Adhyaya 90: The Slaying of Shumbha and the Reabsorption of the Goddesses into Ambika

Verse 1

ऋषिर्उवाच। निशुम्भं निहतं दृष्ट्वा भ्रातरं प्राणसम्मितम्। हन्यमानं बलं चैव शुम्भः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः॥

ଋଷି କହିଲେ—ପ୍ରାଣସମ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ନିଶୁମ୍ଭ ହତ ହୋଇଥିବାକୁ ଏବଂ ନିଜ ସେନା ବିନଶୁଥିବାକୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁମ୍ଭ ଏହି ବଚନ କହିଲା।

Verse 2

बलावलेपाद्दुष्टे त्वं मा दुर्गे गर्वमावह । अन्यासां बलमाश्रित्य युध्यसे यातिमानिनी ॥

ହେ ଦୁଷ୍ଟେ! ହେ ଦୁର୍ଗା, ନିଜ ବଳ ଦେଖି ଗର୍ବ କରନି। ତୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବଳର ଆଶ୍ରୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛୁ, ହେ ଅତିଗର୍ବିତା!

Verse 3

श्रीदेव्युवाच । एकैवाहं जगत्यत्र द्वितीया का ममापरा । पश्यैता दुष्ट मय्येव विशन्त्यो मद्विभूतयः ॥

ଦେବୀ କହିଲେ—ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଏଠାରେ ମୁଁ ଏକା ଅଛି; ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଏ ଅଛି? ହେ ଦୁଷ୍ଟ, ଦେଖ, ମୋର ଏହି ବିଭୂତିମାନେ ପୁନଃ ମୋତେ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 4

ऋषिरुवाच । ततः समस्तास्ता देव्यो ब्रह्माणीप्रमुखा लयम् । तस्या देव्यास्तनौ जग्मुरेकावासीत्तदाम्बिका ॥

ଋଷି କହିଲେ—ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ତ ଦେବୀମାନେ ଦେବୀଙ୍କ ଦେହରେ ଲୀନ ହେଲେ। ତେବେ କେବଳ ଅମ୍ବିକା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ।

Verse 5

श्रीदेव्युवाच । अहं विभूत्या बहुभिरिह रूपैर्यदास्थिता । तत्संहृतं मयैकैव तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव ॥

ଦେବୀ କହିଲେ—‘ମୋର ଦିବ୍ୟ ବିଭୂତିଦ୍ୱାରା ଅନେକ ରୂପରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲି; ସେ ସବୁକୁ ଏବେ ମୁଁ ନିଜେ ସଂହାର କରିଛି। ମୁଁ ଏକା ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ହେଅ!’

Verse 6

ऋषिह्रुवाच । ततः प्रववृते युद्धं देव्याः शुम्भस्य चोभयोः । पश्यतां सर्वदेवानां असुराणां च दारुणम् ॥

ଋଷି କହିଲେ—ତାପରେ ଦେବୀ ଓ ଶୁମ୍ଭଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ତାହା ଦେଖିଲେ।

Verse 7

शरवर्षैः शितैः शस्त्रैस्तथा चास्त्रैः सुदारुणैः । तयोर्युद्धमभूद् भूयः सर्वलोकभयङ्करम् ॥

ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣବର୍ଷା, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣିଥରେ ସମର ଚାଲିଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭୟଭୀତ କଲା।

Verse 8

दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे यान्यथाम्बिका । बभञ्ज तानि दैत्येन्द्रस्तत्प्रतीघातकर्तृभिः ॥

ଅମ୍ବିକା ଶତଶଃ ଯେଯେ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କଲେ, ସେସବୁକୁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିହତ କରିପାରୁଥିବା ନିଜ ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲା।

Verse 9

मुक्तानि तेन चास्त्राणि दिव्यानि परमेś्वरि । बभञ्ज लीलयैवोग्रहुंकारोच्चारणादिभिः ॥

ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ! ତାହା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବୀ ଭୟଙ୍କର ହୁଂକାରାଦି ଘୋର ନାଦରେ ସହଜେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।

