Adhyaya 8: Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे द्रौपदेयोत्पत्तिर्नाम सप्तमोऽध्यायः । अष्टमोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच । भवद्भिरिदमाख्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात् । महत् कौतूहलं मेऽस्ति हरिश्चन्द्रकथां प्रति ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣରେ ‘ଦ୍ରୌପଦେୟ-ଜନ୍ମ’ ନାମକ ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଜୈମିନି କହିଲେ—ମୋ ପ୍ରଶ୍ନାନୁସାରେ ଆପଣ କ୍ରମକ୍ରମେ ସବୁ କଥା କହିଲେ; ତଥାପି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ବିଷୟରେ ମୋର ଏକ ବଡ଼ ଜିଜ୍ଞାସା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି।

Verse 2

अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमम् । कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः ॥

ଆହା! ସେହି ମହାତ୍ମା ଅନୁପମ କ୍ଲେଶ ସହିଛନ୍ତି। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ଏବେ ତଦନୁରୂପ (ଯୋଗ୍ୟ) ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି କି?

Verse 3

पक्षिण ऊचुः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः । शैव्यानुगतो दुःखी भार्यया बलपुत्रया ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ରାଜା ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଶୈବ୍ୟାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ପତ୍ନୀ ଓ କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ସହିତ।

Verse 4

स गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः ॥

ଦିବ୍ୟ ବାରାଣସୀ ପୁରୀକୁ ଯାଇ ସେ ଭୂପତି ବୁଝିଲେ—“ଏହା ମନୁଷ୍ୟ-ଭୋଗ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ନୁହେଁ; ଏହା ଶୂଳପାଣି (ଶିବ)ଙ୍କର ଅଧିକାର/ସମ୍ପତ୍ତି।”

Verse 5

जगाम पद्भ्यां दुःखार्तः सह पत्न्यानुकूलया । पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम् ॥

ଶୋକପୀଡିତ ହୋଇ ସେ ପତିବ୍ରତା ପତ୍ନୀ ସହ ପାଦେ ପାଦେ ଚାଲିଲେ। ନଗରଦ୍ୱାରେ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 6

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् । प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् ॥

ମହର୍ଷିଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବିନୟରେ ନତ ହେଲେ। କରଯୋଡ଼ି ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 7

इमे प्राणाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने मम । येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम् ॥

“ହେ ମୁନେ! ଏମାନେ ମୋର ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ; ଏ ମୋର ପୁତ୍ର, ଏ ମୋର ପତ୍ନୀ। ଆପଣଙ୍କ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି ତାହା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଶୀଘ୍ର ଏହି ଉତ୍ତମ ଅର୍ଘ୍ୟ (ସମ୍ମାନାର୍ପଣ) ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।”

Verse 8

यद्वान्यत् कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि ।

ଆମେ ଯଦି ଆଉ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଥାଉ, ତେବେ ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାହାକୁ ଅନୁମତି ଓ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा । राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि ॥

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ହେ ରାଜର୍ଷି, ସେଇ ମାସ ଏବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ମୋ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ। ରାଜସୂୟ ହେତୁ ଦାନ ଦେୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ ଅଛି—ଯଦି ତୁମେ ନିଜ ବଚନ ମନେ ରଖ।

Verse 10

हरिश्चन्द्र उवाच ब्राह्मन्नद्यैव सम्पूर्णो मासोऽम्लानतपोधन । तिष्ठत्येतद् दानार्धं यत्तत् प्रतीक्षस्व माचिरम् ॥

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଜି ହିଁ ମାସଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ହେ ଅକ୍ଷୟ ତପୋଧନ। ଦାନ ପାଇଁ ଏହି କଥା ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ; ତେଣୁ ସେଥିପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କର—ଦୀର୍ଘ ନୁହେଁ।

Verse 11

विश्वामित्र उवाच एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि ॥

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଏବମସ୍ତୁ, ହେ ମହାରାଜ। ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଆସିବି। ଯଦି ଆଜି ଦେବ ନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।

Verse 12

पक्षिण ऊचुः इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत् तदा । कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणां या प्रतिश्रुता ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ଏପରି କହି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲା। ତାପରେ ରାଜା ଚିନ୍ତା କଲେ—ମୁଁ ଯେ ଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ସେହିଟି ତାକୁ କିପରି ଦେବି?

Verse 13

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोऽर्थः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम् ॥

ଏବେ ମୋ ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ କେମିତି ପୋଷିବି, ଏହି ସମୟରେ ମୋ ପାଇଁ ଧନ କେଉଁଠୁ ଆସିବ? ମୋର ଦାନ-ପ୍ରତିଗ୍ରହ କଳୁଷିତ ହୋଇଛି—ମୁଁ କିପରି ଅଧୋଗତିକୁ ନ ପଡ଼ିବି?

Verse 14

किमु प्राणान् विमुञ्चामि कां दिशं याम्यकिञ्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम् ॥

ତେବେ କି ମୁଁ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି? କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଧନ ହୋଇ କେଉଁ ଦିଗକୁ ଯିବି? ଯଦି ମୋର ବିନାଶ ନିଶ୍ଚିତ, ତେବେ ପ୍ରଥମେ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ନ କରି ତାହା ନ ହେଉ।

Verse 15

ब्रह्मस्वहृत्कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः ॥

ମୁଁ ପାପୀ କୃମି ପରି—ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରାଇବାଳା—ଅଧମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଧମ ହେବି। ନଚେତ୍ ଦାସତ୍ୱରେ ପଡ଼ିବି; ତାହାଠାରୁ ନିଜକୁ ବିକ୍ରି କରିଦେବା ଭଲ, ସେହି (ଦାସତ୍ୱ) ନୁହେଁ।

Verse 16

पक्षिण ऊचुः राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदयाि गिरा ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ତେବେ ସେ ରାଜା ବ୍ୟାକୁଳ, ଖିନ୍ନ, ମୁହଁ ନମାଇ ଚିନ୍ତାରେ ମଗ୍ନ ଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଅଶ୍ରୁରେ କଣ୍ଠ ରୁଦ୍ଧ ଓ କମ୍ପିତ ବାଣୀରେ।

Verse 17

त्यज चिन्तां महाराज स्वसत्यमनुपालय । श्मशानवद् वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः ॥

ହେ ମହାରାଜ, ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କର; ନିଜ ସତ୍ୟକୁ ଧାରଣ କର। ସତ୍ୟରୁ ପତିତ ପୁରୁଷକୁ ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ—ଶ୍ମଶାନ ପରି।

Verse 18

नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य तु । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम् ॥

ସେମାନେ କହନ୍ତି—ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଏହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ ନାହିଁ; ନିଜ ସତ୍ୟ (ପ୍ରତିଜ୍ଞାବାକ୍ୟ) ରକ୍ଷା ଓ ପାଳନ ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ, ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର।

Verse 19

अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिलाः क्रियाः । भजन्ते तस्य वैफल्यम् यस्य वाक्यमकारणम् ॥

ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଦାନାଦି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ କର୍ମ—ଯାହାର ବାକ୍ ଅକାରଣ (ନିରର୍ଥକ/ଅପ୍ରୟୋଜନ) ଅଟେ, ସେ ଲୋକ ପାଇଁ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଯାଏ।

Verse 20

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनाम् ॥

ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସତ୍ୟକୁ ପରମ ହିତକର ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି। ସେହିପରି ମିଥ୍ୟା—ଚଞ୍ଚଳକୁ ବିପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, କିନ୍ତୁ ଅବିନୀତ (ଅସଂଯତ) ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ପତନ କରାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 21

सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत् ॥

ସାତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ରାଜସୂୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୃତି ନାମକ ରାଜା ଏକମାତ୍ର ମିଥ୍ୟା କହିଥିବାରୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହେଲେ।

Verse 22

राजन् जातमपत्यं मे इत्युक्त्वा प्ररुरोद ह । बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः ॥

“ହେ ରାଜନ୍, ମୋତେ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମିଛି” ବୋଲି କହି ସେ କାନ୍ଦି ପକାଇଲା। ତାପରେ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଓସାରିଯାଉଥିବା ଚକ୍ଷୁବାଳୀ ସେ ନାରୀକୁ ରାଜା ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 23

हरिश्चन्द्र उवाच विमुञ्च भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि ॥

ହରୀଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ଶୁଭେ, ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କର; ଏହି ଶିଶୁ ଏଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିଛି। ଯାହା କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, କହ—ହେ ଗଜଗାମିନୀ।

Verse 24

पत्नी उवाच राजन् जातम् अपत्यं मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम् ॥

ପତ୍ନୀ କହିଲା—ହେ ରାଜନ୍, ମୋର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଛି। ଧର୍ମବାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୁତ୍ରଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଧନଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପାଳନ କରି, ଯଜ୍ଞକର୍ମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଧିମତେ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ।

Verse 25

पक्षिण ऊचुः एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुःखितः ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ପୁନଃ ଚେତନା ପାଇଲେ ପରେ, ତୀବ୍ର ଶୋକରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ବିଲାପ କଲେ।

Verse 26

महद्दुःखमिदं भद्रे यत् त्वमेवं ब्रवीषि माम् । किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः ॥

ହେ ଶୁଭେ, ତୁମେ ମୋତେ ଏଭଳି କହୁଛ—ଏହା ମୋ ପାଇଁ ମହାଶୋକ। ତୁମ ହସମୁଖ କଥା ଓ ମୃଦୁ ସଂଲାପ କି ମୋ ପାପକୁ ଭୁଲିଗଲା?

