Adhyaya 46: Cosmic Dissolution, the Emergence of Brahma, and the Measures of Time (Yugas, Manvantaras, and Brahma’s Day)

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मोत्पतिर् नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । श्रीमन्महर्षिवेदव्यासप्रणीतं श्रीमार्कण्डेयपुराणम् । (द्वितीयो भागः) षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन्स्त्वण्डसम्भूतिर्यथावत् कथिता मम । ब्रह्माण्डे ब्रह्मणो जन्म तथा चोक्तं महात्मनः ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣରେ ‘ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ପତ୍ତି’ ନାମକ ପଞ୍ଚଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ (ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ) ସମାପ୍ତ। ଷଟ୍ଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ। କ୍ରୌଷ୍ଟୁକୀ କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି ମୋତେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା; ଏବଂ ହେ ମହାତ୍ମନ୍, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ।

Verse 2

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो भृगुकुलोद्भव । यदा न सृष्टिर्भूतानामस्ति किं नु न चास्ति वा । काले वै प्रलयस्यान्ते सर्वस्मिन्नुपसंहृते ॥

ହେ ଭୃଗୁବଂଶଜ ମହର୍ଷି! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ଯେତେବେଳେ ଭୂତସୃଷ୍ଟି ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହେ କି ନାହିଁ? ଏବଂ ପ୍ରଳୟାନ୍ତେ ସମସ୍ତେ ଲୀନ ହେଲେ ସେ ଅବସ୍ଥା କିପରି?

Verse 3

मार्कण्डेय उवाच । यदा तु प्रकृतौ याति लयं विश्वमिदं जगत् । तदोच्यते प्राकृतोऽयं विद्वद्भिः प्रतिसञ्चरः ॥

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ପ୍ରକୃତିରେ ପ୍ରଲୀନ ହୁଏ, ସେହି ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ (ସଂହାର) କୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ‘ପ୍ରାକୃତ ପ୍ରଳୟ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 4

स्वात्मन्यवस्थितेव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । प्रकृतिः पुरुषश्चैव साधर्म्येणावतिṣ्ठतः ॥

ଯେତେବେଳେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ ଏବଂ ବିକାରମାନେ ନିବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଏକ ପ୍ରକାର ସମତ୍ୱ (ଅବିଭେଦ ସମସ୍ଥିତି) ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହନ୍ତି।

Verse 5

तदा तमश्च सत्त्वञ्च समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनूनौ च तत्प्रोतौ च परस्परम् ॥

ତେବେ ତମସ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ସମଭାବରେ ରହନ୍ତି—ନ ଅଧିକ, ନ ନ୍ୟୂନ—ଏବଂ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଅନୁବଦ୍ଧ (ଗଠିତ) ରହନ୍ତି।

Verse 6

तिलेषु वा यथा तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् । तथा तमसि सत्त्वे च रजोऽप्यनुसृतं स्थितम् ॥

ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ ଓ ଦୁଧରେ ଘି ରହିଥାଏ, ସେପରି ରଜସ୍ ତମସ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ସୁପ୍ତ (ଗୁପ୍ତ) ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 7

उत्पत्तिर्ब्रह्मणो यावदायुṣो द्विपरार्धिकम् । तावद्दिनं परेśस्य तत्समा संयमे निशा ॥

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଦ୍ଭବରୁ ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ପରିମାଣରେ ଦୁଇ ପରାର୍ଧ—ଏହାହିଁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦିନ। ସମାନ ପରିମାଣର ତାଙ୍କ ରାତ୍ରିରେ ଜଗତ୍ ସଂନିୟମିତ ହୋଇ (ପ୍ରଳୟରେ) ନିବୃତ୍ତ ରହେ।

Verse 8

अहर्मुखे प्रबुद्धस्तु जगदादिरनादिमान् । सर्वहेतुरचिन्त्यात्मा परः कोऽप्यपरक्रियः ॥

(ସୃଷ୍ଟି-)ଦିନର ଆରମ୍ଭରେ ଜଗତ୍‌ର ଯୋନି—ସ୍ୱୟଂ ଅନାଦି ହୋଇ ମଧ୍ୟ—ଜାଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି; ସେ ସର୍ବକାରଣ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ-ସ୍ୱଭାବ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାହାରୁ ନିର୍ଭର ନହୋଇ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି।

Verse 9

प्रकृतिं पुरुषञ्चैव प्राविश्याशु जगत्पतिः । क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः ॥

ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ—ଉଭୟରେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରି ଜଗଦୀଶ୍ୱର ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ପରମ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୋଭିତ କଲେ; ଏହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟିକରଣ (ସୃଷ୍ଟି) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

Verse 10

यथा मदो नवस्त्रीणां यथा वा माधवानिलः । अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान् ॥

