Adhyaya 23: Ashvatara’s Vow for Madalasa and the Bestowal of Musical Science by Sarasvati
मदालसाप्राप्त्यर्थं तपः, सरस्वतीस्तुति-वरदानम् (Madālasā-prāptyarthaṁ tapaḥ, Sarasvatī-stuti-varadānam)
The Brahmin and His Wife
ମଦାଲସାଙ୍କୁ ପାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅଶ୍ୱତାର କଠୋର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରେ। ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସରସ୍ୱତୀଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ। ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ମଦାଲସା ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ-ନୃତ୍ୟ ସହିତ ସଙ୍ଗୀତଶାସ୍ତ୍ରର ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ। ବରଲାଭେ ସେ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 23
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे कुवलयाश्वीयॆ मदालसावियोग नाम द्वाविंशोऽध्यायः । त्रयोविंशोऽध्यायः पुत्रावूचतुः स राजपुत्रः संप्राप्य वेगादात्मपुरं ततः । पित्रोरवन्दिषुः पादौ दिदृक्षुश्च मदालसाम् ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର କୁବଲୟାଶ୍ୱ-ଚରିତ୍ରରେ ‘ମଦାଲସା-ବିୟୋଗ’ ନାମ ଦ୍ୱାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ତ୍ରୟୋବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦୁଇ ପୁତ୍ର କହିଲେ। ସେଇ ରାଜପୁତ୍ର ଶୀଘ୍ର ନିଜ ନଗରୀକୁ ପହଞ୍ଚି, ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ମଦାଲସାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲା।
Verse 2
ददर्श जनमुद्विग्नमप्रहृष्टमुखं पुरः । पुनश्च विस्मिताकारं प्रहृष्टवदनं ततः ॥
ସେ ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲା—ସେମାନେ ଚିନ୍ତାକୁଳ, ମୁହଁରେ ପ୍ରସନ୍ନତା ନଥିଲା; ପୁଣି ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲା, ଯେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଭରା ଓ ହର୍ଷରେ ମୁଖ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା।
Verse 3
अन्यमुत्फुल्लनयनं दृष्ट्या दृष्ट्येतिवादिनम् । परिष्वजन्तमन्योन्यमतिकौतूहलान्वितम् ॥
ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲା—ଚକ୍ଷୁ ବିସ୍ତାରିତ, “ଦେଖ! ଦେଖ!” ବୋଲି କହୁଥିବା, ପରସ୍ପରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିବା, ମହା କୌତୁହଳ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
Verse 4
चिरं जीवोरुकल्याण ! हतास्ते परिपन्थिनः । पित्रोः प्रह्लादय मनस्तथास्माकमकण्टकम् ॥
“ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ! ଯେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଘାତ ଲଗାଇ ଥିଲେ ସେମାନେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏବେ ତୁମ ପିତାମାତାଙ୍କ ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କର—ଏବଂ ଆମ ପଥକୁ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କଣ୍ଟକ (କଷ୍ଟମୁକ୍ତ) କର।”
Verse 5
पुत्रावूचतुः इत्येवं वादिभिः पौरैः पुरः पृष्ठे च संवृतः । तत्क्षणप्रभवानन्दः प्रविवेश पितुर्गृहम् ॥
ନଗରବାସୀମାନେ ଆଗରୁ ପଛରୁ ତାକୁ ଘେରି ଏଭଳି କହିଲେ; ସେ ସେହି କ୍ଷଣେ ଉଦିତ ହର୍ଷ ସହିତ ପିତୃଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 6
पिता च तं परिष्वज्य माता चान्ये च बान्धवाः । चिरं जीवेतिकल्याणीर्ददुस्तस्मै तदाशिषः ॥
ତାଙ୍କ ପିତା ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ମାତା ଓ ଅନ୍ୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ; ପରେ “ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ” ବୋଲି କହି ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
Verse 7
प्रणिपत्य ततः सोऽथ किमेतदिति विस्मितः । पप्रच्छ पितरं तात ! सोऽस्मै सम्यक् तदुक्तवान् ॥
ତେବେ ସେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୋଇ ପ୍ରଣାମ କରି ପିତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲା—“ପିତା, ଏହା କ’ଣ?” ତାହାପରେ ପିତା ତାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଯଥାବତ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।
Verse 8
स भार्यां तां मृतां श्रुत्वा हृदयेष्टां मदालसाम् । पितरौ च पुरो दृष्ट्वा लज्जाशोकाब्धिमध्यगः ॥
ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ମଦାଲସା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ଏବଂ ସମ୍ମୁଖରେ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଲଜ୍ଜା ଓ ଶୋକର ସାଗରରେ ଡୁବିଗଲା।
Verse 9
चिन्तयामास सा बाला मां श्रुत्वा निधनं गतम् । तत्याज जीवितं साध्वी धिङ्मां निष्ठुरमानसम् ॥
“ସେ ଯୁବତୀ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବିଥିବ—‘ମୁଁ ମରିଗଲି ବୋଲି ଶୁଣି ସେ ପତିବ୍ରତା ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲା।’ ଧିକ୍ ମୋତେ—ମୁଁ କେତେ କ୍ରୂରହୃଦୟ!”
Verse 10
नृशंसोऽहमनार्योऽहं विना तां मृगलोचनाम् । मत्कृते निधनं प्राप्तां यज्जीवाम्यतिनिर्घृणः ॥
“ମୁଁ ନିର୍ଦୟ; ସେ ମୃଗନୟନୀ ବିନା ମୁଁ ଅଯୋଗ୍ୟ, ଅନାର୍ଯ୍ୟ। ମୋ କାରଣରୁ ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା—ତଥାପି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଛି, କରୁଣାହୀନ!”
Verse 11
पुनः स चिन्तयामास परिसंस्तभ्य मानसम् । मोहोद्गममपास्याशु निःश्वस्योच्छ्वस्य चातरः ॥
ପୁନର୍ବାର ସେ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି ଚିନ୍ତା କଲା; ଉଠୁଥିବା ମୋହକୁ ଶୀଘ୍ର ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ କରିଲା।
Verse 12
मृतेति सा मन्ममित्तं त्यजामि यदि जीवितम् । किं मयोपकृतं तस्याः श्लाघ्यमेतत्तु योषिताम् ॥
ମୁଁ ‘ସେ ମରିଗଲା’ ବୋଲି ଭାବି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ତାହାର ପାଇଁ ମୁଁ କେଉଁ ଉପକାର କଲି? ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି ତ୍ୟାଗ ହିଁ ପ୍ରଶଂସିତ (ଉଦାର) ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
Verse 13
यदि रोदिमि वा दीनो हा प्रियेति ! वदन्मुहुः । तथाप्यश्लाघ्यमेतन्नो वयं हि पुरुषाः किल ॥
ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ‘ହା ପ୍ରିୟେ!’ ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଥି ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ଆମେ ପୁରୁଷ।
Verse 14
अथ शोकजडो दीनो स्त्रजा हीनो मलान्वितः । विपक्षस्य भविष्यामि ततः परिभवास्पदम् ॥
ତାପରେ ଶୋକରେ ଜଡ ହୋଇ, ଦୀନ, ମାଳାହୀନ, ଅଶୁଚି ଓ ମଲିନ ହୋଇ, ମୁଁ ମୋ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ନିନ୍ଦାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେବି।
Verse 15
मयारिशातनं कार्यं राज्ञः शुश्रूषणं पितुः । जीवितं तस्य चायत्तं सन्त्याज्यं तत्कथं मया ॥
ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରିବାକୁ ହେବ; ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରିବାକୁ ହେବ; ପିତାଙ୍କୁ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରିବାକୁ ହେବ। ମୋ ପ୍ରାଣ ସେଥିରେ ନିର୍ଭର—ତେବେ ମୁଁ କିପରି ତାହା ତ୍ୟାଗ କରିବି?