Verse 27

हा हा कथं त्वया शक्यं वक्तुमेतत् शुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम् ॥

ହା ହା! ହେ ଶୁଦ୍ଧସ୍ମିତେ, ତୁମେ ଏହା କହିବାକୁ କିପରି ସମର୍ଥ? ଏହା କଠୋର ଓ ଅନୁଚିତ ଉକ୍ତି—ମୁଁ ଏପରି ଶବ୍ଦ କିପରି କହିପାରିବି?

Verse 28

इत्युक्त्वा स नरश्रेष्ठो धिग्धिगित्यसकृद्ब्रुवन् । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः ॥

ଏପରି କହି ସେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁନଃପୁନଃ “ଧିକ୍! ଧିକ୍!” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୂର୍ଛାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଭୂମିତଳରେ ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 29

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् । उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुःखिता ॥

ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କରୁଣାରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 30

पत्नी उवाच । हा महाराज कस्येदमपध्यानमुपस्थितम् । यत् त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः ॥

ପତ୍ନୀ କହିଲେ—ହାୟ, ହେ ମହାରାଜ! ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ କାହାର ଦୈବଦୋଷ ଆସିପଡ଼ିଛି, ଯେ ଆପଣ—ପ୍ରାବରଣ ଓ ଶୟ୍ୟାର ଯୋଗ୍ୟ—ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ?

Verse 31

येन कोट्यग्रगोवित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः ॥

ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଗାଈ ଓ ଧନ-ରତ୍ନରୂପ ସମ୍ପତ୍ତି ଦାନ କରିଥିଲେ—ସେଇ ଭୂପତି, ମୋ ସ୍ୱାମୀ, ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି।

Verse 32

हा कष्टं किं तवानॆन कृतं देव! महीक्षिताः | यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम् ||

ହାୟ, କି ଦୁଃଖ! ହେ ନାଥ, ଏହି ପୃଥିବୀପାଳମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ କ’ଣ କରିଛନ୍ତି, ଯେ ଆପଣ—ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସମ—ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରାବସ୍ଥାକୁ ନୀତ ହୋଇଛନ୍ତି?

Verse 33

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तृदुःखमहाभारेणासह्येन निपीडिता ॥

ଏପରି କହି ସେ ସୁନିତମ୍ବିନୀ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ପତିଶୋକର ଅସହ୍ୟ ଭାରରେ ଚାପି ଦୁଃଖେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 34

तौ तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरौ शिशुः । दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः ॥

ମାତାପିତା ଏପରି ଭାବେ ଭୂମିରେ ନିରାଶ୍ରୟ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସେ ଶିଶୁ ତୀବ୍ର ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଏକ କଥା କହିଲା।

Verse 35

तात तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद / क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा ॥

“ବାପା, ବାପା! ମୋତେ ଅନ୍ନ ଦିଅ; ମାଆ, ମାଆ! ମୋତେ ଖାଇବାକୁ କିଛି ଦିଅ। ମୋର ଭୁଖ ବହୁତ ତୀବ୍ର ହୋଇଛି, ଜିଭର ଟିପ୍‌ ମଧ୍ୟ ଶୁଖିଯାଉଛି।”

Verse 36

पक्षिण ऊचुः । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम् ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ଏହି ମଧ୍ୟରେ ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ମୂର୍ଛିତ ଦେଖି,

Verse 37

स वारिणा समभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम् ॥

ସେ ଜଳ ଛିଟାଇ ରାଜାଙ୍କୁ ସଚେତନ କରି କହିଲେ—“ଉଠ, ଉଠ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଏହାକୁ ଇଚ୍ଛିତ ଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରଦାନ କର।”

Verse 38

ऋणं धारयतो दुःखमह्न्यहनि वर्धन्ते । आप्याय्यमानः स तदा हिमशीतन वारिणा ॥

ଅଦାୟ ଋଣ ବୋହିଥିବା ଲୋକର ଦୁଃଖ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼େ। ସେ ଯଦିଓ କିଛିପରି ପୋଷିତ ହୁଏ, ସେ ସମୟରେ ସେ ଯେନ ହିମଶୀତଳ ଜଳରେ ମାତ୍ର ଧାରିତ।

Verse 39

अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च । पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः ॥

ସଞ୍ଜ୍ଞା ପାଇ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ପୁନର୍ବାର ସେ ମୋହରେ ପଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ସେଇ ମୁନି ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 40

स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे ॥

ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ କହିଲେ— “ଯଦି ତୁମର ଧର୍ମପ୍ରତି ଆଦର ଅଛି, ତେବେ ସେଇ ଦକ୍ଷିଣା ମୋତେ ଦିଅ।”

Verse 41

सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ॥

ସତ୍ୟଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଓ ପ୍ରକାଶ ଦେଇଥାଏ; ସତ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ସତ୍ୟକୁ ପରମ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 42

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥

ସହସ୍ର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟକୁ ତୁଳାରେ ରଖାଗଲା; ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ ସହସ୍ର ଅଶ୍ୱମେଧଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଭାରୀ।

Verse 43

अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्तेन कारणम् । अनार्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि ॥

ନଚେତ୍, ତୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନାବାକ୍ୟ କହିବାରେ ମୋର କି ପ୍ରୟୋଜନ? ତୁ ନୀଚ, ପାପବୁଦ୍ଧିରେ ରତ, କ୍ରୂର ଓ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ।

Verse 44

त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् । अद्य मे दक्षिणां राजन् न दास्यति भवान् यदि ॥

ହେ ରାଜନ୍, ତୋରେ ସଦ୍ଭାବ (ଧର୍ମନିଷ୍ଠା) ପ୍ରବଳ—ଏହା ଶୁଣ। ଯଦି ଆଜି ତୁ ମୋତେ ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ନ ଦେବୁ, ହେ ରାଜନ୍…

Verse 45

अस्ताचलं प्रयातेर्'के शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः ॥

ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ବତରେ ଅସ୍ତ ଯିବ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୋତେ ଶାପ ଦେବି। ଏହିପରି କହି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲା; ରାଜା ଭୟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା।

Verse 46

काण्डिग्भूतोऽधमो निःस्वो नृशंसधनिनार्दितः । भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम ॥

ଦୀନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା—ନୀଚ ଓ ନିର୍ଧନ—କ୍ରୂର ଧନୀ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୋଇ, ସେ ଲୋକର ସ୍ତ୍ରୀ ପୁଣି କହିଲା: “ମୋ କଥା କାର୍ଯ୍ୟକର କର।”

Verse 47

मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि । स तथा चोद्यमा‍नस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः ॥

ଏପରି କରନି! ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ତୁ ନାଶ ପାଇବୁ (ପଞ୍ଚତ୍ୱକୁ ଯିବୁ)। ସ୍ତ୍ରୀ ପୁଣି ପୁଣି ବୁଝାଇଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ତଥାପି ଏହିପରି ଚାଲିଲା।

Verse 49

प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं तव निर्घृणः । नृशंसैरपि यत् कर्तुं न शक्यं तत् करोम्यहम् ॥ यदि मे शक्यते वाणी वक्तुमीदृक् सुदुर्वचः । एवमुक्त्वा ततो भार्यां गत्वा नागरमातुरः । बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत् ॥

ସେ କହିଲା—“ଭଦ୍ରେ, ମୁଁ ନିର୍ଦୟ ହୋଇ ତୁମକୁ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଯାଉଛି। ଯେ କାମ କ୍ରୂର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କରିବାକୁ ମନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି କାମ ମୁଁ କରୁଛି। ଯଦି ମୋର ବାଣୀ ଏପରି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରେ…” ଏହିପରି କହି ସେ ପରେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା; ଅଶ୍ରୁରେ କଣ୍ଠ ଓ ନୟନ ରୁଦ୍ଧ, ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର କହିଲା।

Verse 50

राजोवाच भो भो नागरिकाḥ सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः ॥

ରାଜା କହିଲେ—“ହୋ! ହୋ! ନଗରବାସୀମାନେ, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ‘ତୁମେ କିଏ?’ ବୋଲି ମୋତେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ? ମୁଁ କ୍ରୂର—ମୁଁ (ସତ୍ୟ) ମଣିଷ ନୁହେଁ।”

Verse 51

राक्षसो वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा । विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम् ॥

“କେହି ବାୟୁ ପରି କଠୋର ରାକ୍ଷସ ହେଉ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ହେଉ; ତଥାପି ଯଦି ସେ ପ୍ରିୟାକୁ ବିକ୍ରି କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଛି, ମୁଁ ମୋ ପ୍ରାଣ ସମର୍ପଣ କରିବି ନାହିଁ (ମୁଁ ହାରିବି ନାହିଁ)।”

Verse 52

यदि वः कस्यचित् कार्यं दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहम् ॥

ତୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହାରି ମୋ ପ୍ରିୟ ଦାସୀ ସହ କିଛି କାମ ଥାକିଲେ, ମୁଁ ତାକୁ ଧରି ରଖିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୀଘ୍ର କହ।

Verse 53

पक्षिण ऊचुः अथ वृद्धो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् । समर्पयस्व मे दासीमहम् क्रेता धनप्रदः ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ତାପରେ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଦାସୀକୁ ମୋତେ ହସ୍ତାନ୍ତର କର; ମୁଁ କ୍ରେତା, ଧନ ଦେବି।”

Verse 54

अस्ति मे वित्तमस्तोके सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात् प्रयच्छ मे ॥