ଯେପରି ମଦ (ରାଗ) ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, କିମ୍ବା ଯେପରି ବସନ୍ତର ପବନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ବେଳିତ କରେ, ସେପରି ଯୋଗମୂର୍ତ୍ତି ସେ ଏକ ପରମ ସତ୍ତା କ୍ଷୋଭ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 11

प्रधानॆ क्षोभ्यमाणे तु स देवो ब्रह्मसंज्ञितः । समुत्पन्नोऽण्डकोषस्थो यथा ते कथितं मया ॥

ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି) କ୍ଷୋଭିତ ହେଉଥିବାବେଳେ ‘ବ୍ରହ୍ମା’ ନାମକ ସେ ଦେବତା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡର କୋଷ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ—ମୁଁ ଯେପରି ତୁମକୁ କହିଛି।

Verse 12

स एव क्षोभकः पूर्वं स क्षोभ्यः प्रकृतेः पतिः । स सङ्कोचविकाशाभ्यां प्रधानत्वेऽपि च स्थितः ॥

ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଆଦି ପ୍ରେରକ, ସେଇ ପ୍ରେରିତ ହେବାଯୋଗ୍ୟ—ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରଭୁ। ପ୍ରଧାନରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସଂକୋଚ ଓ ବିକାଶରେ ସଦା ରହେ।

Verse 13

अत्पन्नः स जगद्योनिरगुणोऽपि रजोगुणम् । भुञ्जन् प्रवर्तते सर्गे ब्रह्मत्वं समुपाश्रितः ॥

ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସେ ଜଗତର ଯୋନି/ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ରୋତ ହୁଏ; ଗୁଣାତୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରଜୋଗୁଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଭାବ ଧାରଣ କରେ।

Verse 14

ब्रह्मत्वे स प्रजाः सृष्ट्वा ततः सत्त्वातिरेकवान् । विष्णुत्वमेत्य धर्मेण कुरुते परिपालनम् ॥

ବ୍ରହ୍ମାଭାବରେ ସେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ପରେ ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରଧାନ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ପାଳନ-ରକ୍ଷା କରେ।

Verse 15

ततस्तमोगुणोद्रिक्तो रुद्रत्वे चाखिलं जगत् । उपसंहृत्य वै शेते त्रैलोक्यं त्रिगुणोऽगुणः ॥

ତାପରେ ତମୋଗୁଣର ପ୍ରାବଳ୍ୟରେ ରୁଦ୍ରଭାବରେ ସେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଉପସଂହାର କରେ; ଉପସଂହାର କରି ସେ ଶୟନ କରେ—ତ୍ରିଲୋକୀ ତାହାରେ ହିଁ ଲୀନ ହୁଏ; କାର୍ଯ୍ୟରେ ତ୍ରିଗୁଣଯୁକ୍ତ, ସ୍ୱରୂପରେ ଗୁଣାତୀତ।

Verse 16

यथा प्राग्व्यापकः क्षेत्री पालको लावकस्तथा । यथा स सञ्ज्ञामायाति ब्रह्मविष्ण्वीशकारिणीम् ॥

ଯେପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ) ପୂର୍ବରୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସେପରି ସେଇ ପାଳକ ଓ ସଂହାରକ ମଧ୍ୟ; ଏହିପରି ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଈଶ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକର ନାମଧାରଣ କରେ।

Verse 17

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् रुद्रत्वे संहरत्यपि । विष्णुत्वे चाप्युदासीनस्तिस्त्रोऽवस्थाः स्वयम्भुवः ॥

ବ୍ରହ୍ମା-ଭାବରେ ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ରୁଦ୍ର-ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ-ଭାବରେ ସେ ଉଦାସୀନ, ସମ ଓ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଆତ୍ମାର ତିନି ଅବସ୍ଥା।

Verse 18

रजो ब्रह्मा तमो रुद्रो विष्णुः सत्त्वं जगत्पतिः । एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः ॥

ରଜଃ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା; ତମଃ ହେଉଛି ରୁଦ୍ର; ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ଜଗଦୀଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁ। ଏହିମାନେ ତିନି ଦେବ; ଏହିମାନେ ତିନି ଗୁଣ।

Verse 19

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्याश्रयिणस्तथा । क्षणं वियोगो नह्येषां न त्यजन्ति परस्परम् ॥

ଏମାନେ ପରସ୍ପର ଯୁଗ୍ମିତ ଓ ପରସ୍ପରାଶ୍ରିତ। ଏମାନଙ୍କର କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ବିୟୋଗ ନାହିଁ; ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 20

एवं ब्रह्मा जगत्पूर्वो देवदेवश्चतुर्मुखः । रजोगुणं समाश्रित्य स्त्रष्ट्टत्वे स व्यवस्थितः ॥

