Adhyaya 82: The Rise of Mahishasura and the Manifestation of the Goddess from the Gods’ Tejas
मधुकैटभवधः / देवीप्रादुर्भावः (Mahiṣāsura-yuddha-prastāvaḥ; Devī-prādurbhāvaḥ)
Death of Shumbha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହିଷାସୁରର ଉଦୟ, ତାହାର ଦର୍ପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ପରାଜୟ ଓ ତ୍ରିଲୋକର ପୀଡା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବଗଣ ବ୍ରହ୍ମା‑ବିଷ୍ଣୁ‑ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ‑ଶୋକଜ ତେଜ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମହାଦେବୀ ରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଏ; ଦେବମାନେ ନିଜ ନିଜ ଆୟୁଧ ଓ ଆଭୂଷଣ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଦେବୀ ମହିଷାସୁରବଧ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 82
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवींमाहात्म्ये मधुकैटभवधो नामैकाशीतितमोऽध्यायः । द्व्यशीतितमोऽध्यायः- ८२ ऋषिरुवाच देवासुरमभूद् युद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा । महिषेऽसुराणामधिपे देवानां च पुरन्दरे ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ସାବର୍ଣ୍ଣିକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ‘ମଧୁ–କୈଟଭବଧ’ ନାମକ ଏକାଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଦ୍ୱ୍ୟଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଋଷି କହିଲେ—ପୂର୍ବକାଳରେ ଅସୁରାଧିପତି ମହୀଷାସୁର ଓ ଦେବାଧିପତି ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ମଧ୍ୟରେ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା।
Verse 2
तत्रासुरैर्महावीर्यैर्देवसैन्यं पराजितम् । जित्वा च सकलान् देवानिन्द्रोऽबून्महिषासुरः ॥
ସେଠାରେ ବଳବାନ ଅସୁରମାନେ ଦେବସେନାକୁ ପରାଜିତ କଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଜୟ କରି ମହୀଷାସୁର ମନେ ହେଲା ଯେନେ ଇନ୍ଦ୍ର ହୋଇଗଲା।
Verse 3
ततः पराजिता देवाः पद्मयोनिं प्रजापतिम् । पुरस्कृत्य गतास्तत्र यत्रेश-गरुडध्वजौ ॥
ତାପରେ ପରାଜିତ ଦେବମାନେ ପଦ୍ମଯୋନି ପ୍ରଜାପତି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଈଶ (ଶିବ) ଓ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ (ବିଷ୍ଣୁ) ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
Verse 4
यथावृत्तं तयोस्तद्वन्महिषासुरचेष्टितम् । त्रिदशाः कथयामासुर्देवाभिभवविस्तरम् ॥
ସେଇ ତ୍ରିଂଶତ୍ ଦେବମାନେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ (ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ) ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିଲେ—ମହୀଷାସୁର କିପରି ଆଚରଣ କଲା ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କର ଦମନ ଓ ପରାଜୟକୁ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 5
सूर्येन्द्राग्न्यनिलेन्दूनां यमस्य वरुणस्य च । अन्येषां चाधिकारान् स स्वयमेवाधितिष्ठति ॥
ସେ ନିଜେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୋମ, ଯମ, ବରୁଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଧିକାର ଓ ପଦବୀ ହରଣ କରି ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି।
Verse 6
स्वर्गान्निराकृताः सर्वे तेन देवगणा भुवि । विचरन्ति यथा मर्त्या महिषेण दुरात्मना ॥
ସେଇ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ମହିଷାସୁର ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇ, ଦେବମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଗଣ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 7
एतद्वः कथितं सर्वममरारिविचेष्टितम् । शरणं वः प्रपन्नाः स्मो वधस्तस्य विचिन्त्यताम् ॥
ଏ ସବୁ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା—ଅମରମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁର ଆଚରଣ। ଆମେ ଶରଣ ପାଇଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛୁ; ତାହାର ବଧ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଉ।
Verse 8
ऋषिरुवाच इत्त्थं निशम्य देवानां वचांसि मधुसूदनः । चकार कोपं शम्भुश्च भ्रुकुटीकुटिलाननौ ॥
ଋଷି କହିଲେ: ଦେବମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମଧୁସୂଦନ (ବିଷ୍ଣୁ) ଓ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ଭୃକୁଟି କୁଞ୍ଚିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ମୁଖ ବିକୃତ ହେଲା।
Verse 9
ततोऽतिकोपपूर्णस्य चक्रिणो वदनात्ततः । निष्चक्राम महत्तेजो ब्रह्मणः शङ्करस्य च ॥
ତାପରେ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ରଧାରୀ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ମୁଖରୁ ମହାତେଜ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହେଲା; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶଙ୍କର (ଶିବ)ଙ୍କ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ।
Verse 10
अन्येषाञ्चैव देवानां शक्रादीनां शरीरतः । निर्गतं सुमहत्तेजस्तच्चैक्यं समगच्छत ॥
ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାତେଜ ଉଦ୍ଭବିଲା; ସେ ସମସ୍ତ ତେଜ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଏକ ହେଲା।
Verse 11
अतीव तेजसः कूटं ज्वलन्तमिव पर्वतम् । ददृशुस्ते सुरास्तत्र ज्वालाव्याप्तदिगन्तरम् ॥
ସେଠାରେ ଦେବମାନେ ଅତିଶୟ ଦୀପ୍ତିମୟ ଏକ ଶିଖର ଦେଖିଲେ—ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପର୍ବତ ସଦୃଶ—ଯାହାର ଶିଖା ଦିଗ ଓ ବିଦିଗ ସମସ୍ତେ ପ୍ରସାରିତ ଥିଲା।
Verse 12
अतुलं तत्र तत्तेजः सर्वदेवशरीरजम् । एकस्थं तदभून्नारी व्याप्तलोकत्रयं त्विषा ॥
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଜନିତ ସେଇ ଅନୁପମ ତେଜ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ନାରୀରୂପ ହେଲା, ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ପୂରଣ କଲା।
Verse 13
यदभूच्छाम्भवं तेजस्तेनाजाय तन्मुखम् । याम्येन चाभवन् केशा बहवो विष्णुतेजसा ॥
ଶାମ୍ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ତେଜ ତାଙ୍କର ମୁଖ ହେଲା। ଯମଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ଅନେକ କେଶପାଶ ଉଦ୍ଭବିଲା; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ସମନ୍ୱିତ ହେଲା।
Verse 14
सौम्येन स्तनयोर्युग्मं मध्यं चैन्द्रेण चाभवत् । वारुणेन च जङ्घोरू नितम्बस्तेजसा भुवः ॥
ସୋମଙ୍କ ତେଜରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତନଯୁଗଳ ହେଲା; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜରେ ତାଙ୍କର କଟି। ବରୁଣଙ୍କ ତେଜରେ ତାଙ୍କର ଜଂଘା ଓ ଊରୁ; ଏବଂ ପୃଥିବୀର ପ୍ରଭାରେ ତାଙ୍କର ନିତମ୍ବ ଗଠିତ ହେଲା।
Verse 15
ब्रह्मणस्तेजसा पादौ तदङ्गुल्योरर्कतेजसा । वसूनाञ्च कराङ्गुल्यः कौबेरेण च नासिका ॥
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତେଜରୁ ତାଙ୍କର ପାଦ ଗଠିତ ହେଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତେଜରୁ ପାଦାଙ୍ଗୁଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବସୁମାନଙ୍କ ତେଜରୁ ତାଙ୍କର ଆଙ୍ଗୁଳି ହେଲା, ଏବଂ କୁବେରଙ୍କ ତେଜରୁ ତାଙ୍କର ନାସିକା ନିର୍ମିତ ହେଲା।
Verse 16
तस्यास्तु दन्ताः सम्भूताः प्राजापत्येन तेजसा । नयनत्रितयं जज्ञे तथा पावकतेजसा ॥
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ତେଜରୁ ତାଙ୍କର ଦନ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏବଂ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ତେଜରୁ ସେହିପରି ତାଙ୍କର ତ୍ରିନୟନ ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 17
भ्रुवौ च सन्ध्ययोस्तेजः श्रवणावनिलस्य च । अन्येषां चैव देवानां सम्भवस्तेजसां शिवा ॥
ସନ୍ଧ୍ୟାମାନଙ୍କ ତେଜରୁ ତାଙ୍କର ଭୃକୁଟି ଗଠିତ ହେଲା, ଏବଂ ବାୟୁଙ୍କ ତେଜରୁ ତାଙ୍କର କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ହେଲା। ହେ ଶୁଭେ! ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ତେଜରୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶେଷ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 18
ततः समस्तदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् । तां विलोक्य मुदं प्रापुरमराः महिषार्दिताः ॥
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ତେଜରାଶିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହିଷାସୁର ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ଅମରମାନେ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 19
ततो देवा ददुस्तस्यै स्वानि स्वान्यायुधानि च । ऊचुर्जयजयेत्युच्चैर्जयन्तीं ते जयैषिणः ॥
ତାପରେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ-ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ। ବିଜୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ, ବିଜୟିନୀ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ସେମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଡାକିଲେ—“ଜୟ! ଜୟ!”