ମୋ ପାଖରେ ପ୍ରଚୁର ଧନ ଅଛି, ଏବଂ ମୋର ପ୍ରିୟ କୋମଳ ଯୁବତୀ ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସେ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିପାରୁନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ଆବଶ୍ୟକତାରୁ ମୋତେ ସହାୟତା କରି ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ।

Verse 55

कर्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां तव योषितः । अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् ॥

ହେ ଦେବୀ, ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁଶଳ, ଯୁବତୀ, ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ସୁଚରିତ୍ରା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଏହି ଧନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋର କନ୍ୟାକୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଛି।

Verse 56

एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । व्यदीर्यत मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏପରି କହିବା ସହିତ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ତଥାପି ସେ ତାଙ୍କୁ କିଛିମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ।

Verse 57

ततः स विप्रो नृपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनम् । बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत् ॥

ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କ ଧନକୁ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ରର ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ବାନ୍ଧି, ରାଜପତ୍ନୀଙ୍କୁ କେଶ ଧରି ଟାଣି ନେଇଗଲା।

Verse 58

रुरोद रोहिताश्वोऽपि दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । हस्तेन वस्त्रमाकर्षन् काकपक्षधरः शिशुः ॥

ମା’କୁ ଟାଣି ନେଉଥିବା ଦେଖି ରୋହିତାଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲା; ‘କାକପକ୍ଷ’ ଶୈଳୀରେ କେଶ ରଖିଥିବା ସେ ଶିଶୁ ହାତରେ ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ରକୁ ଟାଣିଲା।

Verse 59

राजपत्नी उवाच । मुञ्चार्य मुञ्च तावन्मां यावत्पश्याम्यहं शिशुम् । दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति ॥

ରାଣୀ କହିଲେ—ହେ ପୂଜ୍ୟ ମହାଶୟ, ମୋତେ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ; ଅତି କମରେ ମୁଁ ସେ ଶିଶୁକୁ ଦେଖିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ପ୍ରିୟ, ତାହାର ଦର୍ଶନ ପୁଣି ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।

Verse 60

पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र ! अस्पृश्याहं तवाधुना ॥

ଦେଖ, ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ, ମୋତେ—ତୋ ମାଆକୁ—ଦାସୀର ଅବସ୍ଥାକୁ ନମାଇ ଦିଆଯାଇଛି। ହେ ରାଜକୁମାର, ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କରନି; ଏବେ ମୁଁ ତୋ ପାଇଁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟା।

Verse 61

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति रुदन् सास्त्राविलेक्षणः ॥

ତାପରେ ସେ ଶିଶୁ, ହଠାତ୍ ମାଆକୁ ଟାଣି ନେଉଥିବା ଦେଖି, ଦୌଡ଼ି ଆସି କାନ୍ଦିଲା—“ଅମ୍ବା!”—ଅଶ୍ରୁଧାରାରେ ମୁହଁ ବିକୃତ ଓ ଧୁସର ହୋଇଗଲା।

Verse 62

तमागतं द्विजः क्रोधाद्वालमभ्याहनत् पदाः । वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम् ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସି କ୍ରୋଧରେ ଶିଶୁକୁ ପାଦରେ ଆଘାତ କଲା। ତଥାପି ସେ “ମା!” ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲା ଏବଂ ମାଆକୁ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ।

Verse 63

राजपत्नी उवाच । प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं च बालकम् । क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिकाः ॥

ରାଣୀ କହିଲେ—ହେ ନାଥ, ମୋପରେ କୃପା କରନ୍ତୁ; ଏହି ପୁଅକୁ ମଧ୍ୟ କିଣନ୍ତୁ। ମୁଁ କିଣାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା ବିନା ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେବା କରିପାରିବି ନାହିଁ।

Verse 64

इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव । मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम् ॥

ଏହେତୁ ମୁଁ ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟବତୀ ନାରୀ; ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ। ଯେପରି ଦୁଧାଳ ଗାଈ ନିଜ ବଛା ସହ ମିଳେ, ସେପରି ମୋତେ ମୋ ଶିଶୁ ସହ ଯୋଡ଼ିଦିଅ।

Verse 65

ब्राह्मण उवाच गृह्यतां वित्तमेतत् ते दीयतां बालको मम । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् । शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ଏହି ଧନ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର; ମୋ ବାଳକକୁ ମୋତେ ଫେରାଇ ଦିଆଯାଉ। ନାରୀ–ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ସମାଧାନ ପାଇଁ ‘ବେତନ/ଶୁଳ୍କ’ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। କେହି ଶତ, କେହି ସହସ୍ର, କେହି ଲକ୍ଷ, ଆଉ କେହି କୋଟିମୂଲ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

Verse 66

पक्षिण ऊचुः तथैव तस्य तद्वित्तं बद्ध्वोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ସେହିପରି ସେ ନିଜ ଧନକୁ ଉପରିବସ୍ତ୍ରରେ ବାନ୍ଧିଲା; ପରେ ମାଆ ସହ ଶିଶୁକୁ ନେଇ, ସେ ଦୁହେଁକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବାନ୍ଧିଦେଲା।

Verse 67

नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः । विललाप सुदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः ॥

କିନ୍ତୁ ରାଜା ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁତ୍ର—ଏହି ଦୁହେଁକୁ—ନେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି, ତୀବ୍ର ଶୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ବିଲାପ କଲା; ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ତାପ୍ତ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲା।

Verse 68

यां न वायुर्न चादित्यो नेन्दुर्न च पृथग्जनः । दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता ॥

ଯାହାକୁ ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର—ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ—ପୂର୍ବେ କେବେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖିନଥିଲେ; ସେଇ ନାରୀ ଏବେ ଦାସୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 69

सूर्यवंशप्रसूतो 'यं सुकुमारकराङ्गुलिः । सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम् ॥

ଏହି ବାଳକ—ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ, କୋମଳ ହାତ ଓ ଆଙ୍ଗୁଳିଯୁକ୍ତ—ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି। ଧିକ୍ ମୋତେ, ବିପର୍ୟସ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ମୋତେ!

Verse 70

हा प्रिये! हा शिशो! नत्स! ममानार्यस्य दुर्नयैः । दैवाधीनां दशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् ॥

ହା ପ୍ରିୟେ! ହା ପୁତ୍ର! ହା ନତ୍ସା! ମୁଁ—ଏକ ନୀଚ ମଣିଷ—ମୋ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଦୈବାଧୀନ ଦଶାକୁ ପତିତ ହୋଇଛି। ତଥାପି ମୁଁ ମରିନି; ତଥାପି ଧିକ୍ ମୋତେ!

Verse 71

पक्षिण ऊचुः एवम् विलपतो राज्ञः स विप्रोऽन्तरधीयत । वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ: ରାଜା ଏପରି ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା। ତାପରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ନେଇ ବୃକ୍ଷଗୃହ ଆଦି ଉଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥାନକୁ ଧାଇଗଲା।

Verse 72

विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो नृपं वित्तमयाचत । तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तद्धनम् ॥

ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ ଧନ ମାଗିଲେ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସେଇ ଧନ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କଲେ।

Verse 73

तद्वित्तं स्तोकमालोक्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत् ॥

ତାଙ୍କର ଧନ ଅତ୍ୟଳ୍ପ ଏବଂ ତାହା କାଠ ବିକ୍ରୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଦେଖି, ରାଜାଙ୍କୁ ଶୋକରେ ଆକୁଳ ଦେଖି, କୌଶିକ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ।

Verse 74

क्षत्रबन्धो! ममेमां त्वं सदृशीं यज्ञदक्षिणाम् । मन्यसे यदि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे बलं परम् ॥

ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର କଳଙ୍କ! ଯଦି ତୁମେ ଭାବୁଛ ଯେ ଏହି ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣା—ଯାହା ମୋର ଦେୟ—ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ମୋର ପରମ ଶକ୍ତି ଦେଖ।

Verse 75

तपसोऽत्र सुतप्तस्य ब्राह्मण्यस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च ॥

ଏହି ସ୍ତବ/ପାଠରେ ସୁସମ୍ପନ୍ନ ତପସ୍ୟାର ଫଳ, ନିର୍ମଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ-ପବିତ୍ରତାର ଫଳ, ମୋର ନିଜ ଘୋର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଶକ୍ତିର ଫଳ, ଏବଂ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଅଧ୍ୟୟନର ଫଳ ଅଛି।

Verse 76

अन्यां दास्यामि भगवन् ! कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । साम्प्रतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः ॥

ହେ ପୂଜ୍ୟ ମହାଶୟ! ମୁଁ ଆଉ ଜଣେ (ଦାସୀ/ସ୍ତ୍ରୀ) ଦେବି; ଦୟାକରି ଅଳ୍ପ ସମୟ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ମୋର ଛୋଟ ପୁଅ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିକ୍ରି ହୋଇନାହାନ୍ତି।

Verse 77

विश्वामित्र उवाच चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया ॥

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ହେ ନରପତି! ଏବେ ଦିନର ଯେ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ସେତିକି ମାତ୍ର ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର। ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଉ କୌଣସି ଉତ୍ତର କହିବ ନାହିଁ।

Verse 78

पक्षिण ऊचुः तमेवमुक्त्वा राजेन्द्रं निष्ठुरं निर्घृणं वचः । तदादाय धनं तूर्णं कुपितः कौशिको ययौ ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ଏଭଳି କଠୋର ଓ ନିର୍ଦୟ ବଚନରେ ରାଜାଧିରାଜଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, କ୍ରୋଧିତ କୌଶିକ ଶୀଘ୍ର ଧନ ନେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 79

विश्वामित्रे गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः ॥

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାଲିଯାଇବା ପରେ ରାଜା ଭୟ ଓ ଶୋକର ସାଗରରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ମୁହଁ ନମାଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କହିଲେ।

Verse 80

वित्तक्रीतेन यो ह्यर्थो मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् तपति भास्करः ॥

“ହେ ପୁରୁଷ! ତୋର ଦୂତ ଭାବେ ମୁଁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିଛି, ସେ ତୁରନ୍ତ ଖବର ଦିଅ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକିତ ଥିବାବେଳେ ହିଁ ତ୍ୱରାରେ ନିବେଦନ କର।”

Verse 81

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी ॥

ତାପରେ ଧର୍ମ ଶୀଘ୍ର ଆସିଲେ, ଚାଣ୍ଡାଳର ରୂପ ଧାରଣ କରି। ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ, ବିକୃତ ଆକାର, କଠୋର, ଦାଢ଼ିଧାରୀ, ବାଙ୍କା ଦାନ୍ତ ଓ ଘୃଣାସ୍ପଦ ଭାବେ ସେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 82

कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गरूक्षाक्षः परुषाक्षरः । गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः ॥

ସେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ତୁଣ୍ଡିଳ (ପେଟ ଫୁଲା), ପିଙ୍ଗଳ ଓ କଠୋର ଚକ୍ଷୁବିଶିଷ୍ଟ, ଏବଂ ରୁକ୍ଷ କର୍କଶ ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ଥିଲେ। ହାତରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଗୁଚ୍ଛ ଧରିଥିଲେ ଓ ଶବମାଳାରେ ବିଭୂଷିତ ଥିଲେ।

Verse 83

कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोऽतिवदन् मुहुः । श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः ॥

ଭୈରବ—କପାଳ ଧାରଣ କରି, ଦୀର୍ଘ ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ—ବାରମ୍ବାର ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ। ଭୟଙ୍କର, କୁକୁର ଦଳଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ, ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରି, ବିଚିତ୍ର (ଅଲୌକିକ) ରୂପରେ ଯୁଦ୍ଧଦୃଶ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 84

चाण्डाल उवाच अहमार्थो त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान् ॥

ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲା—ମୋର ଏକ ପ୍ରୟୋଜନ ଅଛି; ଶୀଘ୍ର ତୁମ ନିଜ ଦକ୍ଷିଣା (ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ) ମୋତେ କୁହ। ସଂକ୍ଷେପେ କିମ୍ବା ବିସ୍ତାରେ, ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅ, ସେହି କଥା କୁହ।

Verse 85

पक्षिण ऊचुः तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठुरम् । वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ତାକୁ ଏପରି ଦେଖି—ଦୃଷ୍ଟିରେ ଘୋର, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର, ଏବଂ ଅତି ଦୁଷ୍ଟାଚାରୀ ଭାଷା କହୁଥିବା—ରାଜା ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କିଏ?”

Verse 86

चण्डाल उवाच चण्डालोऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः ॥

ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲା—ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଲୋକମଧ୍ୟରେ ‘ପ୍ରବୀର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ ଦୋଷୀମାନଙ୍କୁ ବଧ କରୁଥିବା ଜଲ୍ଲାଦ ଭାବେ ମୁଁ କୁଖ୍ୟାତ, ଏବଂ ମୃତମାନଙ୍କ କମ୍ବଳ ହରିନେବା ଲୋକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

Verse 87

हरिश्चन्द्र उवाच नाहं चण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितम् । वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः ॥

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳର ଦାସ ହେବାକୁ ଚାହେଁନି; ଏହା ପରମ ଲଜ୍ଜାଜନକ। ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେବା ଭଲ, କିନ୍ତୁ ଚଣ୍ଡାଳର ବଶରେ ପଡ଼ିବା ନୁହେଁ।

Verse 88

पक्षिण ऊचुः तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कोपामर्षविवृताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ସେ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ତପସ୍ୟାର ନିଧି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ। କ୍ରୋଧ ଓ ଅମର୍ଷରେ ଚକ୍ଷୁ ବିସ୍ଫାରିତ କରି ସେ ତେବେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 89

विश्वामित्र उवाच । चण्डालोऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा ॥

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଏହି ଚାଣ୍ଡାଳ ତୁମକୁ ଦେବା ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ନୁହେଁ ଏମିତି ଧନ ନେଇ ଆଗକୁ ଆସିଛି। ତେବେ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ-ଦକ୍ଷିଣା କାହିଁକି ଦିଆଯାଉନାହିଁ?

Verse 90

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् । सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मे कौशिक । कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः ॥

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ହେ କୌଶିକ! ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶଜ ବୋଲି ଜାଣେ। ଧନକାମୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କିପରି କେବେ ଚାଣ୍ଡାଳର ଦାସଭାବକୁ ପହଞ୍ଚିବି?

Verse 91

विश्वामित्र उवाच यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम् ॥

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଯଦି ତୁମେ ଯଥାସମୟରେ ସେଇ ଚାଣ୍ଡାଳର ଧନ—ନିଜକୁ ବିକ୍ରୟ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ଧନ—ମୋତେ ନ ଦେବ, ତେବେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।

Verse 92

पक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादावृषेरजग्राह विह्वलः ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ତାପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ରାଣ ବନ୍ଧା ପଡ଼ିଥିବା, ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ‘ପ୍ରସୀଦ’ ବୋଲି କହି ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ।

Verse 93

दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि भीतोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः ॥

ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦାସ; ମୁଁ ପୀଡିତ; ମୁଁ ଭୀତ; ଏବଂ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣର୍ଷି, ମୋପରେ ପ୍ରସାଦ କରନ୍ତୁ—ମିଶ୍ର ଓ ବହିଷ୍କୃତ ସଙ୍ଗ ହେତୁ ମୋର ଅବସ୍ଥା ଦାରୁଣ।

Verse 94

भवेयं वित्तशेषेण सर्वकर्मकरॊ वशः । तवैव मुनिशार्दूल ! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः ॥

ଯେତେ ଧନ ଶେଷ ରହିଛି, ସେହି ଧନ ସହିତ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ଦାସ ହେବି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ପରିଚର ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟାନୁସାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି।

Verse 95

विश्वामित्र उवाच यदि प्रेष्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै ॥

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—“ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଦାସ, ତେବେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଏକ ଚାଣ୍ଡାଳଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିଦେଇଛି। ଏଭଳି ଦାସ୍ୟାବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ତୁମେ ଏକ ଅର୍ବୁଦ ଧନର ବଦଳରେ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା।”

Verse 96

पक्षिण ऊचुः एकमुक्ते तदा तेन श्वपाको हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम् ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ସେ ଏହି କଥା କହିବା ସହିତ ଶ୍ୱପାକର ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା। ସେ ଧନଟି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେଲା।

Verse 97

दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इष्टबन्धुवियोगार्तम् अनयन् निजपत्तनम् ॥

ଦଣ୍ଡର ଆଘାତରେ ତାହାର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା; ପ୍ରିୟ ମିତ୍ର ଓ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ତପ୍ତ ହୋଇ ସେ ନିଜ ନଗରକୁ ପୁନଃ ନେଇଯାଇଲା।

Verse 98

हरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसञ्चाण्डालपत्तने । प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत ॥

ତାପରେ ଶ୍ୱପାକମାନଙ୍କ ବସତିରେ ବସୁଥିବା ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭାତେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଏବଂ ପୁନଃ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ—ବାରମ୍ବାର ଏହି ଉକ୍ତି ଗାଇଲେ।

Verse 99

बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः ॥

ଦୁଃଖିତ ମୁହଁଥିବା ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ଏବଂ ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁଥିବା ଶିଶୁକୁ ଦେଖି ସେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରିବ; ହେ ରାଜନ୍, ତାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଆମକୁ ମୁକ୍ତ କରିବ।

Verse 100

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम् ॥

ଧନ ଲାଭ କରି ମୁଁ ସେଇ ଧନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲି; ତଥାପି ସେଇ ମୃଗନୟନୀ ନାରୀ ମୋର କୃତ ଆହୁରି ପାପତର କର୍ମକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ।

Verse 101

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चाण्डालताचैवमहो दुःखपरम्परा ॥

ମୋର ରାଜ୍ୟହାନି, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ପରିତ୍ୟାଗ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ବିକ୍ରୟ, ଏବଂ ଏବେ ଚାଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ଏହି ପତନ—ଆହା, ଦୁଃଖର କି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପରମ୍ପରା!

Verse 102

एवं स निवसन्नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः ॥

ଏପରି ଭାବେ ସେଠାରେ ନିରନ୍ତର ବସି ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲା; ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ନିଜ ସାଧ୍ବୀ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲା।

Verse 103

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः ॥

ତାପରେ କିଛି ସମୟ ଗତ ହେଲାପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଶ୍ମଶାନରେ ମୃତଦେହର ବସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣକାରୀ (ବସ୍ତ୍ରାପହର୍ତ୍ତା) ହେଲେ; ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁସରି ସେଠାରେ ବିଚରଣ କଲେ।

Verse 104

चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारीणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम् ॥

ଶବବସ୍ତ୍ର ଚୋରାଇଥିବା ଚାଣ୍ଡାଳର ଉପଦେଶରେ ସେ ଶବ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ଦିନରାତି ସେଠାରେ ରହିଲା।

Verse 105

इदं राज्ञेऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वौ भागौ तव वेतनम् ॥

‘ଏହା ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ହେବ; ଶବକୁ ଛଅ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟ। ତିନି ଭାଗ ମୋର; ଦୁଇ ଭାଗ ତୋର ମଜୁରି।’

Verse 106

इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा ॥

ଏଭଳି ଉପଦେଶ ପାଇ ସେ ‘ଶବଗୃହ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ମଶାନକୁ ଗଲା। ସେତେବେଳେ ତାହା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାହା ବାରାଣସୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା।

Verse 107

श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम् ॥

ଶ୍ମଶାନ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠୁଥିଲା, ଶତଶତ ଶୃଗାଳରେ ଭରିଥିଲା; ଶବମୁଣ୍ଡରେ ଛିଟିଯାଇ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ ଓ ଧୂଆଁରେ ଘନ ଥିଲା।

Verse 108

पिशाच-भूत-वेताल-डाकिनी-यक्षसङ्कुलम् । गृध्रगोमायुसङ्कीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम् ॥

ସେଠା ପିଶାଚ, ଭୂତ, ବେତାଳ, ଡାକିନୀ ଓ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କରେ ଠସାଠସି ଥିଲା; ଗୃଧ୍ର ଓ ଶୃଗାଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କୁକୁର ଦଳରେ ଘେରା ଥିଲା।

Verse 109

अस्थिसंघातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसङ्कुलम् । नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम् ॥

ସେଠା ଅସ୍ଥିର ଢେରରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ଅସହ୍ୟ ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରିୟ ମୃତଜନଙ୍କୁ ନେଇ ଶୋକ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଅନେକ ଆର୍ତ୍ତନାଦରୁ ଉଠିଥିବା ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳରେ ଗଞ୍ଜିଉଠୁଥିଲା।

Verse 110

हा पुत्र ! मित्र ! हा बन्धो ! भ्रातर् वत्स ! प्रियाद्य मे । हा पते ! भगिनि ! मातर्हा मातुल ! पितामह ॥

‘ହାୟ, ମୋ ପୁଅ! ମୋ ସଖା! ହାୟ, ମୋ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ! ଭାଇ! ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ! ମୋ ପ୍ରିୟ! ହାୟ, ସ୍ୱାମୀ! ଭଉଣୀ! ମା—ହାୟ! ମାମୁ! ଠାକୁରଦା!’

Verse 111

मातामह ! पितः ! क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रूयते महान् ॥

‘ଠାକୁରଦା! ବାପା! ସେ କେଉଁଠି ଗଲା—ଫେରିଆ, ବନ୍ଧୁ!’ ଏଭଳି ଯେଉଁଠି ଲୋକେ କହୁଥିଲେ, ସେଠି ମହା କୋଳାହଳ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।

Verse 112

ज्वलन्मांस-वसा-मेदच्छमच्छमितसङ्कुलम् ॥

ସେଠା ଜଳୁଥିବା ମାଂସ, ଚର୍ବି ଓ ମଜ୍ଜାର ‘ଚମଚମ’ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।

Verse 113

अर्धदग्धाः शवाः श्यामाः विकसद्दन्तपङ्क्तयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति ॥

ଅର୍ଧଦଗ୍ଧ, କଳା ପଡ଼ିଥିବା, ଦାନ୍ତର ପଙ୍କ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଶବମାନେ ଅଗ୍ନିମଧ୍ୟରେ ଯେନ ହସୁଥିବା ପରି ଦାଁଡ଼ିଥିଲେ—ଦେହର ଗତି ସତ୍ୟରେ ଏହିପରି ହୁଏ ବୋଲି ଦେଖାଉଥିବା ପରି।

Verse 114

अग्नेश्चटचटाशब्दो वयसामस्थिपङ्क्तिषु । बान्धवाक्रन्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्षजः ॥

ଅସ୍ଥିର ପଙ୍କ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୃଧ୍ରମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲେ, ଅଗ୍ନିର ଚଟଚଟ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା; ଏବଂ ପୁକ୍କସାଦି ଅନ୍ତ୍ୟଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱଜନ-ବିଲାପ ସଦୃଶ ଧ୍ୱନି ଜାଗିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ଘୋର ଆନନ୍ଦଜନିତ ଥିଲା।

Verse 115

गायतां भूतवेतालपिशाचगणरक्षसाम् । श्रूयते सुमहान् घोरः कल्पान्त इव निःस्वनः ॥

ଭୂତ, ୱେତାଳ, ପିଶାଚ ଓ ରାକ୍ଷସ ଗଣ ଗାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଏକ ବିଶାଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଗଲା—ଯୁଗାନ୍ତର ଧ୍ୱନି ପରି।

Verse 116

महामहिषकारीषगोशकृद्राशिसङ्कुलम् । तदुत्थभस्मकूटैश्च वृतं सास्थिभिरुन्नतैः ॥

ସେଠା ମହାମହିଷ ଓ ଗାଈମାନଙ୍କ ଗୋମୟର ଢେରରେ ଭରିଥିଲା; ଏବଂ ସେଠାରୁ ଉଠିଥିବା ଭସ୍ମ ଟିବା ଓ ଉଚ୍ଚ ଅସ୍ଥି ଢେରମାନେ ତାହାକୁ ଚାରିପଟେ ଘେରିଥିଲେ।

Verse 117

नानोपहारस्त्रग्दीपकाकविक्षेपकालिकम् । अनेकशब्दबहुलं श्मशानं नरकायते ॥

ନାନା ଉପହାର, ମାଳା, ଦୀପ ଓ କାକମାନଙ୍କୁ ଛିଟାଇବା ପରି କଳା ରୀତିରେ ସେ ଅନ୍ଧକାରମୟ ହୋଇଥିଲା; ଅନେକ ଶବ୍ଦରେ ଘନ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଶ୍ମଶାନ ନରକ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।

Verse 118

सवह्निगर्भैरशिवैः शिवारुतैर्निनादितं भीषणरावगह्वरम् । भयं भयस्याप्युपसञ्जनैर्भृशं श्मशानमाक्रन्दविरावदारुणम् ॥

ଅଗ୍ନିଭାରରେ ଭାରୀ ଅମଙ୍ଗଳ ଶୃଗାଳ-ରବରେ ସେ ଶ୍ମଶାନ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା; ସେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନର ଗୁହା—ଭୟକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଜନ୍ମାଉଥିବା—ଏବଂ କରୁଣ ବିଲାପ ଓ ଚିତ୍କାରରେ ଅତି ଘୋର ଥିଲା।

Verse 119

स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखितः शोचनॊद्यतः । हा भृत्या मन्त्रिणो विप्राः तद्राज्यं विधे गतम् ॥

ସେ ରାଜା ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁ ପାତ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅବସ୍ଥାରେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ—“ହାୟ! ମୋ ସେବକମାନେ, ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ! ଦୈବବଶେ ସେ ରାଜ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା!”

Verse 120

हा शैव्ये पुत्र हा बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम् । विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम ॥

“ହାୟ ଶୈବ୍ୟା! ହାୟ ମୋ ପୁଅ—ମୋ ଶିଶୁ! ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାନ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି ତୁମେ କେଉଁଠି ଯାଇପଡ଼ିଲ—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦୋଷରୁ।”

Verse 121

इत्येवं चिन्तयंस् तत्र चण्डालोक्तं पुनः पुनः । मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान् गन्धवान् ध्वजी ॥

ସେ ଏଭଳି ଭାବୁଥିବାବେଳେ, ଜଣେ ଚାଣ୍ଡାଳ କହିଥିବା କଥା ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା। ସେ ମଲିନ, ସର୍ବାଙ୍ଗରେ ରୂକ୍ଷ, ଦୀର୍ଘକେଶ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧୀ ଏବଂ ଧ୍ୱଜଧାରୀ ଥିଲା।

Verse 122

लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः । अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्स्यामि चाप्युत ॥

ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରି, ମୃତ୍ୟୁସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାରେ, ସେ ଏଠି-ସେଠି ଦୌଡ଼ି (କହିଲା)—“ଏହି ଶବ ପାଇଁ ଏହି ମୂଲ୍ୟ ମୋତେ ମିଳିଛି—ଏବଂ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ପାଇବି।”

Verse 123

इदं मम इदं राज्ञे मुख्यचण्डालके त्विदम् । इति धावन् दिशो राजा जीवन् योन्यन्तरं गतः ॥

“ଏହା ମୋର; ଏହା ରାଜାଙ୍କର; ଏହା ଚାଣ୍ଡାଳ-ମୁଖ୍ୟଙ୍କର”—ଏଭଳି ଚିତ୍କାର କରି ରାଜା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ; ଏବଂ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ହିଁ ସେ ଅନ୍ୟ ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ (ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲେ)।

Verse 124

जीर्णकर्पण्टसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः । चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्घ्रकः ॥

ସେ ଖଣ୍ଡିତ ଓ ଗଠିଆଯାଇଥିବା ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଚିରାକପଡ଼ାକୁ ବସ୍ତ୍ରରୂପେ ପିନ୍ଧିଥିଲା, ଏବଂ ଶ୍ମଶାନ-ଚିତାର ଭସ୍ମଧୂଳିରେ ମୁହଁ, ବାହୁ, ଉଦର, ଜଂଘା ଓ ପାଦ ଲେପିଥିଲା।

Verse 125

नानामेदोवसामज्जा लिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन् । नानाशवोदनकृता हारतृप्तिपरायणः ॥

ସେ ଭାରୀ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ହାତର ଆଙ୍ଗୁଳିଗୁଡ଼ିକୁ ନାନା ପ୍ରକାର ଚର୍ବି, ତେଲିଆ ମେଦ ଓ ମଜ୍ଜାରେ ଲେପି, କେବଳ କ୍ଷୁଧା-ତୃପ୍ତିରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ—ବହୁ ଶବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚାଉଳର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରୁଥିଲା।

Verse 126

तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तक मण्डनः । न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन् मुहुः ॥

ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ସେମାନଙ୍କ (ମୃତମାନଙ୍କ) ମାଳାଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା; ସେ ନ ରାତିରେ ନ ଦିନରେ ଶୁଅୁଥିଲା, ପୁନଃପୁନଃ ‘ହାୟ! ହାୟ!’ ବୋଲି ବିଳାପ କରୁଥିଲା।

Verse 127

एवं द्वादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान् ॥

ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ଅତିତ ହେଲା, ଯେନେ ଶତବର୍ଷ ସମାନ। ତାପରେ ଏକ ସମୟରେ ସେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ—କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ସ୍ୱଜନବିୟୋଗୀ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲା।

Verse 128

निद्राभिभूतो रूक्षाङ्गो निश्चेष्टः सुप्त एव च । तत्रापि शयनीये स दृष्टवानद्भुतं हि मत् ॥

ନିଦ୍ରାରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ତାହାର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଶୁଷ୍କ ଓ ରୂକ୍ଷ ହେଲା; ସେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଶୁଇ ପଡ଼ିଲା—ତଥାପି ସେଇଭଳି ଶୋଇଥିବାବେଳେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲା।

Verse 129

श्मशानाभ्यासयोगेन दैवस्य बलवत्तया । अन्यदेहेन दत्त्वा तु गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥

ଶ୍ମଶାନସଙ୍ଗର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଦୈବବଳର ପ୍ରବଳତାରେ ସେ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ (ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ) ଗୁରୁଙ୍କୁ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦେଲା।

Verse 130

तदा द्वादश वर्षाणि दुःखदानात्तु निष्कृतिः । आत्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगर्भसम्भवम् ॥

ତାପରେ ବାରୋ ବର୍ଷ ପରେ ଦୁଃଖଦାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସମାପ୍ତ ହେଲା; ଏବଂ ସେ ନିଜକୁ ପୁକ୍କସୀର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ଦେଖିଲା।

Verse 131

तत्रस्थश्चाप्यसौ राजा सोऽचिन्तयदिदं तदा । इतो निष्क्रान्तमात्रो हि दानधर्मं करोम्यहम् ॥

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ରାଜା ସେ ସମୟରେ ଚିନ୍ତା କଲା— ‘ମୁଁ ଏଠାରୁ ବାହାରିବାମାତ୍ରେ ଦାନଧର୍ମ ପାଳନ କରିବି।’

Verse 132

अनन्तरं स जातस्तु तदा पुक्कसबालकः । श्मशानमृतसंस्कारकरणेषु सदोद्यतः ॥

ଶୀଘ୍ରେ ସେ ପୁକ୍କସ ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମିଲା; ଶ୍ମଶାନରେ ମୃତମାନଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟକର୍ମ କରିବାରେ ସଦା ନିୟୁକ୍ତ ରହିଲା।

Verse 133

प्राप्ते तु सप्तमे वर्षे श्मशानेऽथ मृतो द्विजः । आनीतो बन्धुभिर्दृष्टस्तेन तत्राधनो गुणी ॥

ସପ୍ତମ ବର୍ଷ ଆସିଲାବେଳେ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ମରିଗଲେ; ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ମଶାନକୁ ଆଣିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦରିଦ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାତ୍ର ଥିବା ସେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲା।

Verse 134

मूल्यार्थिना तु तेनापि परिभूतास्तु ब्राह्मणाः । ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत्र विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

ଲାଭ ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟ ଖୋଜୁଥିବା ସେ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେଠାରେ କହିଲେ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଚରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 135

पापिष्ठमशुभं कर्म कुरु त्वं पापकाकरक । हरिश्चन्द्रः पुरा राजा विश्वामित्रेण पुक्कसः ॥

“ହେ ଦୁଷ୍କର୍ମୀ! ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପମୟ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ। ପୂର୍ବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁକ୍କସ କରିଥିଲେ।”

Verse 136

कृतः पुण्यविनाशेन ब्राह्मणस्वापनाशनात् । यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुषा तदा ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଶାନ୍ତି-ବିଶ୍ରାମକୁ କ୍ଷତି କରି ସେ ପୁଣ୍ୟନାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ସେମାନେ ଆଉ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେବେ କ୍ରୋଧରେ ତାକୁ ଶାପ ଦେଲେ।

Verse 137

गच्छ त्वं नरकं घोरमधुनैव नराधम । इत्युक्तमात्रे वचने स्वप्नस्थः स नृपस्तदा ॥

“ହେ ନରାଧମ! ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଅ।” ଏହି କଥା କହିମାତ୍ରେ ସେ ରାଜା ସ୍ୱପ୍ନାବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 138

अपश्यद्यददूतान् वै पाशहस्तान् भयावहान् । तैः संगृहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात् ॥

ସେ ପାଶ ଧରିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଯମଦୂତମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲା; ଏବଂ ସେମାନେ ତାକୁ ଧରି ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲା।

Verse 139

पश्यति स्म भृशं खिन्नो हा मातः पितरद्य मे । एवंवादी स नरके तैलद्रोण्यां निपातितः ॥

ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖି କାନ୍ଦୁଥିଲା—“ହା ମା, ହା ବାପା, ଆଜି ମୋର କଣ ହେଲା!” ଏମିତି କହି କହି ତାକୁ ନରକର ତେଲକୁଣ୍ଡରେ ନିକ୍ଷେପ କରାଗଲା।

Verse 140

क्रकचैः पाट्यमानस्तु क्षुरधाराभिरप्यधः । अन्धे तमसि दुःखार्तः पूयशोणितभोजनः ॥

ତାକୁ ଆରିଦ୍ୱାରା କାଟାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ତଳେ କ୍ଷୁରଧାର ଫଳାଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ; ଅନ୍ଧ ଅନ୍ଧକାରରେ ବେଦନାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ପୁୟ ଓ ରକ୍ତ ହିଁ ତାହାର ଆହାର ହେଲା।

Verse 141

सप्तवर्षं मृतात्मानं पुक्कसत्वे ददर्श ह । दिनं दिनन्तु नरके दह्यते पच्यतेऽन्यतः ॥

ସାତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ମୃତାତ୍ମା ସଦୃଶ ତାହାକୁ ପୁକ୍କସ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲା। ନରକରେ ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଦହିତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟତ୍ର ସେ ପକାଯାଏ।

Verse 142

खिद्यते क्षोभ्यतेऽन्यत्र मार्यते पाट्यतेऽन्यतः । क्षार्यते दीप्यतेऽन्यत्र शीतवाताहतोऽन्यतः ॥

ଅନ୍ୟତ୍ର ସେ ଶ୍ରାନ୍ତ କରାଯାଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଆଯାଏ; ଅନ୍ୟତ୍ର ଆଘାତ କରି କାଟାଯାଏ; ଅନ୍ୟତ୍ର କ୍ଷାର ଲଗାଇ ଦହାଯାଏ; ଅନ୍ୟତ୍ର ଶୀତ ବାତାସର ପ୍ରହାରରେ ପୀଡିତ ହୁଏ।

Verse 143

एवं दिनं वर्षशत-प्रमाणं नरकेऽभवत् । तथा वर्षशतं तत्र श्रीवितं नरके भटैः ॥

ଏଭଳି ସେହି ନରକରେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଶତବର୍ଷ ସମାନ ହେଲା। ଏହିପରି ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ କରି, ସେ ନରକରେ ଶତବର୍ଷ ‘ଜୀବିତ’ ଭଳି ରହିଲା।

Verse 144

ततो निपातितो भूमौ विष्ठाशी श्वा व्यजायत । वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमात्रे मृतोऽपि सः ॥

ତାପରେ ସେ ଭୂମିରେ ପତିତ ହୋଇ, ବିଷ୍ଠାଭକ୍ଷୀ କୁକୁର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲା। ବାନ୍ତା ଖାଇ ଓ ଶୀତରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, କେବଳ ଏକ ମାସରେ ମରିଗଲା।

Verse 145

अथापश्यत् खरं देहं हस्तिनं वानरं पशुम् । छागं विडालं कङ्कञ्च गामविं पक्षिणं कृमिम् ॥

ତାପରେ ସେ (ଜୀବମାନେ) ଗଧା, ହାତୀ, ବାନର ଓ ପଶୁର ଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେଖିଲା; ଛେଳି, ବିଲେଇ ଓ ବକର ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ଗାଈ, ପକ୍ଷୀ ଓ କୃମିର ଦେହ ମଧ୍ୟ।

Verse 146

मत्स्यं कूर्मं वराहञ्च श्वाविधं कुक्कुटं शुकम् । शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांश्व देहिनः ॥

ସେ ମାଛ, କଚ୍ଛପ, ବରାହ, ସାହି, କୁକୁଡ଼ା, ଟିଆ; ମଇନା ପକ୍ଷୀ; ଏବଂ ସ୍ଥାବର (ଉଦ୍ଭିଦସଦୃଶ) ଜୀବ, ସର୍ପ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲା।

Verse 147

दिवसे दिवसे जन्म प्राणिनः प्राणिनस्तदा । अपश्यद् दुःखसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा ॥

ଦିନକୁ ଦିନ ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଦେଖିଲା। ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ଏଭଳି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖି ରହିଲା।

Verse 148

एवं वर्षशतं पूर्णं गतं तत्र कुयोनिṣu । अपश्यच्च कदाचित् स राजा तत् स्वकुलोद्भवम् ॥

ଏଭଳି ସେଠାରେ ନୀଚ ଯୋନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତବର୍ଷ କଟିଗଲା। ଏକ ସମୟରେ ସେ ରାଜା ନିଜ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦେଖିଲା।

Verse 149

तत्र स्थितस्य तस्यापि राज्यं द्यूतेन हारितम् । भार्या हृता च पुत्रश्च स चैकाकी वनं गतः ॥

ସେଠାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୁଆରେ ତାହାର ରାଜ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲା; ତାହାର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅପହୃତ ହେଲେ। ସେ ଏକାକୀ ବନକୁ ଗଲା।

Verse 150

तत्रापश्यत स सिंहं वै व्यादितास्यं भयावहम् । बिभक्षयिषुमायातं शरभेण समन्वितम् ॥

ସେଠାରେ ସେ ଏକ ସିଂହକୁ ଦେଖିଲା—ମୁହଁ ଫାଟି, ଭୟଙ୍କର—ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଆସୁଥିଲା; ତାହା ସହ ଏକ ଶରଭ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।

Verse 151

पुनश्च भक्षितः सोऽपि भार्यां शोचितुमुद्यतः । हा शैव्ये ! क्व गतास्यद्य मामिहापास्य दुःखितम् ॥

ପୁନର୍ବାର ସେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷିତ ହେଲା; ତଥାପି ସେ ଭାର୍ୟାକୁ ନେଇ ବିଲାପ କଲା—“ହା ଶୈବ୍ୟା! ଆଜି ତୁମେ କେଉଁଠି ଗଲ, ମୋତେ ଶୋକରେ ଛାଡ଼ି?”

Verse 152

अपश्यत् पुनरेवापि भार्यां स्वं सहपुत्रकाम् । त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो ॥

ପୁନଃ ସେ ନିଜ ଭାର୍ୟାକୁ ପୁତ୍ର ସହିତ ଦେଖିଲା। (ସେ କହିଲା:) “ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ହେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର! ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମର ଜୁଆ ସହ କ’ଣ ସମ୍ପର୍କ?”

Verse 153

पुत्रस्ते शोच्यतां प्राप्तो भार्यंयाः शैव्यया सह । स नापश्यत् पुनरपि धावमानः पुनः पुनः ॥

(ସେ କହିଲା:) “ତୁମ ପୁତ୍ର ତୁମ ଭାର୍ୟା ଶୈବ୍ୟା ସହିତ ଶୋକଯୋଗ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।” କିନ୍ତୁ ସେ ପୁନର୍ବାର ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲା ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଦୌଡ଼ୁଥିଲା।

Verse 154

अथापश्यत् पुनरपि स्वर्गस्थः स नराधिपः । नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना बलात् ॥

ତେବେ ସେ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ଦେଖିଲେ—କେଶ ଖୋଲା, ଦୀନ ଓ ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ଏକ ନାରୀକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଟାଣି ନେଉଥିଲେ।

Verse 155

हाहावाक्यं प्रमुञ्चन्ती त्रायस्वेत्यसकृत्स्वना । अथापश्यत् पुनस्तत्र धर्मराजस्य शासनात् ॥

ସେ ‘ହାୟ ହାୟ!’ ବୋଲି କାନ୍ଦି, ପୁନଃପୁନଃ ‘ମୋତେ ରକ୍ଷା କର!’ ବୋଲି ଡାକି ବିଲାପ କଲା। ତାପରେ ସେ ତାହାଁ ପୁନର୍ବାର ଦେଖିଲେ—ଏ ସବୁ ଧର୍ମରାଜ (ଯମ)ଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଘଟୁଥିଲା।

Verse 156

आक्रन्दन्त्यन्तरीक्षस्था आगच्छेह नराधिप । विश्वामित्रेण विज्ञप्तो यमो राजंस्तवार्थतः ॥

ମଧ୍ୟାକାଶରୁ ବିଲାପମୟ ସ୍ୱର ହେଲା—‘ଏଠାକୁ ଆସ, ହେ ରାଜନ୍।’ ହେ ରାଜନ୍, ତୁମ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯମଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ।

Verse 157

इत्युक्त्वा सर्पपाशैस्तु नीयते बलवद्विभुः । श्राद्धदेवेन कथितं विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

ଏପରି କହି ସେ ମହାବଳୀ ପ୍ରଭୁ ସର୍ପପାଶରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ ନିଆଯାଇଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି କର୍ମକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 158

तत्रापि तस्य विकृतिर्नाधर्मोत्था व्यवर्धत । एताः सर्वा दशास्तस्य याः स्वप्ने सम्प्रदर्शिताः ॥

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଦୁଃଖ ଅଧର୍ମଜନିତ ଭଳି ବଢ଼ିଲା ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ତାକୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।

Verse 159

सर्वास्तास्तेन सम्भुक्ता यावद्वर्षाणि द्वादश । अतीते द्वादशे वर्षे नीयमानो भटैर्बलात् ॥

ସେ ବାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ବାର ବର୍ଷ ବିତିଗଲା, ଅନୁଚରମାନେ ତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଗଲେ।

Verse 160

यमं सोऽपश्यदाकारादुवाच च नराधिपम् । विश्वामित्रस्य कोपोऽयं दुर्निवार्यो महात्मनः ॥

ସେ ଯମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଯମ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ଏହି କ୍ରୋଧକୁ ଏଡାଇବା କଷ୍ଟକର ଅଟେ।'

Verse 161

पुत्रस्य ते मृत्युमपि प्रदास्यति स कौशिकः । गच्छ त्वं मानुषं लोकं दुःखशेषञ्च भुङ्क्ष्व वै । गतस्य तत्र राजेन्द्र श्रेयस्तव भविष्यति ॥

'ସେହି କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ତୁମ ପୁତ୍ରର ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ମଧ୍ୟ ହେବେ। ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଅ ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କର। ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାକୁ ଗଲେ ତୁମର କଲ୍ୟାଣ ହେବ।'

Verse 162

व्यतीते द्वादशे वर्षे दुःखस्यान्ते नराधिपः । अन्तरीक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः ॥

ବାର ବର୍ଷ ବିତିଯିବା ପରେ, ଦୁଃଖର ଶେଷରେ, ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଠେଲା ହୋଇ ରାଜା ଆକାଶରୁ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ।

Verse 163

पतितो यमलोकाच्च विबुद्धो भयसम्भ्रमात् । अहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते क्षारावसेवनम् ॥

ଯମଲୋକରୁ ପଡ଼ି ସେ ଭୟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଜାଗି ଉଠିଲେ। 'ଆହା, କି କଷ୍ଟ!' ଏହା ଭାବି ସେ କ୍ଷତ ଉପରେ ଲୁଣ ଛିଞ୍ଚିବା ପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କଲେ।

Verse 164

स्वप्ने दुःखं महद्दृष्टं यस्यान्तो नोपलभ्यते । स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किं नु मे द्वादशाः समाः ॥

ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୁଁ ଏକ ମହାଶୋକ ଦେଖିଲି, ଯାହାର ଶେଷ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲା ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସେହି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯାହା ଦେଖିଲି—ତାହାର ଅର୍ଥ କି ମୋ ପାଇଁ ବାରୋ ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ ହେବ?

Verse 165

गतेत्यपृच्छत तत्रस्थान् पुक्कसांस्तु स संभ्रमात् । नेत्युचुः केचित् तत्रस्थाः एवमेवापरेऽब्रुवन् ॥

ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ସେଠାରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ପୁକ୍କସମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲା—“ସେ ଗଲା କି?” ସେଠାରେ ଥିବା କେତେକ “ନା” କହିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କହିଲେ।

Verse 166

श्रुत्वा दुःखी तदा राजा देवान् शरणमीयिवान् । स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्यायाः बालकस्य च ॥

ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ ଏବଂ ପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। “ଦେବମାନେ ମୋତେ, ଶୈବ୍ୟାକୁ ଓ ଶିଶୁକୁ କଲ୍ୟାଣ ଦିଅନ୍ତୁ।”

Verse 167

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । परावराय शुद्धाय पुराणायाव्ययाय च ॥

ମହାଧର୍ମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବିଧାତା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଊର୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧଃର ଅଧିପତି, ଶୁଦ୍ଧ, ପୁରାତନ ଓ ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 168

नमो बृहस्पते तुभ्यं नमस्ते वासवाय च । एवमुक्त्वा स राजा तु युक्तः पुक्कसकर्मणि ॥

ହେ ବୃହସ୍ପତି, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ଏପରି କହି ସେ ରାଜା ପରେ ପୁକ୍କସମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଲେ।

Verse 169

शवानां मूल्यकरणे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा । मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः ॥

ଶବ କ୍ରୟ-ବିକ୍ରୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ତାହାର ସ୍ମୃତି ପୁନର୍ବାର ନଷ୍ଟ ହେଲା। ମଲିନ, ଜଟାଧାରୀ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଗଦାଧାରୀ ସେ ରାଜା ମୋହାକୁଳ ଓ କମ୍ପିତ ହେଲା।

Verse 170

नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे । नष्टोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा ॥

ତାହାର ସ୍ମୃତିଗୋଚରରେ ନ ପୁତ୍ର ଆସିଲା, ନ ସ୍ତ୍ରୀ। ରାଜ୍ୟବିୟୋଗରେ ମନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ସେ ତେବେ ଶ୍ମଶାନଭୂମିରେ ବାସ କରୁଥିଲା।