Verse 16
किंत्वत्र मन्ये कर्तव्यस्त्यागो भागस्य योषितः । स चापि नोपकाराय तन्वङ्ग्याः किन्तु सर्वथा ॥
କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ମୋର ମତ—ସେ ନାରୀ ପାଇଁ ମୋ ଭାଗର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ତଥାପି ସେଥି ମଧ୍ୟ ସେ ସୁକୁମାରାଙ୍ଗୀର ହିତ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ।
Verse 17
मया नृशंस्यं कर्तव्यं नोपकार्यपकारि च । या मदर्थे 'त्यजत प्राणांस्तदर्थे 'ल्पमिदं मम ॥
ମୋତେ କଠୋର କର୍ମ ମଧ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡିବ—ଏହା ‘ସହାୟକଙ୍କୁ ସହାୟତା’ ନୁହେଁ, ନ ‘ଅହିଂସକଙ୍କୁ ହାନି’; ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲା, ତାହା ସମ୍ମୁଖରେ ମୋର ଏହି ତ୍ୟାଗ ଅତି ଅଳ୍ପ।
Verse 18
पुत्रावूचतुरिति कृत्वा मतिं सो 'थ निष्पाद्योदकदानिकम् । क्रियाश्चानन्तरं कृत्वा प्रत्युवाच ऋतध्वजः ॥
ଦୁଇ ପୁତ୍ର କହିସାରିବା ପରେ ସେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି ଜଳଦାନ କଲେ; ତାପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରିୟାବିଧି ସମାପ୍ତ କରି ଋତଧ୍ୱଜ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 19
ऋतध्वज उवाच यदि सा मम तन्वङ्गी न स्याद्भार्या मदालसा । अस्मिन् जन्मनि नान्या मे भवित्री सहचारिणी ॥
ଋତଧ୍ୱଜ କହିଲେ: ସେ ସୁକୋମଳାଙ୍ଗୀ ମଦାଲସା ଯଦି ମୋର ପତ୍ନୀ ନ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହି ଜୀବନରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାରୀ ମୋର ସହଚରୀ ହେଉନଥାନ୍ତି।
Verse 20
तामृते मृगशावाक्षीं गन्धर्वतनयामहम् । न भोक्ष्ये योषितं काञ्चिदिति सत्यं मयोदितम् ॥
ସେ ଗନ୍ଧର୍ବକନ୍ୟା, ହରିଣାକ୍ଷୀକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାରୀକୁ ଉପଭୋଗ କରିବି ନାହିଁ; ଏହା ମୋର କହିଥିବା ସତ୍ୟ।
Verse 21
सद्धर्मचारिणीं पत्नीं तां मुक्त्वा गजगामिनीम् । काञ्चिन्नाङ्गीकरिष्यामीत्येतत् सत्यं मयोदितम् ॥
ସୁଧର୍ମରେ ଚାଲୁଥିବା, ଗଜଗାମିନୀ ସେହି ପତ୍ନୀକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ; ଏହା ମୋର କହିଥିବା ସତ୍ୟ।
Verse 22
पुत्रावूचतुः परित्यज्य च स्त्रीभोगान् तात! सर्वंस्तया विना । क्रीडन्नास्ते समं तुल्यैर्वयस्यैः शीलसम्पदा ॥
ଦୁଇ ପୁତ୍ର କହିଲେ—ପିତା, ସେ ତାହା ବିନା ସ୍ତ୍ରୀସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛି। ସେ କେବଳ ନିଜ ବୟସ ଓ ସ୍ୱଭାବ ସଦୃଶ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରି ରହେ।
Verse 23
एतत्तस्य परं कार्यं तात! तत् केन शक्यते । कर्तुमत्यर्थदुष्प्राप्यमीश्वरैः किमुतेतरैः ॥
ପିତା, ଏହିଟି ହିଁ ତାହାର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ଏହାକୁ କିଏ ସାଧନ କରିପାରିବ? ଏହା ମହାବଳୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ—ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ କହିବା!
Verse 24
जड उवाच इति वाक्यं तयोः श्रुत्वा विमर्शमगमत्पिता । विमृश्य चाह तौ पुत्रौ नागराट् प्रहसन्निव ॥
ଜଡ କହିଲା—ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ତାଙ୍କ ପିତା ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ; ଏବଂ ବିଚାର କରି ନାଗରାଜ ମନେ ହସିଥିବା ପରି ନିଜ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 25
नागराडश्वतर उवाच यद्यशक्यमिति ज्ञात्वा न करिष्यन्ति मानवाः । कर्मण्युद्यममुद्योगहाण्या हानिस्ततः परम् ॥
ନାଗରାଟ ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ—‘ଏହା ଅଶକ୍ୟ’ ବୋଲି ଭାବି ଯଦି ଲୋକେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରେରଣା ଓ ଉଦ୍ୟମ ହାନି ହୋଇ କେବଳ ଅଧିକ କ୍ଷୟ ହିଁ ହୁଏ।
Verse 26
आरभेत नरः कर्म स्वपौरुषमहापयन् । निष्पत्तिः कर्मणो दैवे पौरुषे च व्यवस्थिताः ॥
ମଣିଷ ନିଜ ପ୍ରୟାସକୁ ତ୍ୟାଗ ନକରି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ଦୈବ ଓ ପୌରୁଷ—ଉଭୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିର୍ଭର କରେ।
Verse 27
तस्मादहं तथा यत्नं करिष्ये पुत्रकावितः । तपश्चर्यां समास्थाय यथैतत् साध्यतेऽचिरात् ॥
ଏହେତୁ, ହେ ପୁତ୍ରମାନେ, ତୁମମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ମୁଁ ସେହିପରି ପ୍ରୟାସ କରିବି; ତପଶ୍ଚର୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରି, ଯେପରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବିଳମ୍ବ ବିନା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 28
जड उवाच एवमुक्त्वा स नागेन्द्रः प्लक्षावतरणं गिरेः । तीर्थं हिमवतो गत्वा तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥
ଜଡ କହିଲେ—ଏପରି କହି ନାଗମାନଙ୍କ ସେହି ପ୍ରଭୁ ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ‘ପ୍ଲକ୍ଷାବତରଣ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃସହ ତପ କଲେ।
Verse 29
तुष्टाव गीर्भिश्च ततस्तत्र देवीṃ सरस्वतीम् । तन्मना नियताहारो भूत्वा त्रिषवणाप्लुतः ॥
ତାପରେ ସେ ସେଠାରେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କଲା; ମନକୁ ତାଙ୍କଠାରେ ନିଶ୍ଚଳ କରି, ନିୟମିତ ଆହାରରେ ରହି, ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସ୍ନାନ କଲା।
Verse 30
अश्वतर उवाच जगद्धात्रीमहं देवीमारिराधयिषुः शुभाम् । स्तोष्ये प्रणम्य शिरसा ब्रह्मयोनिṃ सरस्वतीम् ॥
ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ—ଜଗତ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେହି ଶୁଭ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ବ୍ରହ୍ମଯୋନି ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ମୁଁ ସ୍ତୁତି କରିବି।
Verse 31
सदसद्देवि! यत् किंचिन्मोक्षवच्चार्थवत् पदम् । तत्सर्वं त्वय्यसंयोगं योगवद्देवि! संस्थितम् ॥
ହେ ଦେବୀ! ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ରୂପେ ଯେ କୌଣସି ବାକ୍ୟ/ଉଚ୍ଚାରଣ ଅଛି—ମୋକ୍ଷଦାୟକ ହେଉ କି ଅର୍ଥବାହୀ—ସେ ସବୁ ଯୋଗ ପରି ଅବିନାଭାବରେ ତୁମଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 32
त्वमक्षरं परं देवि ! यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अक्षरं परमं देवि ! संस्थितं परमाणुवत् ॥
ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ହି ପରମ ଅକ୍ଷର (ଅବିନାଶୀ), ଯାହାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ହି ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅକ୍ଷର; ଅଣୁ ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଆଧାରରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 33
अक्षरं परमं ब्रह्म विश्वञ्चैतत् क्षरात्मकम् । दारुण्यवस्थितो वह्निर्भौमाश्च परमाणवः ॥
ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଅକ୍ଷର (ଅବିନାଶୀ), କିନ୍ତୁ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ କ୍ଷର (ନାଶବାନ) ସ୍ୱଭାବର। ଯେପରି କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଅବସ୍ଥିତ, ସେପରି ଭୂତାଣୁମାନେ ପ୍ରକଟ ଜଗତର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆଧାର ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 34
तथा त्वयि स्थितं ब्रह्म जगच्चेदमशेषतः । ओङ्काराक्षरसंस्थानं यत्तु देवि ! स्थिरास्थिरम् ॥
ସେହିପରି ତୁମରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ମଧ୍ୟ ନିଃଶେଷରେ। ଆଉ ‘ଓଁ’ ଅକ୍ଷରରେ ଯାହା କିଛି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ହେ ଦେବୀ—ଚର ଓ ଅଚର ସମସ୍ତ ତୁମରେ ହି ଅଛି।
Verse 35
तत्र मात्रात्रयं सर्वमस्ति यद्देवि नास्ति च । त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रैविद्यं पावकत्रयम् ॥
ସେଠାରେ ‘ଓଁ’ର ତିନି ମାତ୍ରାର ତ୍ରୟରେ ଯାହା ଅଛି—ଏବଂ ଯାହା ନାହିଁ (ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅର୍ଥରେ)—ସବୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ତିନି ଲୋକ, ତିନି ବେଦ, ତ୍ରିବିଧ ପବିତ୍ର ବିଦ୍ୟା, ଏବଂ ତିନି ଅଗ୍ନି।
Verse 36
त्रीणि ज्योतींषि वर्णाश्च त्रयो धर्मागमास्तथा । त्रयो गुणास्त्रयः शब्दस्त्रयो वेदास्तथाश्रमाः ॥
ତିନି ପ୍ରକାଶ ଅଛି, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ମଧ୍ୟ ତିନି; ସେହିପରି ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା/ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ତିନି। ତିନି ଗୁଣ, ତିନି ସ୍ୱର (ବେଦୀୟ ଉଚ୍ଚାରଣ), ତିନି ବେଦ, ଏବଂ ସେହିପରି ଆଶ୍ରମମାନେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିରୂପ।
Verse 37
त्रयः कालास्तथावस्थाः पितरोऽहर्निशादयः । एतन्मात्रात्रयं देवि ! तव रूपं सरस्वति ॥
ତିନି କାଳ ଏବଂ ସେହିପରି ତିନି ଅବସ୍ଥା; ପିତୃଗଣ ଓ ଦିନ-ରାତି ଆଦି ସବୁ ତାହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ହେ ଦେବୀ, ଏହି ମାତ୍ରାତ୍ରୟ—ଏହାହିଁ ସରସ୍ୱତୀରୂପେ ତୁମ ସ୍ୱରୂପ।
Verse 38
विभिन्नदर्शिनामाद्या ब्रह्मणो हि सनातनाः । सोमसंस्था हविः संस्थाः पाकसंस्थाश्च सप्त याः ॥
ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ନିତ୍ୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ସାତ: ସୋମ-ସଂସ୍ଥା, ହବିଷ୍ (ଆହୁତି)-ସଂସ୍ଥା, ଏବଂ ପାକ-ସଂସ୍ଥା।
Verse 39
तास्त्वदुच्चारणाद्देवि ! क्रियन्ते ब्रह्मवादिभिः । अनिर्देश्यं तथा चान्यदर्धमात्रान्वितं परम् ॥
ହେ ଦେବୀ, ସେହି (ସାତ) ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନେ ତୁମ ଉଚ୍ଚାରଣଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସାଧନ କରନ୍ତି। ଏବଂ ଆଉ ଏକ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି—ଅନିର୍ବଚନୀୟ, ‘ଅର୍ଧମାତ୍ରା’ଯୁକ୍ତ।
Verse 40
अविकार्यक्षयं दिव्यं परिणामविवर्जितम् । तवैत्तत्परमं रूपं यन्न शक्यं मयोदितुम् ॥
ଅବିକାରୀ, ଅଜର, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନରହିତ—ଏହା ତୁମ ପରମ ସ୍ୱରୂପ; ମୁଁ ଏହାକୁ ଶବ୍ଦରେ କହିପାରୁନାହିଁ।
Verse 41
न चास्ये न च तज्जिह्वा ताम्रोष्ठादिभिरुच्यते । इन्द्रोऽपि वसवो ब्रह्मा चन्द्रार्कौ ज्योतिरेव च ॥
ଏଠାରେ ‘ମୁଖ’ ନାହିଁ, ‘ଜିହ୍ୱା’ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଲାଲ ଓଠ ଆଦି ସହ ଯେ ଦେହ-ଉପକରଣ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ତାହା ଲାଗୁ ହୁଏନାହିଁ। ସେହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବସୁଗଣ, ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେବଳ ପ୍ରକାଶମାତ୍ର (ଆଶ୍ରିତ ତେଜ) ଅଟନ୍ତି।
Verse 42
विश्वावासं विश्वरूपं विश्वेशं परमेश्वरम् । सांख्यवेदान्तवादोक्तं बहुशाखास्थिरीकृतम् ॥
ହେ ଦେବୀ! ତୁମେ ଜଗତର ଅଧିଷ୍ଠାନ, ବିଶ୍ୱରୂପା, ସର୍ବେଶ୍ୱରୀ ଓ ପରମ ଶାସିକା—ସାଂଖ୍ୟ ଓ ବେଦାନ୍ତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଘୋଷିତ, ଏବଂ ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ରଶାଖାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 43
अनादिमध्यानिधनं सदसन्न सदेव यत् । एकान्त्वनेकं नाप्येकं भवभेदसमाश्रितम् ॥
ଯାହାର ନ ଆଦି, ନ ମଧ୍ୟ, ନ ଅନ୍ତ; ଯାହା ଭାବ ଓ ଅଭାବ—ତଥାପି ସତ୍ୟତଃ ସତ୍; ଯାହା ଏକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅନେକ, କେବଳ ଏକ ନୁହେଁ—ବ୍ୟକ୍ତ ସତ୍ତାର ଭେଦ ଉପରେ ଆଶ୍ରିତ।
Verse 44
अनाख्यं षड्गुणाख्यञ्च वर्गाख्यं त्रिगुणाश्रयम् । नानाशक्तिमतामेकं शक्तिवैभविकं परम् ॥
ତୁମେ ଅନିର୍ବଚନୀୟା; ତଥାପି ଷଡ୍ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ନାମିତ। ଗଣରେ ବିଭକ୍ତ, ତ୍ରିଗୁଣରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ—ତଥାପି ଅନେକ ଶକ୍ତିମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଏକା ପରମା; ଯାହାର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଶକ୍ତି ନିଜେ।
Verse 45
सुखासुखं महासौख्यरूपं त्वयि विभाव्यते । एवं देवि ! त्वया व्याप्तं सकलं निष्कलञ्च यत् । अद्वैतावस्थितं ब्रह्म यच्च द्वैते व्यवस्थितम् ॥
ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ପରମାନନ୍ଦର ରୂପ ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଚିନ୍ତିତ ହୁଏ। ତେଣୁ, ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ବ୍ୟାପ୍ତ—ସାବୟବ ଓ ନିରବୟବ; ଅଦ୍ୱୈତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଦ୍ୱୈତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ।
Verse 46
येऽर्था नित्या ये विनश्यन्ति चान्ये ये वा स्थूला ये च सूक्ष्मातिसूक्ष्माः । ये वा भूमौ येऽन्तरीक्षेऽन्यतो वा तेषां तेषां त्वत्त एवोपलब्धिः ॥
ଯେଉଁ ସତ୍ତାମାନେ ନିତ୍ୟ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟମାନେ ନଶ୍ୱର; ଯେଉଁମାନେ ସ୍ଥୂଳ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ କିମ୍ବା ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ; ପୃଥିବୀରେ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟତ୍ର—ସେ ସମସ୍ତେ କେବଳ ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଜଣାଯାନ୍ତି।
Verse 47
यच्चामूर्तं यच्च मूर्तं समस्तं यद्वा भूतेष्वेकमेकञ्च किञ्चित् । यद्दिव्यस्ति क्ष्मातले खेऽन्यतो वा त्वत्सम्बद्धं त्वत्स्वरैर्व्यञ्जनैश्च ॥
ଯାହା ଅମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଯାହା ମୂର୍ତ୍ତ—ସବୁ; ଭୂତଜାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ କୌଣସି ଏକ-ଏକ ବସ୍ତୁ ଅଛି; ପୃଥିବୀରେ, ଆକାଶରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟତ୍ର ଯେ କିଛି ଦିବ୍ୟ—ସେ ସବୁ ତୁମ ସହିତ ସଂବଦ୍ଧ, ଏବଂ ତୁମ ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 48
जड उवाच एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती । प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्वतरं ततः ॥
ଜଡ କହିଲା: ଏପରି ସ୍ତୁତିତ ହେଲେ ଦେବୀ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜିହ୍ୱା ସ୍ୱରୂପା ସରସ୍ୱତୀ—ତେବେ ମହାତ୍ମା ନାଗ ଅଶ୍ୱତରଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 49
सरस्वत्युवाच वरं ते कंबलब्रातः प्रयच्छाम्युरगाधिप । तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्तते ॥
ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ: ହେ କମ୍ବଳଙ୍କ ଭ୍ରାତା, ହେ ନାଗନାଥ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବର ଦେଉଛି। ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଅଛି କହ—ସେ ସବୁ ମୁଁ ପ୍ରଦାନ କରିବି।
Verse 50
अश्वतर उवाच सहायं देहि देवि ! त्वं पूर्वं कंबलमेव मे । समस्तस्वरसंबन्धमुभयोः संप्रयच्छ च ॥
ଅଶ୍ୱତର କହିଲା: ହେ ଦେବୀ, ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ସେହି ସାହାଯ୍ୟ ଦିଅ, ଯେପରି ମୋ ଭ୍ରାତା କମ୍ବଳଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲ। ଏବଂ ଆମ ଉଭୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସ୍ୱରମାନଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମନ୍ୱୟ/ଜ୍ଞାନ ଦିଅ।
Verse 51
सरस्वत्युवाच सप्त स्वराः ग्रामरागाः सप्त पन्नगसत्तम ! कीटकानि च सप्तैव तावतीश्चापि मूर्च्छनाः ॥
ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ: ହେ ଫଣିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାତଟି ସ୍ୱର ଅଛି; ସାତଟି ଗ୍ରାମ-ରାଗ ଅଛି; ସାତଟି କୀଟକ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଏବଂ ମୂର୍ଛନାମାନେ ମଧ୍ୟ ସାତଟି ହିଁ।
Verse 52
तालाश्चैकोनपञ्चाशत्तथा ग्रामत्रयं च यत् । एतत्सर्वं भवान् गाता कंबलश्च तथानघ ॥
ଊଣପଞ୍ଚାଶ ତାଳ ଓ ତିନି ଗ୍ରାମ—ଏ ସମସ୍ତର ତୁମେ ଜ୍ଞାତା ଓ ଗାୟକ ହେବ; ହେ ନିଷ୍ପାପ, କମ୍ବଳ ମଧ୍ୟ ତେଣୁହିଁ ହେବ।
Verse 53
ज्ञास्यसे मत्प्रसादेन भुजगेन्द्रापरं तथा । चतुर्विधं पदं तालं त्रिः प्रकारं लयत्रयम् ॥
ମୋର କୃପାରେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବ; ଚତୁର୍ବିଧ ‘ପଦ’, ତାଳ, ତ୍ରିବିଧ ଭେଦ ଓ ଲୟର ତ୍ରୟକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବ।
Verse 54
यदित्रयं तथाऽतोद्यं मया दत्तं चतुर्विधम् । एतद्भवान् मत्प्रसादात् पन्नगेन्द्रापरं च यत् ॥
ତ୍ରୟ ଏବଂ ଚତୁର୍ବିଧ ଆତୋଦ୍ୟ (ବାଦ୍ୟ) ମୁଁ ଦେଇଛି। ମୋର କୃପାରେ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ, ଓ ଅନ୍ୟ ନାଗେନ୍ଦ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସବୁକିଛି ତୁମେ ଜାଣିବ।
Verse 55
अस्यान्तर्गतमा यत्तं स्वरव्यञ्जनसंमितम् । तदशेषं मया दत्तं भवतः कंबलस्य च ॥
ଏଥିରେ ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ ଯାହା କିଛି ଅଛି—ତାହାର ସମଗ୍ରତା ମୁଁ ତୁମକୁ ଓ କମ୍ବଳକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇଛି।
Verse 56
तथा नान्यस्य भूर्लोके पाताले चापि पन्नग । प्रणेता रौ भवन्तौ च सर्वस्यास्य भविष्यतः । पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ ॥
ହେ ନାଗ, ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ମଧ୍ୟ ତୁମମାନଙ୍କ ସମାନ ଅନ୍ୟ କେହି ନଥିବ। ଆଗାମୀ କାଳରେ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଏହି ସମସ୍ତର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ହେବ—ପାତାଳରେ, ଦେବଲୋକରେ ଓ ପୃଥିବୀରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ନାଗମାନେ।
Verse 57
जड उवाच इत्युक्त्वा सा तदा देवी सर्वजिह्वा सरस्वती । जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा ॥
ଜଡ କହିଲା—ଏପରି କହି ସା ଦେବୀ, ପଦ୍ମଲୋଚନା ସର୍ବଜିହ୍ୱା ସରସ୍ୱତୀ, ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନାଗର ଦୃଷ୍ଟିପଥରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 58
तयोश्च तद्यथावृत्तं भ्रात्रोः सर्वमजायत । विज्ञानमुभयोर्ग्र्यं पदतालस्वरादिकम् ॥
ସେଇ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁ କିଛି ଦେବୀ କହିଥିବା ପରି ହେଲା। ଉଭୟଙ୍କର ପଦ, ତାଳ, ସ୍ୱର ଆଦିରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବିଲା।
Verse 59
ततः कैलासशैलेन्द्र-शिखरस्थितमीश्वरम् । गीतकैः सप्तभिर्नागौ तन्त्रीलयसमन्वितौ ॥
ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ନାଗ କୈଲାସଶିଖରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, ତନ୍ତ୍ରୀ-ବାଦ୍ୟ ଓ ଲୟସହିତ ସାତଟି ଗୀତରେ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 60
आरिराधयिषू देवं अनङ्गाङ्गहरं हरम् । प्रचक्रतुः परं यत्नमुभौ संहतवाक्कलौ ॥
ଅନଙ୍ଗ (କାମ)ର ଦେହ ସଂହାରକ ହର ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସ୍ୱର ଓ କୌଶଳରେ ଏକତ୍ର ଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣ ପରମ ପ୍ରୟାସ କଲେ।
Verse 61
प्रातर्निशायां मध्याह्ने सन्ध्ययोश्चापि तत्परौ । तयोः कालेन महता स्तूयमानो वृषध्वजः ॥
ପ୍ରଭାତେ, ରାତିରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାସମୟରେ ମଧ୍ୟ—ସେଇ ଉପାସନାରେ ତତ୍ପର ରହି—ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ବୃଷଧ୍ୱଜ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସେମାନେ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 62
तुतोष गीतकैस्तौ च प्राहेशो गृह्यतां वरः । ततः प्रणम्याश्वतरः कंबलेन समं तदा ॥
ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତିଗୀତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭଗବାନ୍ ମହେଶ କହିଲେ—“ବର ଗ୍ରହଣ କର।” ତାପରେ କମ୍ବଳ ସହ ଅଶ୍ୱତର ପ୍ରଣାମ କଲା।
Verse 63
व्यज्ञापयन्महादेवं शितिकण्ठमुमापतिम् । यदि नौ भगवान्प्रीतो देवदेवस्त्रिलोचनः ॥
ସେମାନେ ନୀଳକଣ୍ଠ ମହାଦେବ, ଉମାପତି, ତ୍ରିନେତ୍ର ଦେବଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ଯଦି ଦେବାଧିଦେବ ତ୍ରିନେତ୍ର ଭଗବାନ୍ ଆମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ…”
Verse 64
ततो यथाभिलषितं वरमेनं प्रयच्छ नौ । मृता कुवलयाश्वस्य पत्नी देव ! मदालसा ॥
ଏହେତୁ, ହେ ଦେବ, ଆମ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଏହି ବର ଦିଅ—କୁବଲୟାଶ୍ୱଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମଦାଲସା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି।
Verse 65
तेनैव वयसा सद्यो दुहितृत्वं प्रयातु मे । जातिस्मरा यथा पूर्वं तद्वत्कान्तिसमन्विता । योगिनी योगमाता च मद्गेहे जायतां भव ॥
ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସେହି ଏକେ ବୟସରେ ମୋର କନ୍ୟାତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁ; ପୂର୍ବବତ୍ ପୂର୍ବଜନ୍ମସ୍ମରଣକାରିଣୀ ହେଉ; ସେହି ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ହେଉ; ଏବଂ ଯୋଗିନୀ—ଅର୍ଥାତ୍ ଯୋଗମାତା—ହୋଇ ମୋ ଘରେ ଜନ୍ମ ନିଅ।
Verse 66
महादेव उवाच यथोक्तं पन्नगश्रेष्ठ ! सर्वमेतद्भविष्यति । मत्प्रसादादसन्दिग्धं शृणु चेदं भुजङ्गम ॥
ମହାଦେବ କହିଲେ—“ହେ ନାଗଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେପରି ଏ ସବୁ ଘଟିବ। ମୋ ପ୍ରସାଦରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବେ ଶୁଣ, ହେ ନାଗ।”
Verse 67
श्राद्धे तु समनुप्राप्ते मध्यमं पिण्डमात्मना । भक्षयेथाः फणिश्रेष्ठ ! शुचिः प्रयतमांसनः ॥
ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳ ଆସିଲେ, ହେ ଫଣିଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ମନକୁ ସଂଯମ କରି ମଧ୍ୟ ପିଣ୍ଡ ଭୋଜନ କର।
Verse 68
भक्षिते तु ततस्तस्मिन् भवतो मध्यमात्फणात् । समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता ॥
ସେହି ପିଣ୍ଡ ଭୋଜନ ହେଲାପରେ, ତୁମ ମଧ୍ୟ ଫଣାରୁ ସେ ଶୁଭା ନାରୀ ମୃତ୍ୟୁକାଳରେ ଯେପରି ରୂପ ଥିଲା ସେହି ରୂପରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ।
Verse 69
कामञ्चेममभिध्याय कुरु त्वं पितृतर्पणम् । तत्क्षणादेव सा सुभ्रूः श्वसतो मध्यमात्फणात् ॥
ଏହି ଅଭିପ୍ରାୟ ମନେ ଧରି ପିତୃ-ତର୍ପଣ କର; ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ତୁମେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବାବେଳେ, ତୁମ ମଧ୍ୟ ଫଣାରୁ ସେ ସୁନ୍ଦର-ଭ୍ରୂ ନାରୀ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ।
Verse 70
समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता । एतच्छ्रुत्वा ततस्तौ तु प्रणिपत्य महेश्वरम् ॥
ସେ ଶୁଭା ନାରୀ ମୃତ୍ୟୁକାଳରେ ଯେପରି ରୂପ ଥିଲା ସେହି ରୂପରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ। ଏହା ଶୁଣି ସେ ଦୁଇଜଣ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 71
रसातलं पुनः प्राप्तौ परितोषसमन्वितौ । तथा च कृतवान् श्राद्धं स नागः कंबलानुजः ॥
ସେ ଦୁଇଜଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ରସାତଳକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏବଂ ସେହିପରି କମ୍ବଳଙ୍କ ଅନୁଜ ସେ ନାଗ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲା।
Verse 72
पिण्डञ्च मध्यमं तद्वद्यथावदुपभुक्तवान् । तञ्चापि ध्यायः कामं ततः सा तनुमध्यमाः ॥
ସେ ମଧ୍ୟ ବିଧିମତେ ମଧ୍ୟଭାଗର ଗ୍ରାସ ଭୋଜନ କଲା। ପରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଭାବେ ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବାମାତ୍ରେ ସେଠାରେ ସୁକୁମାର କଟିବତୀ ନାରୀ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା।
Verse 73
जज्ञे निश्वसतः सद्यस्तद्रूपा मध्यमात् फणात् । न चापि कथयामास कंस्यचित् स भुजङ्गमः ॥
ସେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବାମାତ୍ରେ ସେହି ରୂପର ଏକ ଜଣ ନାଗର ମଧ୍ୟଫଣାରୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଏବଂ ସେ ନାଗ ଏ କଥା କାହାକୁ ମଧ୍ୟ କିଛିମାତ୍ର କହିଲା ନାହିଁ।
Verse 74
अन्तर्गृहे तां सुदतीं स्त्रीभिर्गुप्तामधारयत् । तौ चानुदिनमागम्य पुत्रौ नागपतेः सुखम् ॥
ସେ ଶୁଭଦନ୍ତୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରଖିଲା। ଏବଂ ସେଇ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଦିନକୁ ଦିନ ଆସି ନାଗାଧିପତିଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ।
Verse 75
ऋतध्वजेन सहितौ चिक्र्रीडातेऽमराविव । एकदा तु सुतौ प्राह नागराजौ मुदान्वितः ॥
ଋତଧ୍ୱଜ ସହିତ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଦୁଇ ଅମର ପରି କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ। ତାପରେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଗରାଜ ନିଜ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 76
यन्मया पूर्वमुक्तन्तु क्रियते किं न तत्तथा । स राजपुत्रो युवयोरुपकारी ममान्तिकम् ॥
ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯାହା କହିଥିଲି, ତାହା କାହିଁକି ଯଥାବିଧି କରାଯାଉନାହିଁ? ତୁମମାନଙ୍କ ଉପକାରୀ ସେ ଯୁବରାଜଙ୍କୁ ମୋ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆଣ।
Verse 77
कस्मान्नानीयते वत्सावुपकाराय मानदः । एवमुक्तौ ततस्तेन पित्रा स्नेहवता तु तौ ॥
‘ହେ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରମାନେ, ତାହାର ଉପକାରର ପ୍ରତିଦାନ ପାଇଁ, ହେ ମାନଦ, ସେ କାହିଁକି ଆଣାଯାଉନାହିଁ?’ ଏପରି କୁହାଗଲାପରେ ସ୍ନେହମୟ ପିତା ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ପ୍ରେମରେ କହିଲେ।
Verse 78
गत्वा तस्य पुरं सख्यू रेमाते तेन धीमता । ततः कुवलयाश्वं तौ कृत्वा किञ्चित्कथान्तरम् ॥
ତାହାର ନଗରକୁ ଯାଇ ସେ ଦୁଇ ମିତ୍ର ସେହି ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କଲେ। ପରେ କୁବଲୟାଶ୍ୱ ବିଷୟରେ ଆଉ କିଛି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଅନ୍ୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା ପରେ ସେମାନେ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ।
Verse 79
अब्रूतां प्रणयोपेतं स्वगेहगमनं प्रति । तावाह नृपपुत्रोऽसौ नन्विदं भवतोर्गृहम् ॥
ସେମାନେ ସ୍ନେହରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିବା କଥା କହିଲେ। ତେବେ ସେ ରାଜପୁତ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏହା ମଧ୍ୟ ତୁମମାନଙ୍କ ଘର ନୁହେଁ କି?’
Verse 80
धनवाहनवस्त्रादि यन्मदीयं तदेव वाम् । यत्तु वां वाञ्छितं दातुं धनं रत्नमथापि वा ॥
‘ମୋର ଯାହା କିଛି ଅଛି—ଧନ, ବାହନ, ବସ୍ତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି—ସବୁ ତୁମମାନଙ୍କର। ଏବଂ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଯାହା ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର—ଧନ ହେଉ କି ରତ୍ନ—ତାହା କୁହ।’
Verse 81
तद्दोयतां द्विजसुतौ यदि वां प्रणयो मयि । एतावता अहं दैवेन वञ्चितोऽस्मि दुरात्मना ॥
‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ରମାନେ, ଯଦି ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମୋପ୍ରତି ସ୍ନେହ ରଖ, ତେବେ ସେଇଟି ଦିଅ। ମୁଁ ଏତିକିରେ ଦୈବ—ସେ ନିର୍ଦୟ ଶକ୍ତି—ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଛି।’
Verse 82
यद्भवद्भ्यां ममत्वं नो मदीये क्रियते गृहे । यदि वां मत्प्रियं कार्यमनुग्राह्योऽस्मि वां यदि ॥
ଯଦି ତୁମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ କାରଣରେ ମୋ ଗୃହରେ ‘ମୋର’ ବୋଧ (ମମତ୍ୱ) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଉଛି, ଏବଂ ମୋତେ ପ୍ରିୟ କିଛି କରିବାକୁ ଥାଏ—ଯଦି ମୁଁ ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହର ପାତ୍ର ହୁଏ—
Verse 83
तद्धने मम गेहे च ममत्वमनुकल्प्यताम् । युवयोऱ्यन्मदीयं तन्मामकं युवयोः स्वकम् ॥
ଏହେତୁ ସେଇ ଧନ ଓ ମୋ ଘର ବିଷୟରେ ଯଥାବିଧି ସ୍ୱାମିତ୍ୱବୋଧ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଉ। ଯାହା ମୋର, ତାହାକୁ ତୁମର ବୋଲି ଭାବ; ଏବଂ ଯାହା ତୁମର, ତାହାକୁ ତୁମର ନିଜସ୍ୱ, ନିରାପଦ ବୋଲି ଭାବ।
Verse 84
एतत् सत्यं विजानीतं युवां प्राणा बहिश्चराः । पुनर्नैवं विभिन्नार्थं वक्तव्यं द्विजसत्तमौ ॥
ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ—ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମୋର ନିଜ ପ୍ରାଣ, ଯେନେ ମୋର ବାହାରେ ଚଳିତ। ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଣି ଏମିତି କଥା କହନି ଯାହା ଆମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଭାଗ କରେ।
Verse 85
मत्प्रसादपरौ प्रीत्या शापितौ हृदयेन मे । ततः स्नेहार्द्रवदनौ तावुभौ नागनन्दनौ ॥
ମୋର ଅନୁଗ୍ରହରେ ନିବିଡ଼ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ନେହବଶତଃ ମୁଁ ହୃଦୟରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲି। ତାପରେ ସ୍ନେହରେ ମୃଦୁ ହୋଇଥିବା ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ ସେଇ ଦୁଇ ନାଗକୁମାର (ଉତ୍ତର) କହିଲେ।
Verse 86
ऊचतुर्नृपतेः पुत्रं किञ्चित् प्रणयकोपितौ । ऋतध्वज ! न सन्देहो यथैवाह भवानिदम् ॥
ସ୍ନେହରେ ଅଳ୍ପ କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କରି ସେମାନେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ହେ ଋତଧ୍ୱଜ, କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେପରି ହିଁ।’
Verse 87
तथैव चास्मन्मनसि नात्र चिन्त्यमतोऽन्यथा । किन्त्वावयोः स्वयं पित्रा प्रोक्तमेतन्महात्मना ॥
ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଆମ ମନରେ ଅଛି; ଅନ୍ୟଥା କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହା ଆମକୁ ଆମ ପିତା, ସେଇ ମହାତ୍ମା, ସ୍ୱୟଂ କହିଥିଲେ।
Verse 88
द्रष्टुं कुवलयाश्वं तमिच्छामीति पुनः पुनः । ततः कुवलयाश्वोऽसौ समुत्थाय वरासनात् । यथाह तातेति वदन् प्रणाममकरोद्भुवि ॥
ସେମାନେ କହିଲେ—“ଆମେ ସେଇ କୁବଲୟାଶ୍ୱଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।” ତେବେ କୁବଲୟାଶ୍ୱ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରୁ ଉଠି, “ଏବମସ୍ତୁ, ପ୍ରିୟ” ବୋଲି କହି ଭୂମିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 89
कुवलयाश्व उवाच धन्योऽहमति पुण्योऽहं कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यत्तातो मामभिद्रष्टुं करोति प्रवणं मनः ॥
କୁବଲୟାଶ୍ୱ କହିଲେ—“ମୁଁ ଧନ୍ୟ; ମୁଁ ଅତିଶୟ ପୁଣ୍ୟବାନ। ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କିଏ? କାରଣ ମୋ ପିତାଙ୍କ ମନ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।”
Verse 90
तदुत्तिष्ठत गच्छामस्ताताज्ञां क्षणमप्यहम् । नातिक्रान्तुमिहेच्छामि पदेभ्यां तस्य शपाम्यहम् ॥
ଏହେତୁ ଉଠ—ଆସ, ଯାଉ। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମୁଁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଳମ୍ବ କରିବାକୁ ଚାହେଁନି। ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଶପଥ କରୁଛି।
Verse 91
जड उवाच एवमुक्त्वा ययौ सोऽथ सह ताभ्यां नृपात्मजः । प्राप्तश्च गोमतीं पुण्यां निर्गम्य नगराद्वहिः ॥
ଜଡ କହିଲେ—ଏପରି କହି ରାଜପୁତ୍ର ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସହିତ ବାହାରିଲେ; ନଗରରୁ ବାହାରି ପବିତ୍ର ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 92
तन्मध्येन ययुस्ते वै नागेन्द्रनृपनन्दनाः । मेने च राजपुत्रोऽसौ पारे तस्यास्तयोर् गृहम् ॥
ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗ ଦେଇ ନାଗରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ଏବଂ ସେ ରାଜକୁମାର ଭାବିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ନିବାସ ତାହାର ପାରପଟ ତଟରେ।
Verse 93
ततश्चाकृष्य पातालं ताभ्यां नीतो नृपात्मजः । पाताले ददृशे चोभौ स पन्नगकुमारकौ ॥
ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇଜଣ ତାକୁ ଟାଣି ପାତାଳକୁ ନେଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ନେଲେ। ପାତାଳରେ ସେ ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଯୁବ ନାଗରାଜକୁମାରମାନେ।
Verse 94
फणामणिकृतोद्योतौ व्यक्तस्वस्तिकलक्षणौ । विलोक्य तौ सुरूपाङ्गौ विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥
ତାଙ୍କ ଫଣାର ମଣିମାଣିକ୍ୟର ଦ୍ୟୁତିରେ ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ, ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଶ୍ୟ ଶୁଭ ସ୍ୱସ୍ତିକ-ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେଇ ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ଯୁବକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ବିସ୍ମୟରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା।
Verse 95
विहस्य चाब्रवीत् प्रेम्णा साधु भो द्विजसत्तमौ । कथयामासतुस् तौ च पितरं पन्नगेश्वरम् ॥
ସେ ହସି ସ୍ନେହରେ କହିଲେ—“ସାଧୁ, ସାଧୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ!” ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇଜଣ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପିତା, ନାଗମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, ବିଷୟରେ କହିଲେ।
Verse 96
शान्तमश्वतरं नाम माननीयं दिवौकसाम् । रमणीयं ततोऽपश्यत् पातालं स नृपात्मजः ॥
ସେ ‘ଶାନ୍ତମଶ୍ୱତର’ ନାମକ ଜଣେ, ଯିଏ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିଲେ। ତାପରେ ସେ ରାଜକୁମାର ପାତାଳକୁ ଦେଖିଲେ—ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ।
Verse 97
कुमारैस्तरुणैर्वृद्धैरुरगैरुपशोभितम् । तथैव नागकन्याभिः क्रीडन्तीभिरितस्ततः ॥
ସେ ପାତାଳ ସର୍ପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା—ବାଳକ, ଯୁବକ ଓ ବୃଦ୍ଧ ସମସ୍ତେ; ଏବଂ ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି-ସେଠି କ୍ରୀଡ଼ା କରି ତାହାକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରୁଥିଲେ।
Verse 98
चारुकुण्डलहाराभिस्ताराभिर्गगनं यथा । गीतशब्दैस्तथान्यत्र वीणावेणुस्वनानुगैः ॥
ସୁନ୍ଦର କୁଣ୍ଡଳ ଓ ହାରରେ ତାହା ତାରାଭରା ଆକାଶ ପରି ଦିଶୁଥିଲା; ଅନ୍ୟତ୍ର ବୀଣା ଓ ବଂଶୀର ସ୍ୱର ସହିତ ଗୀତଧ୍ୱନି ଗଞ୍ଜିଉଠୁଥିଲା।
Verse 99
मृदङ्गपणवातोद्यम् हारिवेश्मशताकुलम् । वीक्षमाणः स पातालं ययौ शत्रुजितः सुतः ॥
ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ପଣବର ବାଦନ-କ୍ରୀଡ଼ାରେ ପାତାଳ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଏବଂ ଶତଶଃ ଭବ୍ୟ ପ୍ରାସାଦରେ ଭିଡ଼ ଥିଲା। ତାହା ଦେଖି ଶତ୍ରୁଜିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
Verse 100
सह ताभ्यामभीष्टाभ्यां पन्नगाभ्यामरिन्दमः । ततः प्रविश्य ते सर्वे नागराजनिवेशनम् ॥
ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରିୟ ନାଗଙ୍କ ସହ ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ ସେ ବୀର, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ, ତାପରେ ନାଗରାଜଙ୍କ ଭବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 101
ददृशुस्ते महात्मानमुरगाधिपतिं स्थितम् । दिव्यमाल्याम्बरधरं मणिकुण्डलभूषणम् ॥
ସେଠାରେ ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ନାଗାଧିପତିଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖିଲେ—ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଏବଂ ମଣିକୁଣ୍ଡଳରେ ଭୂଷିତ।
Verse 102
स्वच्छमुक्ताफललताहारिहारोपशोभितम् । केयूरिणं महाभागमासने सर्वकाञ्चने ॥
ସେ ନାଗେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଫୁଟ ମୁକ୍ତାହାର ଓ ମୁକ୍ତାସୂତ୍ରଗୁଚ୍ଛରେ ଅଲଙ୍କୃତ, କେୟୂରଧାରୀ, ପରମ ସୌଭାଗ୍ୟବାନ୍ ପ୍ରଭୁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ସିଂହାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହୋଇ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।
Verse 103
मणिविद्रुमवैदूर्य-जालान्तरितरूपके । स ताभ्यां दर्शितस्तस्य तातोऽस्माकमसाविति ॥
ରତ୍ନ, ପ୍ରବାଳ ଓ ବୈଡୂର୍ୟର ଜାଲିରେ ଗୁଞ୍ଜିତ ସେହି ରୂପମଧ୍ୟରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ କହିଲେ—“ଏହି ଆମ ପିତା।”
Verse 104
वीरः कुवलयाश्वोऽयं पित्रे चासौ निवेदितः । ततो ननाम चरणौ नागेन्द्रस्य ऋतध्वजः ॥
“ଏହି ବୀର କୁବଲୟାଶ୍ୱ” ବୋଲି କହି ତାଙ୍କୁ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରାଗଲା। ତାପରେ ଋତଧ୍ୱଜ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 105
तमुत्थाप्य बलाद्गाढं नागेन्द्रः परिषस्वजे । मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय चिरं जीवेत्युवाच सः ॥
ନାଗେନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଉଠାଇ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଏବଂ ମସ୍ତକରେ ଘ୍ରାଣ କରି (ଚୁମ୍ବନ କରି) କହିଲେ—“ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ।”
Verse 106
निहतामित्रवर्गश्च पित्रोः सुश्रूषणं कुरु । वत्स ! धन्यस्य कथ्यन्ते परोक्षस्यापि ते गुणाः ॥
“ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ନିହତ କରି ଏବେ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ସେବା କର। ହେ ପୁତ୍ର! ଧନ୍ୟଜନଙ୍କ ଗୁଣ ତାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ” ବୋଲି କହିଲେ।
Verse 107
भवतो मम पुत्राभ्यामसामान्या निवेदिताः । त्वमेवानेन वर्धेथा मनोवाक्कायचेष्टितैः ॥
ମୋ ପୁଅମାନେ ତୁମମାନଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ କହିଛନ୍ତି। ମନ, ବାଣୀ ଓ ଶରୀରର କର୍ମଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହାଦ୍ୱାରା ସମୃଦ୍ଧ ହେଉ।
Verse 108
जीवितं गुणिनः श्लाघ्यं जीवान्नेव मृतोऽगुणः । गुणवान् निर्वृतिं पित्रोः शत्रूणां हृदयज्वरम् ॥
ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଜୀବନ ପ୍ରଶଂସନୀୟ; ଦୁର୍ଜନ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତତୁଲ୍ୟ। ସଦ୍ଗୁଣୀ ପୁରୁଷ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଜ୍ୱର ଜନ୍ମାଏ।
Verse 109
करोत्यात्महितं कुर्वन् विश्वासञ्च महाजने । देवताः पितरो विप्रा मित्रार्थिविकलादयः ॥
ଏପରି କରି ସେ ନିଜ ହିତ ସାଧେ ଏବଂ ମହାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱାସ ଲାଭ କରେ। ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମିତ୍ର, ଯାଚକ, ପୀଡିତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଆଶ୍ରୟରୂପେ ଦେଖନ୍ତି।
Verse 110
बान्धवाश्च तथैच्छन्ति जीवितं गुणिनश्चिरम् । परिवादनिवृत्तानां दुर्गतेषु दयावताम् । गुणिनां सफलं जन्म संश्रितानां विपद्गतैः ॥
ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବମାନେ ମଧ୍ୟ ସଜ୍ଜନମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉନ୍ତୁ ବୋଲି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି। ଯେମାନେ ନିନ୍ଦାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାଗ୍ରସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ, ସେମାନଙ୍କ ସଜ୍ଜନ-ଜନ୍ମ ସଫଳ—କାରଣ ସେମାନେ ଆପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର ହୁଅନ୍ତି।
Verse 111
जड उवाच एवमुक्त्वा स तं वीरं पुत्राविदमथाब्रवीत् । पूजां कुवलयाश्वस्य कर्तुकामो भुजङ्गमः ॥
ଜଡ କହିଲା: ଏପରି କହି ସେ ତାହାପରେ ସେଇ ବୀରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲା, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ପରିଚିତ ଥିଲେ। ଏହିବେଳେ ନାଗରାଜ କୁବଲୟାଶ୍ୱଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ତାହାର ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଲାଗିଲେ।
Verse 112
स्नानादिकक्रमं कृत्वा सर्वमेव यथाक्रमम् । मधुपानादिसम्भोगमाहारञ्च यथेप्सितम् ॥
ସ୍ନାନାଦି କ୍ରମକୁ ଯଥାବିଧି ସମାପ୍ତ କରି ସେ ପରେ ମଧୁପାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କଲା, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତେ ଭୋଜନ କଲା।
Verse 113
ततः कुवलयाश्वेन हृदयोत्सवभूतया । कथया स्वल्पकं कालं स्थास्यामो हृष्टचेतसः ॥
ତାପରେ କୁବଲୟାଶ୍ୱ ସହ, ହୃଦୟକୁ ଉତ୍ସବ ସମାନ କରୁଥିବା ସେଇ ସମ୍ବାଦ ଦ୍ୱାରା, ଆମେ ଆନନ୍ଦିତ ମନେ କିଛି ସମୟ ରହିବୁ।
Verse 114
अनुमेना च तन्मौनं वचः शत्रुजितः सुतः । तथा चकार नृपतिः पन्नगानामुदारधीः ॥
ଶତ୍ରୁଜିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ନୀରବତା ଦ୍ୱାରା ସେଇ ବଚନକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲା; ଏପରି ସେ ରାଜା, ମହାତ୍ମା ନାଗାଧିପତି, ତଦନୁସାରେ କଲା।
Verse 115
समेत्य तैरात्मजभूपनन्दनैर्महोरगाणामधिपः स सत्यवाक् । मुदान्वितोऽन्नानि मधूनि चात्मवान् यथोपयोगं बुभुजे स भोगभुक् ॥
ରାଜାଙ୍କ ସେଇ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭେଟି, ସତ୍ୟବାଦୀ ମହୋରଗାଧିପତି ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସଂଯତ ହୋଇ, ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ଭୋଜନ ଓ ମଧୁପାନ ଗ୍ରହଣ କଲା—ସେ ଭୋଗଭୋକ୍ତା।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma dilemma: how a householder-king (Ṛtadhvaja) should respond to bereavement without collapsing into paralyzing lamentation. It contrasts self-reproach and emotional excess with the ethical necessity of continuing service (to father, kingdom, and righteous action), and it endorses disciplined effort (udyama) over fatalistic resignation.
It does not primarily function as a Manvantara-chronology unit. Instead, it advances a dynastic-ethical episode within the Purāṇic narrative: the continuity of Kuvalayāśva’s line is preserved through a ritually mediated rebirth of Madālasā as his daughter, linking personal dharma to lineage stability.
Although outside the Devī Māhātmya (Adhyāyas 81–93), the chapter contains a significant Śākta-theological stuti to Sarasvatī. The hymn identifies the Goddess with speech, Oṃkāra, akṣara-brahman, and the cosmological triads, and her boon establishes her as the authoritative source of musical and phonetic science (svara-vyañjana, tāla, laya).