Verse 20
शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य ददौ तस्यै पिनाकधृक् । चक्रं च दत्तवान् कृष्णः समुत्पाद्य स्वचक्रतः ॥
ନିଜ ତ୍ରିଶୂଳରୁ ତ୍ରିଶୂଳ ଉତ୍ପାଟନ କରି ପିନାକଧାରୀ ମହେଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏବଂ କୃଷ୍ଣ (ବିଷ୍ଣୁ) ନିଜ ଚକ୍ରରୁ ଚକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 21
शङ्खञ्च वरुणः शक्तिं ददौ तस्यै हुताशनः । मारुतो दत्तवांश्चापं बाणपूर्णे तथेषुधी ॥
ବରୁଣ ତାଙ୍କୁ ଶଙ୍ଖ ଦେଲେ; ହୁତାଶନ (ଅଗ୍ନି) ଶକ୍ତି (ଭାଲ) ଦେଲେ। ମାରୁତ (ବାୟୁ) ଧନୁଷ ଏବଂ ବାଣପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଇଟି ତୂଣୀର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 22
वज्रमिन्द्रः समुत्पाद्य कुलिशादमराधिपः । ददौ तस्यै सहस्राक्षो घण्टामैरावताद्गजात् ॥
ଅମରାଧିପତି ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ବଜ୍ରରୁ ବଜ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ; ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଐରାବତ ଗଜରୁ ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 23
कालदण्डाद्यमो दण्डं पाशं चाम्बुपतिर्ददौ । प्रजापतिश्चाक्षमालां ददौ ब्रह्मा कमण्डलुम् ॥
ଯମ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡରୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କଲେ; ଜଳାଧିପତି ବରୁଣ ପାଶ ଦେଲେ। ପ୍ରଜାପତି ଜପମାଳା ଦେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା କମଣ୍ଡଲୁ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 24
समस्तरोमकूपेषु निजरश्मीन् दिवाकरः । कालश्च दत्तवान् खड्गं तस्याश्चर्म च निर्मलम् ॥
ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ନିଜ କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ରୋମକୂପରେ ଦୀପ୍ତ ଆବରଣ ପରି ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏବଂ କାଳ ତାଙ୍କୁ ଖଡ୍ଗ ଓ ନିର୍ମଳ ଢାଳ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 25
क्षीरोदश्चामलं हारमजरे च तथाम्बरे । चूडामणिं तथा दिव्यं कुण्डले कटकानि च ॥
କ୍ଷୀରୋଦ ସମୁଦ୍ର ଦେବୀଙ୍କୁ ନିର୍ମଳ ହାର ଓ ଅକ୍ଷୟ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲା। ସେ ଦିବ୍ୟ ଶିରୋରତ୍ନ, କୁଣ୍ଡଳ ଓ କଙ୍କଣ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲା।
Verse 26
अर्धचन्द्रं तथा शुभ्रं केयूरान् सर्वबाहुषु । नूपुरौ विमलौ तद्वद् ग्रैवेयकमनुत्तमम् । अङ्गुलीयकरत्नानि समस्तास्वङ्गुलीषु च ॥
ଦୀପ୍ତିମାନ ଶ୍ୱେତ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର-ଆଭୂଷଣ ମଧ୍ୟ ଦିଆଗଲା; ଦେବୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭୁଜାରେ ବାହୁବନ୍ଧ। ଏହିପରି ନିର୍ମଳ ନୂପୁର, ଅନୁତ୍ତମ କଣ୍ଠାଭରଣ ଓ ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ରତ୍ନମୁଦ୍ରିକା।
Verse 27
विश्वकर्मा ददौ तस्यै परशुञ्चातिनिर्मलम् । अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यं च दंशनम् ॥
ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଦେବୀଙ୍କୁ ପରମ ନିର୍ମଳ ପରଶୁ, ନାନାପ୍ରକାର ଆୟୁଧ ଏବଂ ଅଭେଦ୍ୟ କବଚ (ଉରସ୍ତ୍ରାଣ) ମଧ୍ୟ ଦାନ କଲେ।
Verse 28