Verse 10

ततः शरशतैर्देवीमाच्छादयत सोऽसुरः । सा च तत्कुपिता देवी धनुश्चिच्छेद चेṣुभिः ॥

ତାପରେ ସେ ଅସୁର ଶତଶତ ବାଣରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆବୃତ କଲା। ଏଥିରେ କ୍ରୋଧିତ ଦେବୀ ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ତାହାର ଧନୁଷକୁ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ।

Verse 11

छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रस्तथा शक्तिमथाददे । चिच्छेद देवी चक्रेण तामप्यस्य करे स्थिताम् ॥

ଧନୁଷ କଟିଗଲାପରେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତି (ଭାଲ) ଧରିଲା। ଦେବୀ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ତାହାର ହାତରେ ଥିବାବେଳେ ନିଜ ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ।

Verse 12

ततः खड्गमुपादाय शतचन्द्रं च भानुमत् । अभ्यधावत्तदा देवीṃ दैत्यानामधिपेś्वरः ॥

ତାପରେ ଦୈତ୍ୟରାଜ ଖଡ୍ଗ ଓ ଶତଚନ୍ଦ୍ରଚିହ୍ନାଙ୍କିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଢାଳ ଧରି ଦେବୀଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲା।

Verse 13

तस्यापतत एवाशु खड्गं चिच्छेद चण्डिका । धनुर्मुक्तैः शितैर्बाणैश्चर्म चार्ककरामलम् ॥

ସେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ଚଣ୍ଡିକା ଶୀଘ୍ର ତାହାର ଖଡ୍ଗ କାଟିଦେଲେ; ଏବଂ ନିଜ ଧନୁରୁ ମୁକ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତାହାର ଢାଳକୁ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ଧ କରିଦେଲେ।

Verse 14

अश्वांश्च पातयामास रथं सारथिना सह । हताश्वः स तदा दैत्यश्छिन्नधान्वा विसारथिः । जग्राह मुद्गरं घोरमम्बिकानिधनodyataḥ ॥

ସେ ତାହାର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ, ରଥକୁ ଓ ସାରଥି ସହିତ ସବୁକୁ ନିହତ କଲେ। ତାପରେ ସେଇ ଦୈତ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା ନିହତ, ଧନୁ ଭଙ୍ଗ, ସାରଥିହୀନ ହୋଇ, ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ଗଦା ଧରିଲା।

Verse 15

चिच्छेदापततस्तस्य मुद्गरं निशितैः शरैः । तथापि सोऽभ्यधावत्तां मुṣ्टिमुद्यम्य वेगवान् ॥

ସେ ଆଗେଇ ଆସିବା ସହିତ ଦେବୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ତାହାର ଗଦାକୁ କାଟିଦେଲେ। ତଥାପି କ୍ରୋଧରେ ଦ୍ରୁତ ହୋଇ ସେ ମୁଷ୍ଟି ଉଠାଇ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଝାପିଲା।

Verse 16

स मुṣ्टिं पातयामास हृदये दैत्यपुṅ्गवः । देव्यास्तं चापि सा देवी तलेनोरस्यताडयत् ॥

ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷଭସଦୃଶ ସେ ମୁଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ପ୍ରହାର କଲା; ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ତାହାର ବକ୍ଷରେ ନିଜ କରତଳରେ ଆଘାତ କଲେ।

Verse 17

तलप्रहाराभिहतो निपपात महीतले । स दैत्यराजः सहसा पुनरेव तथोत्थितः ॥

ତାଙ୍କ କରତଳ ପ୍ରହାରରେ ସେ ଦୈତ୍ୟରାଜ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; କିନ୍ତୁ ହଠାତ୍ ପୁଣି ଉଠିଲା।

Verse 18

उत्पत्य च प्रगृह्योच्चैर्देवीं गगनमास्थितः । तत्रापि सा निराधारा युयुधे तेन चण्डिका ॥

ଲାଫି ଉଠି ଦେବୀଙ୍କୁ ଧରି ସେ ଆକାଶରେ ବହୁ ଉଚ୍ଚକୁ ଉଠିଗଲା। ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଆଧାର ବିନା ଚଣ୍ଡିକା ତାହା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 19