ଏହିପରି ଜଗତ୍‌ର ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଦେବଦେବ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ରଜୋଗୁଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସ୍ରଷ୍ଟା ପଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 21

हिरण्यगर्भो देवादिरनादिरुपचारतः । भूपद्मकर्णिकासंस्थो ब्रह्माग्रे समजायत ॥

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ—ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଉପଚାରାର୍ଥେ ଅନାଦି—ସେହି ବ୍ରହ୍ମା ପୃଥିବୀ-ପଦ୍ମର କର୍ଣିକାରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଆଦିରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 22

तस्य वर्षशतं त्वेकं परमायुर्महात्मनः । ब्रह्म्येणैव हि मानेन तस्य संख्यां निबोध मे ॥

ତାହାର ପରମ ଆୟୁ ଶତବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନ-ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ଗଣାଯାଏ। ସେହି ମାନର ଗଣନା ମୋଠାରୁ ଶୁଣ।

Verse 23

निमेषैर्दशभिः काष्ठा तथा पञ्चभिरुच्यते । कलास्त्रिंशच्च वै काष्ठा मुहूर्तं त्रिंशत्ताः कलाः ॥

ଦଶ ନିମେଷ ମିଶି କାଷ୍ଠା ବୋଲି କୁହାଯାଏ (ଏବଂ ତାହା ପଞ୍ଚବିଧ ବିଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ)। ତିରିଶ କଳା ଏକ କାଷ୍ଠା; ତିରିଶ କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ।

Verse 24

अहोरात्रं मुहूर्तानां नृणां त्रिंशत्तु वै स्मृतम् । अहोरात्रैश्च त्रिंशद्भिः पक्षौ द्वौ मास उच्यते ॥

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ-ରାତି ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଗଠିତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏପରି ତିରିଶ ଦିନ-ରାତିରେ ଦୁଇ ପକ୍ଷ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ମାସ କୁହାଯାଏ।

Verse 25

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे । तद्देवाना्महोरात्रं दिनं तत्रोत्तरायणम् ॥

ଛଅ ମାସରେ ଏକ ଅୟନ ହୁଏ; ବର୍ଷ ଦୁଇ ଅୟନର—ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ। ସେହି ବର୍ଷ ଦେବମାନଙ୍କ ଦିନ-ରାତି: ଉତ୍ତରାୟନ ତାଙ୍କର ଦିନ, ଦକ୍ଷିଣାୟନ ତାଙ୍କର ରାତି।

Verse 26

दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् । चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं शृणुष्व मे ॥

ଦେବବର୍ଷର ସହସ୍ରମାନରେ କୃତ, ତ୍ରେତା ଆଦି ଯୁଗଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଚତୁର୍ୟୁଗ ଦ୍ୱାଦଶ ସହସ୍ର (ଦେବବର୍ଷ) ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ତାହାର ବିଭାଗ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ।

Verse 27

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कृतमुच्यते । शतानि सन्ध्या चत्वारि सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥

କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗକୁ ଚାରି ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଚାରିଶେ ବର୍ଷ, ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପରିମାଣ।

Verse 28

त्रेता त्रीणि सहस्राणि दिव्याब्दानां शतत्रयम् । तत्सन्ध्या तत्समा चैव सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥

ତ୍ରେତା ଯୁଗ ତିନି ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ; ତାହାର ସନ୍ଧି ତିନିଶେ ବର୍ଷ। ସନ୍ଧ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସେତେ, ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପରିମାଣ।

Verse 29

द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां द्वे शते तथा । तस्य सन्ध्या समाख्याता द्वे शताब्दे तदंशकः ॥

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ; ଏବଂ ସେହିପରି ସନ୍ଧି ଦୁଇଶେ ବର୍ଷ। ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଦୁଇଶେ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପରିମାଣ।

Verse 30

कलिः सहस्रं दिव्यानामब्दानां द्विजसत्तम । सन्ध्या सन्ध्यांशकश्चैव शतकौ समुदाहृतौ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! କଳି ଯୁଗ ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ। ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ—ଦୁହେଁ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶେ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 31

एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या कविभिः कृता । एतत् सहस्रगुणितमो ब्राह्म्यमुदाहृतम् ॥

ଏହି ଯୁଗ-ଚକ୍ରକୁ ମୁନିମାନେ ‘ବାରହଜାର’ ବୋଲି ନାମକରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହାକୁ ଏକ ହଜାର ଗୁଣ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମ୍ୟ (ବ୍ରହ୍ମାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ) ପରିମାଣ ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 32

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवः स्युश्चतुर्दश । भवन्ति भागशस्तेषां सहस्रं तद्विभज्यते ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନୁ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ କାଳ ଭାଗରୂପେ ବିଭକ୍ତ; ସେହି ଦିନ ସହସ୍ର ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ।

Verse 33

देवाः सप्तर्षयः सेन्द्रा मनुस्तत्सूनवो नृपाः । मनुना सह सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत् ॥

ଦେବଗଣ, ସପ୍ତର୍ଷି, ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ଦେବମଣ୍ଡଳ, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରରୂପ ରାଜାମାନେ—ସମସ୍ତେ ମନୁ ସହିତ ସୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃ ପୂର୍ବବତ୍ ଲୟ ପାଆନ୍ତି।

Verse 34

चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः । मन्वन्तरं तस्य संख्यां मानुषाब्दैर्निबोध मे ॥

ମନ୍ୱନ୍ତର (ଅଧିକ ଅଂଶ ସହ) ଏକସପ୍ତତି ଚତୁର୍ୟୁଗ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ମାନବ ବର୍ଷରେ ତାହାର ସଂଖ୍ୟା ମୋଠାରୁ ଜାଣ।

Verse 35

त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज । सत्पषष्ठिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ତାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ତିରିଶ କୋଟି; ଏବଂ ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ଆହୁରି ଛୟାଷଠି ନିୟୁତ ଅଧିକ।

Verse 36

विंशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं साधिकं विना । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं दिव्यैर्वर्षैर्निबोध मे ॥

ଏହି କାଳ ଅଧିକ ଅଂଶ ବିନା ବିଶ ହଜାର (ବର୍ଷ) ଅଟେ। ମୋଠାରୁ ଜାଣ—ଦେବବର୍ଷ ପ୍ରମାଣରେ ଏହାକୁ ମନ୍ୱନ୍ତର କୁହାଯାଏ।

Verse 37

अष्टौ वर्षसहस्राणि दिव्यया संख्यया युतम् । द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु ॥

ଦିବ୍ୟ ଗଣନାନୁସାରେ ଆଠ ହଜାର ବର୍ଷ; ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ଆଉ ବାଉନ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୋଗ ହୁଏ।

Verse 38

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ब्रह्म्यमहः स्मृतम् । तस्यान्ते प्रलयः प्रोक्तो ब्रह्मन् नैमित्तिको बुधैः ॥

ଏହି କାଳକୁ ଚୌଦ ଗୁଣ କଲେ ତାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ତାହାର ଶେଷରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ କହନ୍ତି।

Verse 39

भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश्च विनाशिनः । तथा विनाशमायान्ति महर्लोकश्च तिष्ठति ॥

ଭୂର୍ଲୋକ, ଭୁବର୍ଲୋକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ କ୍ଷୟଶୀଳ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମହର୍ଲୋକ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ।

Verse 40

तद्वासिनोऽपि तापेन जनलोकं प्रयान्ति वै । एकार्णवे च त्रैलोक्ये ब्रह्मा स्वपिति वै निशि ॥

ସେଠାର ନିବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଜନଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ତିନି ଲୋକ ଏକ ମହାସମୁଦ୍ର ହୋଇଯାଏ, ବ୍ରହ୍ମା ରାତିରେ ଶୟନ କରନ୍ତି।

Verse 41

तत्प्रमाणैव सा रात्रिस्तदन्ते सृज्यते पुनः । एवंतु ब्रह्मणो वर्षमेकं वर्षशतन्तु तत् ॥

ସେଇ ରାତି ମଧ୍ୟ ସେହି ପରିମାଣର; ତାହାର ଶେଷରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ବର୍ଷ; ଏବଂ ସେହି ଚକ୍ର ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥାଏ।

Verse 42

शतं हि तस्य वर्षाणां परमित्यभिधीयते । पञ्चाशद्भिस्तथा वर्षैः परार्धमिति कीर्त्यते ॥

ତାହାର ଶତବର୍ଷକୁ ‘ପର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ପଞ୍ଚାଶ ବର୍ଷକୁ ‘ପରାର୍ଧ’ (ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁଷର ଅର୍ଧଭାଗ) ବୋଲି ପ୍ରଖ୍ୟାତ।

Verse 43

एवमस्य परार्धन्तु व्यतीतं द्विजसत्तम । यस्यान्तेऽभून्महाकल्पः पाद्म इत्यभिविश्रुतः ॥

ଏହିପରି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହାର ଗୋଟିଏ ପରାର୍ଧ ଅତୀତ ହୋଇଛି; ତାହାର ଶେଷରେ ‘ପାଦ୍ମ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାକଳ୍ପ ଘଟିଲା।

Verse 44

द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज । वाराह इति कल्पोऽयं प्रथमः परिकल्पितः ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ, ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଧରେ ‘ବାରାହ’ ନାମକ ଏହି କଳ୍ପ ପ୍ରଥମ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।