अम्लानपङ्कजां मालां शिरस्युरसि चापराम् । अददज्जलधिस्तस्यै पङ्कजं चातिशोभनम् ॥
ସମୁଦ୍ର ଦେବୀଙ୍କୁ ଅକ୍ଷୟ ପଦ୍ମମାଳା ଦାନ କଲା, ଏବଂ ଶିର ଓ ବକ୍ଷ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ମାଳା ମଧ୍ୟ। ସମୁଦ୍ର ଅତିଶୟ ଶୋଭନ ଏକ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟ ଦେଲା।
Verse 29
हिमवान् वाहनं सिंहं रत्नानि विविधानि च । ददावशून्यं सुरया पानपात्रं धनाधिपः ॥
ହିମବାନ୍ ଦେବୀଙ୍କୁ ବାହନରୂପେ ସିଂହ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଦାନ କଲେ। ଧନାଧିପ କୁବେର ସୁରାରେ କେବେ ଶୂନ୍ୟ ନ ହେବା ପାନପାତ୍ର ଦେଲେ।
Verse 30
शेषश्च सर्वनागेशो महामणिविभूषितम् । नागहारं ददौ तस्यै धत्ते यः पृथिवीमिमाम् ॥
ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସର୍ବନାଗାଧିପତି ଶେଷ ଦେବୀଙ୍କୁ ମହାମଣିରେ ଅଲଙ୍କୃତ ସର୍ପହାର ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 31
अन्यैरपि सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा । सम्मानिता ननादोच्चैः साट्टहासं मुहुर्मुहुः ॥
ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କଲେ; ତେବେ ଦେବୀ ଝଙ୍କାରମୟ ଅଟ୍ଟହାସ ସହ ପୁନଃପୁନଃ ଗର୍ଜନ କଲେ।
Verse 32
तस्याः नादेन घोरेण कृत्स्नमापूरितं नभः । अमायतातिमहता प्रतिशब्दो महानभूत् ॥
ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନରେ ସମଗ୍ର ଆକାଶ ପୂରିଗଲା; ତାହାର ଅପରିମେୟ ବିସ୍ତାରରୁ ମହା ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
Verse 33
चुक्षुभुः सकला लोकाः समुद्राश्च चकम्पिरे । चचाल वसुधा चेलुः सकलाश्च महीधराः ॥
ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉତ୍କଳିତ ହେଲେ; ସମୁଦ୍ରମାନେ କମ୍ପିଲେ; ପୃଥିବୀ ଡୋଳିଲା; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ଡଗମଗାଇଲେ।
Verse 34
जयेत्ये देवाश्च मुदा तामूचुः सिंहवाहिनीम् । तुष्टुवुर्मुनयश्चैनां भक्तिनम्रात्ममूर्तयः ॥
ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସିଂହବାହିନୀଙ୍କୁ ‘ଜୟ!’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ଋଷିମାନେ ଭକ୍ତିରେ ନତ ଦେହରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 35
दृष्ट्वा समस्तं संक्षुब्धं त्रैलोक्यममरारयः । सन्नद्धाखिलसैन्यास्ते समुत्तस्थुरुदायुधाः ॥
ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକ ଉଥଳପାଥଳ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ଦେବଶତ୍ରୁ ଅସୁରମାନେ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ସଜ୍ଜ କରି ଶସ୍ତ୍ରହସ୍ତ ହୋଇ ଉଠିଲେ।
Verse 36
आः किमेतदिति क्रोधादाभाष्य महिषासुरः । अभ्यधावत तं शब्दमशेषैरसुरैर्वृतः ॥
‘ଆହା! ଏହା କ’ଣ?’—ଏପରି କ୍ରୋଧରେ କହି, ସମସ୍ତ ଅସୁରମାନେ ଘେରିଥିବା ମହିଷାସୁର ସେଇ ଶବ୍ଦ ଦିଗକୁ ବେଗରେ ଧାଇଲା।
Verse 37
स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां त्विषा । पादाक्रान्त्या नतभुवं किरीटोल्लिखिताम्बराम् ॥
ତାପରେ ସେ ତ୍ରିଲୋକବ୍ୟାପୀ ତେଜସ୍ୱିନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲା—ତାଙ୍କ ପାଦଚାପର ଭାରରେ ପୃଥିବୀ ନମିଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୁକୁଟ ଯେନ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଯାଉଥିଲା।
Verse 38
क्षोभिताशेषपातालां धनुर्ज्यानिः स्वनेन ताम् । दिशो भुजसहस्रेण समन्ताद् व्याप्य संस्थिताम् ॥
ତାଙ୍କ ଧନୁର୍ଜ୍ୟାର ଟଙ୍କାର ସମସ୍ତ ପାତାଳକୁ କମ୍ପିତ କଲା; ସହସ୍ରଭୁଜା ଦେବୀ ସବୁ ଦିଗକୁ ପୂରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 39
ततः प्रववृते युद्धं तया देव्याः सुरद्विषाम् । शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् ॥
ତାପରେ ଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ନାନା ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପରେ ଦିଗମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା।
Verse 40
महिषासुरसेनानीश्चिक्षुराख्यो महासुरः । युयुधे चामरश्चान्यैश्चतुरङ्गबलान्वितः ॥
ମହିଷାସୁରର ସେନାପତି ମହାବଳୀ ଚିକ୍ଷୁର ନାମକ ଅସୁର ଯୁଦ୍ଧ କଲା; ଏବଂ ଚାମର ଆଦିମାନେ ଚତୁରଙ୍ଗ ବଳସହିତ ସମରେ ଲଢ଼ିଲେ।
Verse 41
रथानामयुतैः षड्भिरुदग्राख्यो महासुरः । अयुध्यतायुतानाञ्च सहस्रेण महाहनुः ॥
ଉଦଗ୍ର ନାମକ ମହାବଳୀ ଅସୁର ଛଅ ମିରିୟଦ ରଥ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲା; ଏବଂ ମହାହନୁ ହଜାର ମିରିୟଦ ସହ ସମରେ ଲଢ଼ିଲା।
Verse 42
पञ्चाशद्भिश्च नियुतैरसिलोमा महासुरः । अयुतानां शतैः षड्भिर्वाष्कलो युयुधे रणे ॥
ଅସିଲୋମା ନାମକ ମହାବଳୀ ଅସୁର ପଚାଶ ନିୟୁତ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲା; ଏବଂ ବାଷ୍କଲ ଛଅଶେ ମିରିୟଦ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଢ଼ିଲା।
Verse 43
गजवाजिसहस्रौघैरनेकैरुग्रदर्शनः । वृतो रथानां कोट्या च युद्धे तस्मिन्नयुध्यत ॥
ସେହି ସମରରେ ଉଗ୍ରଦର୍ଶନ ହଜାର ହଜାର ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାର ଅନେକ ଝରଣାସଦୃଶ ଦଳଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ଏବଂ ଏକ କୋଟି ରଥରେ ପରିବୃତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କଲା।
Verse 44
बिडालाक्षो 'युतानाञ्च पञ्चाशद्भिरथायुतैः । युयुधे संयुगे तत्र रथानां परिवारितः ॥
ସେହି ସଂଘର୍ଷରେ ବିଡାଳାକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ରଥମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ପଚାଶ ମିରିୟଦ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲା।
Verse 45
वृतः कालो रथानाञ्च रणे पञ्चाशतायुतैः । युयुधे संयुगे तत्र तावद्भिः परिवारितः ॥
ସେଠାରେ କାଳ ନାମକ ଅସୁର ପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ରଥରେ ଘେରାଯାଇ, ସମାନ ସଂଖ୍ୟକ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିବୃତ ହୋଇ ରଣମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲା।
Verse 46
अन्ये च तत्रायुतशो रथनागहयैर्वृताः । युयुधुः संयुगे देव्याः सह तत्र महासुराः ॥
ଏବଂ ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ମହା ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦଶ-ଦଶ ହଜାରର ଦଳରେ, ରଥ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାରେ ଘେରାଯାଇ, ସେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏକତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 47
कोटिकोटिसहस्रैस्तु रथानां दन्तिनां तथा । हयानां च वृतो युद्धे तत्राभून्महिषासुरः ॥
ସେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ମହିଷାସୁର ମଧ୍ୟ ରଥ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାର ଅସଂଖ୍ୟ ସମୂହ—କୋଟି ପରେ କୋଟି ଓ ହଜାର ହଜାର—ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା।
Verse 48
तोमरैर्भिन्दिपालैश्च शक्तिभिर्मुसलैस्तथा । युयुधुः संयुगे देव्याः खड्गैः परशुपट्टिशैः ॥
ସେମାନେ ଶୂଳ, ଭିନ୍ଦିପାଳ, ଶକ୍ତି, ଗଦା, ଖଡ଼୍ଗ, କୁଠାର ଓ ପଟ୍ଟିଶ ନେଇ ନିକଟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବୀଙ୍କ ସହ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ।
Verse 49
केचिच्च चिक्षिपुः शक्तीः केचित् पाशांस्तथापरे । देवीं खड्गप्रहारैस्तु ते तां हन्तुं प्रचक्रमुः ॥
କେହି ଶକ୍ତି ଛାଡ଼ିଲେ, କେହି ପାଶ ନିକ୍ଷେପ କଲେ; ଏବଂ ଖଡ଼୍ଗପ୍ରହାରରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
Verse 50
सापि देवी ततस्तानि शस्त्राण्यस्त्राणि चण्डिका । लीलयैव प्रचिच्छेद निजशस्त्रास्त्रवर्षिणी ॥
ତେବେ ଦେବୀ ଚଣ୍ଡିକା ଲୀଳାଭାବେ ସେଇ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରକ୍ଷେପାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରି କାଟିଦେଇ, ନିଜ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରର ବର୍ଷା କଲେ।
Verse 51
अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुरर्षिभिः । मुमोचासुरदेहेषु शस्त्राण्यस्त्राणि चेश्वरी ॥
କର୍ମରେ ଅନାୟାସ, ଦେବ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ପରମେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ ନିଜ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଦେହରେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ।
Verse 52
सोऽपि क्रुद्धो धुतसटो देव्याः वाहनकेशरी । चचारासुरसैन्येषु वनेष्विव हुताशनः ॥
ଏବଂ ତାଙ୍କର ସିଂହବାହନ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କେଶର କମ୍ପାଇ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଦାବାଗ୍ନି ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ଅସୁରସେନାମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ବିଚରିଲା।
Verse 53
निश्वसान्मुमुचे यांश्च युध्यमाना रणेऽम्बिका । त एव सद्यः सम्भूता गणाः शतसहस्रशः ॥
ଏବଂ ରଣଭୂମିରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ଅମ୍ବିକା ନିଜ ଶ୍ୱାସରୁ ଯାହାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେମାନେ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ରେ ଶତସହସ୍ର ଗଣ ହୋଇଗଲେ।
Verse 54
युयुधुस्ते परशुभिर्भिन्दिपालासिपट्टिशैः । नाशयन्तोऽसुरगणान् देवीशक्त्युपबृंहिताः ॥
ସେଇ ଗଣମାନେ ପରଶୁ, ଭିନ୍ଦିପାଳ, ଖଡ୍ଗ ଓ ପଟ୍ଟିଶ ନେଇ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ବଳବତୀ ହୋଇ ଦାନବଦଳକୁ ଧ୍ୱଂସ କଲେ।
Verse 55
अवादयन्त पटहान् गणाः शङ्खांस्तथापरे । मृदङ्गांश्च तथैवान्ये तस्मिन् युद्धमहोत्सवे ॥
ସେଇ ମହା ସଙ୍ଗ୍ରାମୋତ୍ସବରେ କେତେକ ଅନୁଚର ଭେରୀ ତାଡ଼ିଲେ, କେତେକ ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍କିଲେ, ଆଉ ଅନ୍ୟେ ମୃଦଙ୍ଗ ନିନାଦ କଲେ।
Verse 56
ततो देवी त्रिशूलेन गदया शक्तिवृष्टिभिः । षड्गादिभिश्च शतशो निजघान महासुरान् ॥
ତାପରେ ଦେବୀ ନିଜ ଶୂଳ, ମୁଦ୍ଗର, ବାଣ-ଶକ୍ତିର ବର୍ଷା, ଖଡ଼୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶତଶତ ମହାସୁରଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ।