नियुद्धं खे तदा दैत्यश्चण्डिका च परस्परम् । चक्रतुः प्रथमं सिद्धमुनिविस्मयकारकम् ॥

ତେବେ ସେଇ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଚଣ୍ଡିକା ଆକାଶରେ ପ୍ରଥମେ ସନ୍ନିକଟ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରସ୍ପର ଲିପ୍ତ ହେଲେ; ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ସଂଘର୍ଷ ସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ବିସ୍ମୟାକୁଳ କଲା।

Verse 20

ततो नियुद्धं सुचिरं कृत्वा तेनाम्बिका सह । उत्पाट्य भ्रामयामास चिक्षेप धरणीतले ॥

ତାପରେ ଅମ୍ବିକା ସହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ସନ୍ନିକଟ ଯୁଦ୍ଧ କରି ସେ ତାଙ୍କୁ ଧରି, ଘୁରାଇ, ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ିଦେଲା।

Verse 21

स क्षिप्तो धरणीं प्राप्य मुष्टिमुद्यम्य वेगितः । अभ्यधावत दुष्टात्मा चण्डिकानिधनेच्छया ॥

ପତିତା ହୋଇ ସେ ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ତାପରେ ସେ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ମୁଷ୍ଟି ଉଠାଇ କ୍ରୋଧବେଗରେ ଧାଇଁ, ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଆଗେଇଲା।

Verse 22

तमायान्तं ततो देवी सर्वदैत्यजनेश्वरम् । जगत्यां पातयामास भित्त्वा शूलेन वक्षसि ॥

ତେବେ ଦେବୀ ଭୂମିରେ ଆଗେଇଆସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟଗଣର ଅଧିପତିକୁ ନିଜ ଶୂଳରେ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଭେଦି ଭୂମିରେ ନିପାତ କଲେ।

Verse 23

स गतासुः पपातोर्व्यां देवीशूलाग्रविक्षतः । चालयन् सकलां पृथ्वीं साब्धिद्वीपां स पर्वताम् ॥

ଦେବୀଙ୍କ ଶୂଳାଗ୍ରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ସେ ନିର୍ଜୀବ ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା; ତାହାର ପତନରେ ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ ଓ ପର୍ବତ ସହ ସମଗ୍ର ଜଗତ କମ୍ପିତ ହେଲା।

Verse 24

ततः प्रसन्नमखिलं हते तस्मिन् दुरात्मनि । जगत्स्वास्थ्यमतीवाप निर्मलं चाभवन्नभः ॥

ତେବେ ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ନିହତ ହେବା ସହିତ ସବୁ କିଛି ଶାନ୍ତ ହେଲା; ଜଗତ୍ ମହା କଲ୍ୟାଣ ପାଇଲା ଏବଂ ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ହେଲା।

Verse 25

उत्पातमेघाः सोल्का ये प्रागासंस्ते शमं ययुः । सरितो मार्गवाहिन्यस्तथासंस्तत्र पातिते ॥

ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍କାସହିତ ଅପଶକୁନ-ସୂଚକ ମେଘମାନେ ଯେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ଯେ ନଦୀମାନେ ବିକୃତ ପଥରେ ବହୁଥିଲେ, ସେ ତଥା ପତିତ ହେବା ସହିତ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଯଥାଯଥ ପଥକୁ ଫେରିଲେ।

Verse 26

ततो देवगणाः सर्वे हर्षनिर्भमानसाः । बभूवुर्निहते तस्मिन् गन्धर्वा ललितं जगुः ॥

ସେ ନିହତ ହେବା ପରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଇଲେ।

Verse 27

अवादयंस् तथैवान्ये ननृतुश्चाप्सरोगणाः । ववुः पुण्यास्तथा वाताः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः ॥

ଅନ୍ୟମାନେ ବାଦ୍ୟ ବଜାଇଲେ; ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଗଣ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ଶୁଭ ପବନ ବହିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମହା ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା।