକୁ ଦେଖି, କରୁଣାବଶତଃ ସେହି ଯାମ୍ୟ ସେବକଙ୍କୁ (ଯମଦୂତଙ୍କୁ) ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲା।
Verse 10
पुरुष उवाच भो याम्यपुरुषाचक्ष्व किं मया दुष्कृतं कृतम् । येनॆदं यातनाभीमं प्राप्तोऽस्मि नरकं परम् ॥
ସେ ପୁରୁଷ କହିଲା—ହେ ଯମଦୂତ, ମୋତେ କୁହ; ମୁଁ କେଉଁ ପାପକର୍ମ କରିଛି ଯେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯାତନାମୟ ନରକକୁ ପହଞ୍ଚିଛି?
Verse 11
विपश्चिदिति विख्यातो जनकानामहं कुले । जातो विदेहविषये सम्यङ्मनुजपालकः ॥
ମୁଁ ‘ବିପଶ୍ଚିତ୍’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ବିଦେହ ଦେଶରେ ଜନକ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ—ଯେ ରାଜା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା।
Verse 12
यज्ञैर्मयेिष्टं बहुभिर्धर्मतः पालिता मही । नोत्सृष्टश्चैव संग्रामो नातिथिर्विमुखो गतः ॥
ମୁଁ ବିଧିମତେ ଅନେକ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିଛି; ଧର୍ମାନୁସାରେ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି; ଯୁଦ୍ଧକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ଅତିଥି ନିରାଶ ହୋଇ ଫେରିନାହିଁ।
Verse 13
पितृदेवर्षिभृत्याश्च न चापचरिता मया । कृता स्पृहा च न मया परस्त्रीविभवादिषु ॥
ମୁଁ ପିତୃମାନଙ୍କୁ, ଦେବମାନଙ୍କୁ, ଋଷିମାନଙ୍କୁ, ମୋର ଆଶ୍ରିତ/ସେବକମାନଙ୍କୁ କେବେ ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହିଁ; ପରସ୍ତ୍ରୀ, ଧନ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରତି ମୋର ଲୋଭ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା।
Verse 14
पर्वकालेषु पितरस्तिथिकालेषु देवताः । पुरुषं स्वयमायान्ति निपानमिव धेनवः ॥
ଉତ୍ସବକାଳରେ ପିତୃମାନେ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ତିଥିମାନେ ଦେବମାନେ ସ୍ୱୟଂ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି—ଯେପରି ଗାଈମାନେ ପାଣିଘାଟକୁ ଆସନ୍ତି।
Verse 15
यतस्ते विमुखा यान्ति निःश्वस्य गृहेधिनः । तस्मादिष्टश्च पूर्तश्च धामौ द्वावपि नश्यतः ॥
ସେହି ପ୍ରେତ-ଶ୍ୱାସ ହେତୁ ଗୃହସ୍ଥ ପିତୃଗଣ ବିମୁଖ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଇଷ୍ଟ (ଯଜ୍ଞାଦି) ଓ ପୂର୍ତ୍ତ (କୂପ, ତାଳାବ ଆଦି ଲୋକହିତ) — ଉଭୟର ଫଳରୂପ ଧାମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 16
पितृनिःश्वासविध्वस्तं सप्तजन्मार्जितं शुभम् । त्रिजन्मप्रभवं दैवो निःश्वासो हन्त्यसंशयम् ॥
‘ପିତୃ-ଶ୍ୱାସ’ ସାତ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ଶୁଭ ପୁଣ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ତଦ୍ରୂପ ‘ଦେବ-ଶ୍ୱାସ’ ମଧ୍ୟ ତିନି ଜନ୍ମଜ ପୁଣ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ କରେ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 17
तस्माद्दैवे च पित्र्ये च नित्यमेवोद्यताोऽभवम् । सोऽहं कथमिमं प्राप्तो नरङ्कं भृशदारुणम् ॥
ଏହିହେତୁ ମୁଁ ଦେବକର୍ମ ଓ ପିତୃକର୍ମ—ଉଭୟରେ ସଦା ଯତ୍ନଶୀଳ ଥିଲି; ତେବେ ମୁଁ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ କିପରି ପହଞ୍ଚିଲି?
Frequently Asked Questions
It investigates how a seemingly minor or overlooked act (and more broadly, neglected obligations) can mature into severe karmic consequence, raising the problem of ‘hidden fault’ that can undermine visible righteousness.
This Adhyāya is not structured as a Manvantara chronicle; it functions instead as a moral-eschatological exemplum within a dialogue frame, emphasizing karma, pitṛ/daiva duty, and the mechanics of naraka rather than Manu lineages or cosmic durations.
It does not belong to the Devī Māhātmya section (Adhyāyas 81–93). Its thematic contribution is ethical and ritual—pitṛ and daiva obligations, hospitality, and the fragility of merit—rather than Śākta theology or Devī-centric narrative.