Verse 57
पातयामास चैवान्यान् घण्टास्वनविमोहितान् । असुरान् भुवि पाशेन बद्ध्वा चान्यानकर्षयत् ॥
ଦେବୀଙ୍କ ଘଣ୍ଟାନାଦରେ ମୋହିତ କେତେକ ଅସୁରଙ୍କୁ ସେ ଭୂମିରେ ପତିତ କରାଇଲେ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପାଶରେ ବାନ୍ଧି ଟାଣି ନେଲେ।
Verse 58
केचिद् द्विधा कृतास्तीक्ष्णैः खड्गपातैस्तथापरे । विपोथिता निपातेन गदया भुवि शेरते ॥
କେତେକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖଡ଼୍ଗପ୍ରହାରରେ ଦ୍ୱିଧା ଛିନ୍ନ ହେଲେ; ଅନ୍ୟେ ମୁଦ୍ଗରାଘାତରେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ।
Verse 59
वेमुश्च केचिद्रुधिरं मुसले भृशं हताः । केचिन्नपातिता भूमौ भिन्नाः शूलेन वक्षसि ॥
କେତେକ ଦଣ୍ଡର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରହାରରେ ଆହତ ହୋଇ ରକ୍ତ ବମନ କଲେ; କେତେକଙ୍କ ବକ୍ଷ ଶୂଳପ୍ରହାରରେ ଫାଟି ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲେ।
Verse 60
निरन्तराः शरौघेण कृताः केचिद्रणाजिरे । शैलानुकारिणः प्राणान् मुमुचुस्त्रिदशार्दनाः ॥
କେତେକ ରଣଭୂମିରେ ବାଣବର୍ଷାର ଧାରାରେ ଘାଉର ଅଖଣ୍ଡ ପିଣ୍ଡ ହୋଇଗଲେ; ଦେବପୀଡକ ସେମାନେ ପର୍ବତ ପରି ପଡ଼ି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 61
केषाञ्चिद्वाहवश्छिन्नाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे । शिरांसि पेतुरन्येषामन्ये मध्ये विदारिताः ॥
କେତେକଙ୍କର ବାହୁ କଟିଗଲା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଗଳା ଛେଦିତ ହେଲା; କେତେକଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଝରିପଡ଼ିଲା, ଅନ୍ୟେ ମଧ୍ୟରୁ ଫାଟିଗଲେ।
Verse 62
विच्छिन्नजङ्घास्त्वपरे पेतुरुर्व्यां महासुराः । एकबाह्वक्षिचरणाः केचिद्देव्याः द्विधा कृताः ॥
ଅନ୍ୟେ ଜଂଘା କଟିଯାଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲେ—ସେଇ ମହା ଅସୁରମାନେ; କେତେକ ଏକ ବାହୁ, ଏକ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଏକ ପାଦ ମାତ୍ର ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ କଲେ।
Verse 63
छिन्नेऽपि चान्ये शिरसि पतिताः पुनरुत्थिताः । कबन्धा युयुधुर्देव्याः गृहीतपरमायुधाः ॥
କେତେକଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କଟିଗଲା ତଥାପି ସେମାନେ ପଡ଼ି ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଉଠିଲେ; ଶିରୋହୀନ କବନ୍ଧ ରୂପେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ଦେବୀ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 64
ननृतुश्चापरे तत्र युद्धे तूर्यलयाश्रिताः । कबन्धाश्छिन्नखिरसः खड्ग-शक्त्यृष्टिपाणयः ॥
ଅନ୍ୟେ ସେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଦ୍ୟର ତାଳ ସହ ନୃତ୍ୟ କଲେ; ଶିରଛିନ୍ନ କବନ୍ଧମାନେ ହାତରେ ଖଡ୍ଗ, ଶୂଳ ଓ ତୋମର ଧରିଥିଲେ।
Verse 65
तिष्ठ तिष्ठेति भाषन्तो देवीं अन्ये महासुराः । रुधिरौघविलुप्ताङ्गाः संग्रामे लोमहर्षणे ॥
ସେଇ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ରକ୍ତପ୍ରବାହରେ ଛତବିଛତ ଦେହ ଭାସିଯାଉଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ ମହା ଅସୁରମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ— “ଠିଆ ହୁଅ, ଠିଆ ହୁଅ; ଯୁଦ୍ଧ କର!”
Verse 66
पातितै रथनागाश्वैः असुरैश्च वसुन्धरा । अगम्या सा अभवत् तत्र यत्राभूत् स महारणः ॥
ପଡ଼ିଥିବା ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଦେହରେ ସେଠାର ଭୂମି ଅଗମ୍ୟ ହୋଇଗଲା—ଯେଉଁଠି ସେଇ ମହାଯୁଦ୍ଧ ଘଟିଥିଲା।
Verse 67
शोणितौघा महा नद्यः सद्यस्तत्र विसुस्रुवुः । मध्ये चासुरसैन्यस्य वारणासुरवाजिनाम् ॥
ସେଠାରେ ଅସୁରସେନାର ମଧ୍ୟରେ, ହାତୀ, ଅସୁର ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ରକ୍ତର ମହାପ୍ରବାହ—ମହାନଦୀ ପରି—ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବହିଲା।
Verse 68
क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका । निन्ये क्षयं यथा वह्निस्तृणदारुमहाचयम् ॥
କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅମ୍ବିକା ସେଇ ବିଶାଳ ଅସୁରସେନାକୁ ନାଶ କଲେ—ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଘାସ ଓ କାଠର ବଡ଼ ଢେରକୁ ଭସ୍ମ କରିଦିଏ।
Verse 69
स च सिंहो महानादमुत्सृजन् धुतकेसरः । शरीरेभ्यो 'मरारीणामसूनिव विचिन्वति ॥
ତାପରେ ତାଙ୍କର ସିଂହ କେଶର ଝାଡ଼ି ମହାଗର୍ଜନ କରି, ଦେବଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ମନେହେଁ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଟାଣିନେଉଛି ବୋଲି ପ୍ରତୀତ ହେଲା।
Verse 70
देव्या गणैश्च तैस्तत्र कृतं युद्धं तथासुरैः । यथैषां तुतुषुर्देवाः पुष्पवृष्टिमुचो दिवि ॥
ସେଠାରେ ଦେବୀ ଓ ତାଙ୍କ ଗଣମାନେ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହ ମହାଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କଲେ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames sovereignty and cosmic order as contingent on dharmic legitimacy rather than sheer force: when Mahiṣāsura usurps the devas’ adhikāras, restoration requires a supra-sectarian synthesis—divine powers unified into Devī—indicating that ultimate authority is grounded in the integrated, corrective force of śakti.
Placed in the Sāvarṇika Manvantara setting of the Devī Māhātmya, this adhyāya functions as an exemplar narrative within Manvantara chronology: it depicts a paradigmatic collapse-and-restoration cycle (devas displaced, cosmic offices seized, order reconstituted) that illustrates how divine governance is periodically reset within Manu-ages.
It establishes the Devī’s ontological status as sarvadevaśarīraja tejas—one Goddess constituted from the energies of all gods—then shows her being formally invested with their weapons and insignia, her lion mount, and her world-shaking nāda, thereby inaugurating the Mahiṣāsura-vadha cycle central to Devī Māhātmya theology.