Adhyaya 47: Brahma’s Awakening and the Ninefold Scheme of Creation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मायु-प्रमाणो नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । क्रौष्टुकिरुवाच— यथा ससर्ज वै ब्रह्मा भगवानादिकृत् प्रजाः । प्रजापतिः पतिर्देवस् तन्मे विस्तरतो वद ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣରେ ‘ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁର ପରିମାଣ’ ନାମକ ଛୟଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ସତଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। କ୍ରୌଷ୍ଟୁକି କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ ଆଦିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ହେ ପ୍ରଜାପତି, ଭୂତମାନଙ୍କ ଦେବ, ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହନ୍ତୁ।

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच— कथयाम्येष ते ब्रह्मन् ससर्ज भगवान् यथा । लोककृत् शाश्वतः कृत्स्नं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନିତ୍ୟ ଲୋକକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନ୍ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ କିପରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

Verse 3

पद्मावसाने प्रलये निशासुत्पोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रिक्तस्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥

ପାଦ୍ମକଳ୍ପାନ୍ତେ ପ୍ରଳୟ ହେଲାପରେ, ମହାରାତ୍ରି ପରେ ପ୍ରଭାତେ ଉଠିଥିବା ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଜଗତକୁ ଶୂନ୍ୟପ୍ରାୟ ଦେଖିଲେ।

Verse 4

इमञ्चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥

ଏଠାରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ାଯାଏ— ‘ଯେ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମରୂପ, ସେଇ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ।’

Verse 5

आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रुम । तासु शेते स यस्माच्च तेन नारायणः स्मृतः ॥

‘ନାରା’ ବୋଲି ଜଳର ନାମ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ; ଏବଂ ସେ ଜଳରେ ଶୟନ କରନ୍ତି ବୋଲି ସେ ନାରାୟଣ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 6

विबुद्धः सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् । अनुमानात् समुद्धारं कर्तुकामस्तदा क्षिते ॥

ସେହି ଜଳରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ, ପୃଥିବୀ ତାହାର ଭିତରେ ନିମଗ୍ନ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି, ପରେ ସେ ଅନୁମାନବଳେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।

Verse 7

अकरोत् स तनूरन्याः कल्पादिषु यथा पुरा । मत्स्यकूर्मादिकास्तद्वद्वाराहं वपुरास्थितः ॥

ପୂର୍ବେ ଅନ୍ୟ କଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରେ ଯେପରି କରିଥିଲେ, ସେପରି ସେ ଅନ୍ୟ ଶରୀର ଧାରଣ କଲେ; ଯେପରି ମତ୍ସ୍ୟ ଓ କୂର୍ମ ଆଦି ରୂପ ନେଇଥିଲେ, ସେପରି ବରାହ ରୂପ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 8

वेदयज्ञमयं दिव्यं वेदयज्ञमयो विभुः । रूपं कृत्वा विवेशाप्सु सर्वगः सर्वसम्भवः ॥

ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ମୂଳ, ବେଦ-ଯଜ୍ଞମୟ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 9

समुद्धृत्य च पातालान्मुमोच सलिले भुवम् । जनलोकस्थितैः सिद्धैश्चिन्त्यमानो जगत्पतिः ॥

ପାତାଳରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଜଗଦୀଶ୍ୱର ତାହାକୁ ଜଳ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଜନଲୋକରେ ଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 10

तस्योपरि जलौघस्य महती नैरिव स्थिताः । विततत्वात्तु देहस्य न मही याति सम्प्लवम् ॥

ସେହି ଜଳରାଶିର ଉପରେ ମହା ପୃଥିବୀ ଯେନେ ଆଧାର ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲା; ତାଙ୍କ ଦେହ ବିଶାଳ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ଥିବାରୁ ପୃଥିବୀ ପ୍ଲାବନରେ ଡୁବିଲା ନାହିଁ।

Verse 11

ततः क्षितिं समीक्ष्य पृथिव्यां सोऽसृजद् गिरिन् । प्राक् सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना ॥

ତାପରେ ଭୂମିକୁ ସମତଳ କରି ସେ ପୃଥିବୀରେ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; କାରଣ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନେ ସେତେବେଳେ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 12

तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भुवि सर्वशः । शैला एकार्णवे मग्ना वायुनापस्तु संहताः ॥

ସେହି ଅଗ୍ନିରେ ପୃଥିବୀର ସର୍ବତ୍ର ପର୍ବତମାନେ ଭଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଶୈଳରାଶି ଏକମାତ୍ର ମହାସାଗରରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ବାୟୁ ଜଳକୁ ସଂହତ କଲା।

Verse 13

निषक्ता यत्र यत्रासंस्तत्र तत्राचलाभवन् । भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपोपशोभितम् ॥

ଯେଉଁଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସେହି ପିଣ୍ଡରାଶି ନିଶ୍ଚଳ ହେଲା, ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ପର୍ବତ ହେଲା; ପରେ ସେ ପୃଥିବୀକୁ ବିଭକ୍ତ କରି ସପ୍ତଦ୍ୱୀପରେ ବିଭୂଷିତ କଲେ।

Verse 14

भूराद्यांश्चतुरो लोकान् पूर्वंवत् समकल्पयत् । सृष्टिंचिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा ॥

ଭୂ (ପୃଥିବୀ) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚାରି ଲୋକକୁ ସେ ପୂର୍ବବତ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ସୃଷ୍ଟିକୁ ସେ ଯେପରି ଚିନ୍ତନ କଲେ, କଳ୍ପର ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବପରି ସେହିପରି ହେଲା।

Verse 15

अबुद्धिपूर्वकस्तस्मात् प्रादुर्भूतस्तमोमयः । तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः ॥

ତାଙ୍କଠାରୁ କୌଣସି ଇଚ୍ଛାପୂର୍ବକ ସଙ୍କଳ୍ପ ବିନା ଅନ୍ଧକାରମୟ ବିକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ତମସ୍, ମୋହ, ମହାମୋହ, ତାମିସ୍ର, ଏବଂ ଅନ୍ଧ (ଅନ୍ଧତା)।

Verse 16

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः । पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् ॥

ପାଞ୍ଚ ‘ଗ୍ରନ୍ଥି’ (ବିଭାଗ) ଥିବା ଏହି ଅବିଦ୍ୟା ସେହି ମହାସତ୍ତାଠାରୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା; ଏବଂ ସେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଥିବାବେଳେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଚିନ୍ତନ କରିଲେ, ସୃଷ୍ଟି ପଞ୍ଚବିଧ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।

Verse 17

बहिरन्तश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः । मुख्या नगा यतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम् ॥

ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଆଲୋକ ବିନା, ଆତ୍ମା ଆବରଣରେ ଢାକା—ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଥିଲା ସ୍ଥାବର-ସ୍ୱଭାବର; ଏହାକୁ ‘ନାଗ’ (ଅଚଳ/ଉଦ୍ଭିଦଜୀବ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ‘ନାଗ’ମାନେ ‘ମୁଖ୍ୟ’ ବୋଲି ଅଭିହିତ ହେବାରୁ ଏହା ‘ମୁଖ୍ୟସର୍ଗ’ (ପ୍ରାଥମିକ ସୃଷ୍ଟି) ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 18

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं पुनः । तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्‍स्रोतो ह्यवर्तत ॥

ସେହି ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟସିଦ୍ଧିକୁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ ବୋଲି ଦେଖି, ସେ ପୁନର୍ବାର ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମନେ ଚିନ୍ତିଲେ। ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ‘ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ୍’ ନାମକ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 19

यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिः सा तिर्यक्‍स्रोतस्ततः स्मृतः । पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्रायो ह्यवेदिनः ॥

ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ତିର୍ୟକ୍ (ପାର୍ଶ୍ୱ) ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେବାରୁ ସେମାନେ ‘ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ପଶୁ ଆଦି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତମୋଗୁଣପ୍ରଧାନ ଓ ଅବିବେକୀ।

Verse 20

अतपथग्राहिणश्चैव ते ’ज्ञाने ज्ञानमानिनः । अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्विधात्मकाः ॥

ସେମାନେ ଅମାର୍ଗକୁ ମାର୍ଗ ବୋଲି ଧରିନେଇ, ଅଜ୍ଞାନରେ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବନ୍ତି। ଅହଂକାର ଓ ଆତ୍ମମଦରେ ଗଢ଼ା, ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱସଂଘାତସ୍ୱରୂପ।

Verse 21

अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृतास्तु परस्परम् । तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतो ’न्यस्ततो ’भवत् ॥

ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ତେଜ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କ ପାଇଁ ଆବୃତ ଥିଲେ। ସେହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଭାବି, ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ପୁନଃ ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 22

ऊर्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्त्विकः समवर्तत । ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः ॥

ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ‘ଊର୍ଧ୍ୱ-ସ୍ରୋତସ୍’ ନାମରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେମାନେ ସୁଖ ଓ ପ୍ରୀତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ଏବଂ ବାହ୍ୟ-ଅନ୍ତର୍ ଉଭୟ ଦିଗରୁ ଅନାବୃତ ଥିଲେ।

Verse 23

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतः समुद्भवाः । तुष्टात्मकस्तृतीयस्तु देवसर्गो हि स स्मृतः ॥

ଊର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ ଭାବେ ଜନ୍ମିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଉଭୟରେ ତେଜୋମୟ ଥିଲେ। ସନ୍ତୋଷସ୍ୱରୂପ ଏହି ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ‘ଦେବସର୍ଗ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 24

तस्मिन् सर्गे ’भवत् प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा । ततो ’न्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम् ॥

ସେହି ସୃଷ୍ଟି ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାହାରେ ପ୍ରମୋଦିତ ହେଲେ। ତାପରେ ସେ ଆଉ ଗୋଟିଏ—ଉତ୍ତମ ଓ ସତ୍ୟସାଧକ (ଫଳଦାୟକ) ସୃଷ୍ଟି—କଳ୍ପନା କଲେ।

Verse 25

तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्बभौ तदाव्यक्तादर्वाक्‍स्रोतस्तु साधकः ॥

ଏଭଳି ସେ ସମ୍ୟକ୍ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବାବେଳେ—ସତ୍ୟରୂପେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ—ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ‘ଅର୍ବାକ୍ସ୍ରୋତସ୍’ ନାମକ ସାଧକ (ଫଳଦାୟକ) ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 26

यस्मादर्वाग् व्यवर्तन्त ततोऽर्वाक्‍स्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजो ’धिकाः ॥

ସେମାନେ ଅଧୋମୁଖୀ ଭାବେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବାରୁ ‘ଅର୍ବାକ୍ସ୍ରୋତସ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ; କିନ୍ତୁ ତମସ୍ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି ଓ ରଜସ୍ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହିଛି।

Verse 27

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः । प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते ॥

ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୁନଃପୁନଃ କର୍ମ କରନ୍ତି। ତଥାପି ସେମାନେ ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଉଭୟରେ ତେଜୋମୟ; ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ସାଧନସମର୍ଥ (ସାଧକ) ଅଟନ୍ତି।

Verse 28

पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गः स चतुर्धा व्यवस्थितः । विपर्ययेण सिद्ध्या च शान्त्या तुष्ट्या तथैव च ॥

ପଞ୍ଚମ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି 'ଅନୁଗ୍ରହ', ଏବଂ ଏହା ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ: ବିପର୍ଯ୍ୟୟ, ସିଦ୍ଧି, ଶାନ୍ତି ଏବଂ ତୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା।

Verse 29

निर्वृत्तं वर्तमानञ्च तेर्’थं जानन्ति वै पुनः । भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्ग स उच्यते ॥

ସେମାନେ ଅତୀତ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅର୍ଥ ପୁନର୍ବାର ଜାଣନ୍ତି | ଏହାକୁ ଭୂତାଦି (ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱ) ରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଷଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ |

Verse 30

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरता तथा । चोदनाश्चाप्यशीलाś्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते ॥

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସଂଗ୍ରହକାରୀ ଏବଂ ବାଣ୍ଟିବାରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି | ସେମାନେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁଶାସନ ବିହୀନ; ସେମାନଙ୍କୁ ଭୂତାଦି ବର୍ଗର ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ |

Verse 31

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते ॥

ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି 'ମହତ୍' (ମହାନ ତତ୍ତ୍ୱ), ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ | ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ତନ୍ମାତ୍ର ମାନଙ୍କର; ଏହାକୁ ଭୂତ-ସର୍ଗ (ଉପାଦାନ ଗୁଡିକର ସୃଷ୍ଟି) କୁହାଯାଏ |

Verse 32

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धैपूर्वकः ॥

ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ 'ବୈକାରିକ' କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ | ଏହିପରି ଏହି ପ୍ରାକୃତ ସୃଷ୍ଟି ବୁଦ୍ଧିକୁ ପୂର୍ବ କାରକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ |

Verse 33

मुख्यः सर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः ॥

ଚତୁର୍ଥଟି ‘ମୁଖ୍ୟ’ ସୃଷ୍ଟି; ସ୍ଥାବରମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପଞ୍ଚମଟି ‘ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ୍’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ତାହା ତିର୍ୟଗ୍-ଯୋନିଜ ପଶୁ-ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି।

Verse 34

तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः । ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ॥

ତଥା ଷଷ୍ଠଟି—ଊର୍ଧ୍ୱ-ସ୍ରୋତସ୍ ଥିବାମାନଙ୍କ—ଦେବସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପରେ ଅର୍ବାକ୍-ସ୍ରୋତସ୍ ଥିବାମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ସପ୍ତମ, ଅର୍ଥାତ୍ ମନୁଷ୍ୟସୃଷ୍ଟି।

Verse 35

अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः ॥

ଅଷ୍ଟମଟି ‘ଅନୁଗ୍ରହ’ ସୃଷ୍ଟି; ତାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମଧ୍ୟ ଓ ତାମସ ମଧ୍ୟ। ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବୈକୃତ ସୃଷ୍ଟି; ପ୍ରାକୃତ ସୃଷ୍ଟି ତିନି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 36

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः । इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः ॥

ଏବଂ ନବମଟି ‘କୌମାର’ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ତାହା ପ୍ରାକୃତ ମଧ୍ୟ ଓ ବୈକୃତ ମଧ୍ୟ। ଏହିପରି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଏହି ନଅଟି ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ ହେଲା।