Verse 171

अथाजगाम स्वसुतं मृतमादाय लापिनी । भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम् ॥

ତାପରେ ସେ ରାଜାଙ୍କର ରାଣୀ ବିଳାପ କରୁକରୁ ଆସିଲେ, ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ବୋହି—ସର୍ପଦଂଶରେ ସେ ଶିଶୁ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ ଥିଲା।

Verse 172

हा वत्स ! हा पुत्र ! शिशो ! इत्येवं वदती मुहुः । कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा ॥

‘ହା ମୋ ବତ୍ସ! ହା ମୋ ପୁତ୍ର! ହେ ଶିଶୁ!’—ଏଭଳି କହି ସେ ପୁନଃପୁନଃ କାନ୍ଦିଲା। ସେ କୃଶ, ପାଣ୍ଡୁର, ବିଷଣ୍ଣ; ମୁଣ୍ଡର କେଶ ମଲିନ ଓ ଧୂଳିରେ ଲେପିତ ହୋଇ ଛିଟିଯାଇଥିଲା।

Verse 173

राजपत्नी उवाच— हा राजन्नद्य बालं त्वं पश्य सोमं महीतले । रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम् ॥

ରାଣୀ କହିଲେ: ‘ହା ରାଜନ୍! ଆଜି ଏହି ଶିଶୁକୁ ଦେଖନ୍ତୁ—ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି—ଭୂମିରେ ପଡିଛି। ପୂର୍ବେ ଖେଳୁଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ତାକୁ ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପ ମାରିଦେଲା।’

Verse 174

तस्याः विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । जगाम त्वरितोऽत्रेति भविता मृतकम्बलः ॥

ତାହାର କରୁଣ ବିଳାପଧ୍ୱନି ଶୁଣି ରାଜା ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ମନେ କଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ମୃତକମ୍ବଳା ହେବ।”

Verse 175

स तां रोरुदतीं भार्यां नाभ्यजानात्तु पार्थिवः । चिरप्रवाससंतप्तां पुनर्जातामिवाबलाम् ॥

କିନ୍ତୁ ରାଜା ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ବିୟୋଗରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ରୁଦନ କରୁଥିବା ସେ, ନବଜାତା ନାରୀ ପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଥିଲା।

Verse 176

सापि तं चारुकेशान्तं पुरा दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम् ॥

ସେ ମଧ୍ୟ—ରାଜକନ୍ୟା—ରାଜାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଲା ନାହିଁ; ଯିଏ ପୂର୍ବେ ସୁନ୍ଦର କେଶବାନ୍ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଜଟାଧାରୀ ହୋଇ ଶୁଷ୍କ ବୃକ୍ଷ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।

Verse 177

सोऽपि कृष्णपटे बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः ॥

ସେ ମଧ୍ୟ କଳା ବସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଥିବା ଏକ ଶିଶୁକୁ ଦେଖି—ବିଷଧର ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ଏବଂ ରାଜଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନ—ଚିନ୍ତାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 178

अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः । जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशां दुरात्मना ॥

ହାୟ, କେତେ ଦୁଃଖଦ କୌଣସି ରାଜା ପାଇଁ! ଏହି ଶିଶୁ କୌଣସି ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିଲା; କ୍ରୂର କୃତାନ୍ତ (ମୃତ୍ୟୁ) କିଛି ଆଶା ସହିତ ଏହାକୁ ହରଣ କରିନେଲା।

Verse 179

एवं दृष्ट्वा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनम् । स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वोऽब्जलोचनः ॥

ମାଆଙ୍କ କୋଳରେ ଏଭଳି ଶିଶୁଟିଏ ଶୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ପଦ୍ମନେତ୍ର ବାଳକ ରୋହିତାଶ୍ୱ ମୋ ସ୍ମୃତିରେ ପୁନଃ ଫେରିଆସିଲା।

Verse 180

सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम् ॥

ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଏହି ଏକେ ବୟସକୁ ପହଞ୍ଚିଥାନ୍ତା—ଯଦି ଭୟଙ୍କର କୃତାନ୍ତ (ମୃତ୍ୟୁ) ତାକୁ ନେଇନଥାନ୍ତା।

Verse 181

राजपत्नीउवाच हा वत्स ! कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् । दुःखमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते ॥

ରାଣୀ କହିଲେ—ହାୟ ମୋ ଶିଶୁ! କେଉଁ ପାପର ଚିନ୍ତାରୁ ଆମ ଉପରେ ଏହି ମହା, ଭୟଙ୍କର, ଅନ୍ତ ନ ମିଳୁଥିବା ଶୋକ-ବିପତ୍ତି ଆସିପଡ଼ିଛି?

Verse 182

हा नाथ ! राजन् ! भवता मामनाश्वास्य दुःखिताम् । क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम् ॥

ହେ ନାଥ, ହେ ରାଜନ! ମୋ ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ନ ଦେଇ କେହି କିପରି କେଉଁଠିବି, ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଶାନ୍ତ ରହିପାରିବ?

Verse 183

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया ॥

ରାଜ୍ୟହାନି, ସୁହୃଦ୍‌ବିୟୋଗ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ରର ବିକ୍ରୟ—ହେ ବିଧି! ରାଜର୍ଷି ହରୀଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମେ କ’ଣ କରିନାହ?

Verse 184

इति तस्याः वचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतश्च्युतः । प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम् ॥

ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି ରାଜାଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଚଳିଗଲା। ମୃତ୍ୟୁଗତ ପ୍ରିୟ ରାଣୀ ଓ ପୁତ୍ରକୁ ଚିହ୍ନି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 185

कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालोऽयमितीरयन् । रुरोद दुःखसंतप्तो मूर्च्छामभिजगाम च ॥

“ହାୟ! ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଶୈବ୍ୟା, ଏହି ସେଇ ପିଲା!” ବୋଲି କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି, ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେ ରୋଇଲେ ଏବଂ ମୂର୍ଛିତ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।

Verse 186

सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् । मूर्च्छिता निपपातार्ता निष्चेष्टा धरणीतले ॥

ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡିଥିବାକୁ ଦେଖି, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଛିତ ହେଲା; ପୀଡିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ପଡିଗଲା।

Verse 187

चेतः संप्राप्य राजेंद्रो राजपत्नी च तै समम् । विलेपतुः सुसंतप्तौ शोकभारावपीडितौ ॥

ଚେତନା ପାଇ ରାଜା ଓ ରାଣୀ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ବିଳାପ କଲେ—ଆର୍ତ୍ତିରେ ଦହିଯାଉଥିବା ଏବଂ ଶୋକଭାରରେ ନିପୀଡିତ ହୋଇ।

Verse 188

राजोवाच हाऽ वत्स ! सुकुमारं ते स्वक्षिभ्रूनासिकालकम् । पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते ॥

ରାଜା କହିଲେ: “ହାୟ ମୋ ପୁଅ! ତୋର କୋମଳ ମୁହଁ—ନିଜ ଆଖି, ଭୌହ ଓ ଛୋଟ ନାକ ସହ—ମୋ ଦୀନ ମୁହଁକୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମୋ ହୃଦୟ କାହିଁକି ଫାଟିଯାଉନାହିଁ?”

Verse 189

तात ! तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम् । उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स ! वत्सेति सौहृदात् ॥

ମିଠା ସ୍ୱରେ “ବାପା! ବାପା!” ବୋଲି କହି ସ୍ୱୟଂ ଆସୁଥିବା ତାକୁ—ଏବେ ମୁଁ କାହାକୁ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି “ବତ୍ସ! ବତ୍ସ!” ବୋଲି ଡାକିବି?

Verse 190

कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना । ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेṣ्यति ॥

କାହାର ଛୋଟ ଘୁଁଡିରେ ଉଡ଼ିଉଠା ପୃଥିବୀର ଧୂଳିରେ ମୋର ଉପରବସ୍ତ୍ର, ମୋର କୋଳ ଓ ମୋର ଶରୀର ପୁଣି କେବେ ମଲିନ ହେବ?

Verse 191

अङ्गप्रत्यङ्गसम्भूतो मनोहृदयनन्दनः । मया कुपित्रा हा वत्स ! विक्रीतो येन वस्तुवत् ॥

ମୋର ନିଜ ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମିତ, ମୋର ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା—ହା ବତ୍ସ!—ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ପିତା ତୁମକୁ ବସ୍ତୁ ପରି ବିକ୍ରି କରିଦେଲି।

Verse 192

हृत्वा राज्यमशेषं मे ससाधनधनं महत् । दैवाहिना नृशंसनेन दष्टो मे तनयस्ततः ॥

ମୋର ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ—ମହାଧନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ—ହରଣ କରିନେବା ପରେ, ତାପରେ ମୋର ପୁତ୍ରକୁ ଭାଗ୍ୟରୂପ କ୍ରୂର ସର୍ପ ଦଂଶନ କଲା।

Verse 193

अहं दैवाहिदष्टस्य पुत्रस्य आननपङ्कजम् । निरीक्षन्नपि घोरेण विषेणान्धीकृतोऽधुना ॥

ଭାଗ୍ୟରୂପ ସର୍ପେ ଦଂଶିତ ମୋର ପୁତ୍ରର ପଦ୍ମମୁଖକୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ, ସେଇ ଘୋର ବିଷରେ ମୁଁ ଏବେ ଯେନେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଗଲି।

Verse 194

एकमुक्त्वा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः । परिष्वज्य च निष्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह ॥

ଏକଟି କଥା କହି ସେ ଶିଶୁଟିକୁ ଉଠାଇଲେ। ