Adhyaya 24: Kuvalayashva’s Refusal of Gifts and the Vision of Madalasa’s Maya

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने कुवलयाश्वपातालगमनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । चतुर्विंशोऽध्यायः । जड उवाच कृताहारं महात्मानामधिपं पवनाशिनाम् । उपासाञ्चक्रिरे पुत्रौ भूपालतनयस्तथा ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ମଦାଲସା-ଉପାଖ୍ୟାନରେ ‘କୁବଲୟାଶ୍ୱର ପାତାଳଗମନ’ ନାମକ ତେଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଚବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଜଡ କହିଲେ—‘ବାୟୁଭୋଜୀ’ (ନାଗମାନେ) ଙ୍କ ମହାତ୍ମା ଅଧିପତି ଭୋଜନ ସମାପ୍ତ କରିବା ପରେ, ସେଇ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଏବଂ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେବାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 2

कथाभिरनुरूपाभिः स महात्मा भुजङ्गमः । प्रीतिं सञ्जनयामास पुत्रसख्युरुवाच च ॥

ଯଥୋଚିତ ସମ୍ବାଦଦ୍ୱାରା ସେ ମହାତ୍ମା ସର୍ପ ସ୍ନେହ ଜଗାଇଲା; ପରେ ପୁତ୍ରର ମିତ୍ର କୁବଲୟାଶ୍ୱଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 3

तव भद्र ! सुखं ब्रूहि गेहमभ्यागतस्य यत् । कर्तव्यमुत्सृजाशङ्कां पितरीव सुतो मयि ॥

ହେ ଆର୍ୟ, ଯାହା ତୁମକୁ ପ୍ରୀତିକର ତାହା ମୋତେ କୁହ—ମୋ ଘରକୁ ଆସିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ। ସନ୍ଦେହ ତ୍ୟାଗ କର; ପିତା ପ୍ରତି ପୁତ୍ର ପରି ମୋ ପ୍ରତି ହେଅ।

Verse 4

रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्रं वाहनमासनम् । यद्वाभिमतमत्यर्थं दुर्लभं तद्वृणुष्व माम् ॥

ରୂପା କିମ୍ବା ସୁନା, ବସ୍ତ୍ର, ବାହନ, ଆସନ—ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ଓ ଦୁର୍ଲଭ, ସେହିଟି ମୋଠାରୁ ବାଛିନିଅ।

Verse 5

कुवलयाश्व उवाच तव प्रसादाद्भगवन् ! सुवर्णादि गृहे मम । पितुरस्ति ममाद्यापि न किञ्चित् कार्यमीदृशम् ॥

କୁବଲୟାଶ୍ୱ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ପିତାଙ୍କ ଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ସୁନା ଆଦି ଆଜି ମଧ୍ୟ ମୋ ଘରେ ଅଛି; ସେପରି କିଛିର ମୋତେ ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।

Verse 6

ताते वर्षसहस्राणि शासतीमां वसुन्धराम् । तथैव त्वयि पातालं न मे याञ्चोन्मुखं मनः ॥

ମୋ ପିତା ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ପାଳନ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ଆପଣ ପାତାଳରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ମନ ଯାଚନା କରି ବର ମାଗିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 7

ते स्वर्ग्याश्च सुपुण्याश्च येषां पितरि जीवति । तृणकोटिसमं वित्तं तारुण्याद्वित्तकोटिषु ॥

ଯାହାଙ୍କ ପିତା ଜୀବିତ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଯୋଗ୍ୟ ଓ ପୁଣ୍ୟସମୃଦ୍ଧ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧନର ଢେର ମଧ୍ୟ ତୃଣର କୋଟି ପରି ତୁଚ୍ଛ, ଯୌବନବଳ-ନିଧି ସମ୍ମୁଖେ।

Verse 8

मित्राणि तुल्यशिष्टानि तद्वद्देहमनामयम् । जनिता ध्रियते वित्तं यौवनं किं नु नास्ति मे ॥

ମୋର ସମାନ ସଂସ୍କାରର ମିତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ଶରୀର ମଧ୍ୟ ନିରାମୟ। ପିତା ଜୀବିତ, ଧନ ଅଛି, ଯୌବନ ଅଛି—ତେବେ ମୋର କଣ ଅଭାବ?

Verse 9

असत्यार्थे नृणां याञ्चाप्रवणं जायते मनः । सत्यशेषे कथं याञ्चां मम जिह्वा करिष्यति ॥

ଲକ୍ଷ୍ୟ ଯଦି ଅସତ୍ୟ ହୁଏ, ମନ ଯାଚନାରୁ ଫେରିଯାଏ। ଯଦି ମୋ ପାଖରେ ସତ୍ୟମାତ୍ର ଶେଷ ରହେ, ତେବେ ମୋ ଜିଭ କିପରି ଅନୁରୋଧ କଥା କହିବ?

Verse 10

यैर् न चिन्त्यं धनं किञ्चिन् मम गेहेऽस्ति नास्ति वा । पितृबाहुतरुच्छायां संश्रिताः सुखिनो हि ते ॥

ମୋ ଘରେ ଧନ ଅଛି କି ନାହିଁ—ଏଥିପାଇଁ ସେମାନେ କିଛିମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ପିତାଙ୍କ ବାହୁ-ବୃକ୍ଷର ଛାୟାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସେମାନେ ସତ୍ୟସୁଖୀ।

Verse 11

ये तु बाल्यात् प्रभृत्येव विना पित्रा कुटुम्बिनः । ते सुखास्वादविभ्रंशान् मन्ये धात्रैव वञ्चिताः ॥

କିନ୍ତୁ ଯେ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଶିଶୁକାଳରୁ ପିତୃହୀନ ହୋଇ ବସନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ବିଧାତା ନିଜେ ବଞ୍ଚିତ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ମନେ କରେ; କାରଣ ସେମାନେ ସୁଖର ରସକୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇଥାନ୍ତି।

Verse 12

तद्वयं त्वत्प्रसादेन धनरत्नादिसञ्चयान् । पितृमुक्तान् प्रयच्छामः कामतो नित्यमर्थिनाम् ॥

ଏହିହେତୁ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଆମେ ଯାଚକମାନଙ୍କୁ ସଦା ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ, ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଧନ-ରତ୍ନାଦି ଭଣ୍ଡାର ଦେବୁ।

Verse 13

तत् सर्वमिह संप्राप्तं यदङ्घ्रियुगलं तव । मच्चूडामणिना स्पृष्टं यच्चाङ्गस्पर्शमाप्तवान् ॥

ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି, ସେ ସବୁ—ମୋ ଶିରୋପରିସ୍ଥ ରତ୍ନ ଆପଣଙ୍କ ପାଦଯୁଗଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବାରୁ, ଏବଂ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦେହସ୍ପର୍ଶ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବାରୁ।

Verse 14

जड उवाच इत्येवं प्रसृतं वाक्यमुक्तः पन्नगसत्तमः । प्राह राजसुतं प्रीत्या पुत्रयोरुपकारिणम् ॥

ଜାଡ କହିଲେ—ଏପରି କଥା କୁହାଯାଇସାରିଲାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗ ସେହି ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କର ଉପକାରକ, ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲା।

Verse 15

नाग उवाच यदि रत्नसुवर्णादि मत्तोऽवाप्तुं न ते मनः । यदन्यन्मनसः प्रीत्यै तद्ब्रूहि त्वं ददाम्यहम् ॥

ନାଗ କହିଲା—ଯଦି ତୁମ ମନ ମୋଠାରୁ ରତ୍ନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ, ତେବେ ତୁମ ହୃଦୟକୁ ଆଉ କ’ଣ ପ୍ରିୟ ତାହା କୁହ; ସେହିଟି ମୁଁ ଦେବି।

Verse 16

कुवलयाश्व उवाच भगवन्स्त्वत्प्रसादेन प्रार्थितस्य गृहे मम । सर्वमस्ति विशेषेण संप्राप्तं तव दर्शनात् ॥

କୁବଲୟାଶ୍ୱ କହିଲେ—ହେ ପୂଜ୍ୟ! ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋ ଘରେ ଯାହା ଯାହା ଚାହିଁଥାଏ ସେ ସବୁ ଅଛି; ବିଶେଷତଃ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ମନେ ହେଲା ସର୍ବପ୍ରାପ୍ତି ହେଲା।

Verse 17

कृतकृत्योऽस्मि चैतेन सफलं जीवितञ्च मे । यदङ्गसंस्लेषमितस्तव देवस्य मानुषः ॥

ଏହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ କରିବାଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କଲି, ଏବଂ ମୋ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହେଲା—କାରଣ ମୁଁ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦେବୀ, ଆପଣଙ୍କ ଦେହସ୍ପର୍ଶ ପାଇଲି।

Verse 18

ममोत्तमाङ्गे त्वत्पादरजसा यदिहास्पदम् । कृतं तेनैव न प्राप्तं किं मया पन्नगेश्वर ॥

ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦଧୂଳି ମୋ ମସ୍ତକରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି; ତେବେ ତାହାଦ୍ୱାରା କଣ ଅସାଧିତ ରହିଲା? ହେ ନାଗେନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ କଣ ପାଇନି?

Verse 19

यदि त्ववश्यं दातव्यो वरो मम यथेप्सितः । तत्पुण्यकर्मसंस्कारो हृदयान्मा व्यपैतु मे ॥

ଯଦି ମୋ ଇଚ୍ଛିତ ବର ନିଶ୍ଚୟ ଦିଆଯିବ, ତେବେ ସେହି ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ସଂସ୍କାର ମୋ ହୃଦୟରୁ କେବେ ନ ହଟୁ।

Verse 20

सुवर्णमणिरत्नादि वाहनं गृहमासनम् । स्त्रियोऽन्नपानं पुत्राश्च चारुमाल्यानुलेपनम् ॥

ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରତ୍ନ ଓ ମଣି; ଯାନବାହନ; ଗୃହ ଓ ଆସନ; ସ୍ତ୍ରୀମାନେ; ଅନ୍ନପାନ; ପୁତ୍ରମାନେ; ଏବଂ ମନୋହର ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପନ—

Verse 21

एते च विविधाः कामा गीतवाद्यादिकञ्च यत् । सर्वमेतन्मम मतं फलं पुण्यवनस्पतेः ॥

ଏହି ନାନାପ୍ରକାର ଭୋଗ, ଏବଂ ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଆଦି—ଏସବୁ ମୋ ମତରେ ‘ପୁଣ୍ୟବୃକ୍ଷ’ର ଫଳ।

Verse 22

तस्मान्नरेण तन्मूलः कार्यो यत्नः कृतात्मना । कर्तव्यः पुण्यसक्तानां न किञ्चिद्भुवि दुर्लभम् ॥

ଏହେତୁ ସଂଯତାତ୍ମା ପୁରୁଷ ଧର୍ମମୂଳ ପ୍ରତି ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ।

Verse 23

अश्वतर उवाच एवम् भविष्यति प्राज्ञ ! तव धर्माश्रिता मतिः । सत्यञ्चैतत् फलं सर्वं धर्मस्योक्तं यथा त्वया ॥

ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ—“ତଥାସ୍ତୁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଆପଣଙ୍କ ମନ ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଆପଣ କହିଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ଧର୍ମଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ।”

Verse 24

तथाप्यवश्यं मद्गेहमागतॆन त्वयाधुना । ग्राह्यं यन्मानुषे लोके दुष्प्राप्तं भवतो मतम् ॥

ତଥାପି, ଆପଣ ଏବେ ମୋ ଘରକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ନିଶ୍ଚୟ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ—ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ଯାହାକୁ ଆପଣ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବନ୍ତି।

Verse 25

जड उवाच तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स तदा नृपनन्दनः । मुकावलोकनं चक्रे पन्नगेश्वरपुत्रयोः ॥

ଜଡ କହିଲେ—ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ରାଜପୁତ୍ର ନିରବ ହୋଇ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସେଇ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ପାତ କଲେ।

Verse 26

ततस्तौ प्रणिपत्योभौ राजपुत्रस्य यन्मतम् । तत्पितुः सकलं वीरौ कथयामासतुः स्फुटम् ॥

ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ବୀର ପ୍ରଣାମ କରି, ରାଜପୁତ୍ର ଯାହା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଥିଲେ, ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ବିସ୍ତାରରେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।

Verse 27

पुत्रापूचतुः ततोऽस्य पत्नी दयिता श्रुत्वेमं विनिपातितम् । अत्यजद्दयितान् प्राणान् विप्रलब्धा दुरात्मना ॥

ତାପରେ ପୁତ୍ରମାନେ ସେଥିପାଇଁ ପଚାରିଲେ। ସେ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଦୁଷ୍ଟଜନଙ୍କ ଛଳରେ ମୋହିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 28

केनापि कृतवैरेण दानवेन कुबुद्धिना । गन्धर्वराजस्य सुता नाम्ना ख्याता मदालसा ॥

ଦୁର୍ମତି ଥିବା ଜଣେ ଦାନବ ବୈର ବାନ୍ଧି, ଗନ୍ଧର୍ବରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା—‘ମଦାଲସା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧା—ତାଙ୍କୁ ସେହି ଷଡଯନ୍ତ୍ରର ଉପକରଣ କଲା।

Verse 29

कृतज्ञोऽयं ततस्तात ! प्रतिज्ञां कृतवानिमाम् । नान्या भार्या भवित्रीति वर्जयित्वा मदालसाम् ॥

ତାପରେ, ପ୍ରିୟ ପିତା, ସେଇ କୃତଘ୍ନ ପୁରୁଷ ଏହି ବ୍ରତ କଲା—‘ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାରୀ ମୋର ପତ୍ନୀ ହେବେ ନାହିଁ’—ଏଭଳି କହି ମଦାଲସାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲା।

Verse 30

द्रष्टुं तां चारुसर्वाङ्गीमयं वीर ! ऋतध्वजः । तात ! वाञ्छति यद्येतत् क्रियते तत् कृतं भवेत् ॥

ହେ ବୀର, ଋତଧ୍ୱଜ ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ପ୍ରିୟ ପିତା—ଯଦି ଏହା ଇଷ୍ଟ, ତେବେ ଏହିପରି କରାଯାଉ; ତାହା ସିଦ୍ଧ ମନାଯିବ।

Verse 31

अश्वतर उवाच भूतैर्वियोगिनो योगस्तादृशैरेव तादृशः । कथमेतद्विना स्वप्नं मायां वा शम्बरॊदिताम् ॥

ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ—ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ବିୟୁକ୍ତ ଥିବା ଜଣଙ୍କ ‘ସଂଯୋଗ’ କେବଳ ସ୍ୱଜାତୀୟ, ସମାନ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ହୋଇପାରେ। ସ୍ୱପ୍ନ ବିନା, କିମ୍ବା ଶମ୍ବର ପ୍ରଦର୍ଶିତ ମାୟା ବିନା, ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ?

Verse 32

जड उवाच प्रणिपत्य भुजङ्गेशं पुत्रः शत्रुजितस्ततः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रेमलज्जासमन्वितः ॥

ଜଡ କହିଲେ—ତାପରେ ଶତ୍ରୁଜିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ନାଗେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସ୍ନେହ ଓ ବିନୟଜନିତ ଲଜ୍ଜାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲା।

Verse 33

मायामयीमप्यधुना मम तात ! मदालसाम् । यदि दर्शयते मन्ये परं कृतमनुग्रहम् ॥

ପ୍ରିୟ ପିତା, ମଦାଲସା ମାୟାମୟୀ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଆପଣ ଯଦି ଏବେ ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଏହାକୁ ମୋ ପ୍ରତି କୃତ ପରମ ଅନୁଗ୍ରହ ମନେ କରେ।

Verse 34

अश्वतर उवाच तस्मात् पश्येह वत्स ! त्वं मायाञ्चेद् द्रष्टुमिच्छसि । अनुग्राह्यो भवान् गेहं बालोऽप्यभ्यागतो गुरुः ॥

ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ—ଏହେ ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ, ଯଦି ତୁମେ ମାୟା ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର, ତେବେ ଏଠାରେ ଦେଖ। ତୁମେ ଅନୁଗ୍ରହଯୋଗ୍ୟ; ଘରେ ଅତିଥି ଭାବେ ଆସିଥିବା ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁସମ ମନାଯାଏ।

Verse 35

जड उवाच आनयामास नागेन्द्रो गृहगुप्तां मदालसाम् । तेषां सम्मोहनार्थाय ज्जल्प च ततः स्फुटम् ॥

ଜଡ କହିଲେ—ନାଗନାଥ ଘର ଭିତରେ ଗୁପ୍ତ ରଖାଯାଇଥିବା ମଦାଲସାକୁ ଆଣିଲେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କଥା କହିଲେ।

Verse 36

दर्शयामास च तदा राजपुत्राय तां शुभाम् । सेयं न वेति ते भार्या राजपुत्र ! मदालसा ॥

ତାପରେ ସେ ସେହି ଶୁଭା ନାରୀକୁ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖାଇ କହିଲେ—“ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଏହି ମଦାଲସା ତୁମର ଭାର୍ଯ୍ୟା କି ନୁହେଁ?”

Verse 37

जड उवाच स दृष्ट्वा तां तदा तन्वीं तत्क्षणात् विगतत्रपः । प्रियेत्य् तामभिमुखं ययौ वाचमुदीरयन् । निवारयामास च तं नागः सोऽश्वतरस्त्वरन् ॥

ଜଡ କହିଲା—ସେ ସୁକୁମାରୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଦେଖି ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି “ପ୍ରିୟେ!” ବୋଲି କାନ୍ଦି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଡାକି ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଧାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ନାଗ ଓ ଦ୍ରୁତଗାମୀ ଅଶ୍ୱତର ତୁରନ୍ତ ତାକୁ ରୋକିଲେ।

Verse 38

अश्वतर उवाच मायैयं पुत्र ! मा स्प्राक्षीः प्रागेव कथितं तव । अन्तर्धानमुपैत्याशु माया संस्पर्शनादिभिः ॥

ଅଶ୍ୱତର କହିଲା—ବତ୍ସ, ଏହା ମାୟା; ଏହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନି। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି—ସ୍ପର୍ଶ ଆଦି ସମ୍ପର୍କ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମାୟା ଶୀଘ୍ର ଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

Verse 39

ततः पपात मेदिन्यां स तु मूर्च्छापरिप्लुतः । हा प्रियेत्य् वदन् सोऽथ चिन्तयामास भामिनीम् ॥

ତାପରେ ସେ ମୂର୍ଛାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। “ହା ପ୍ରିୟେ!” ବୋଲି କାନ୍ଦି ସେ ସେଇ କାମିନୀକୁ ନେଇ ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 40

अहो स्नेहोऽस्य नृपतेर्ममोपऱ्यचलं मनः । येनायं पातनोऽरीणां विना शस्त्रेण पातितः ॥

ଆହା—ମୋ ପ୍ରତି ଏହି ରାଜାଙ୍କର ଏପରି ସ୍ନେହ! ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ମନ ମୋତେ ନିର୍ବନ୍ଧ ହୋଇଛି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ‘ଶତ୍ରୁପାତକ’ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ବିନା ହିଁ ପତିତ ହେଲେ।

Verse 41

मायेति दर्शिता तेन मिथ्या मायेति यत्स्फुटम् । वाय्वम्बुतेजसां भूमेराकाशस्य च चेष्टया ॥

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହେଲା ଯେ ଏହା ମାୟା—ନିଶ୍ଚୟ ମିଥ୍ୟା ମାୟା; ଯାହା ବାୟୁ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶର କ୍ରିୟା-ବ୍ୟାପାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ।

Verse 42

जड उवाच ततः कुवलयाश्वं तं समाश्वास्य भुजङ्गमः । कथयामास तत् सर्वं मृतसञ्जीवनादिकम् ॥

ଜଡ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ନାଗସ୍ୱରୂପୀ କୁବଲୟାଶ୍ୱଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ମୃତସଞ୍ଜୀବନ ଆଦି ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଯଥାବତ୍ କହିଲା।

Verse 43

ततः प्रहृष्टः प्रतिलभ्य कान्तां प्रणम्य नागं निजगाम सोऽथ । सुशोभमानः स्वपुरं तमश्वम् आरुह्य संचितितमभ्युपतेम् ॥

ତାପରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପ୍ରିୟାକୁ ପୁନଃ ପାଇ, ନାଗଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଫେରିଲା। ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ ସେ ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି, ନିଜ ନିଶ୍ଚୟକୁ ଅନୁସରି ନିଜ ନଗରୀକୁ ଗଲା।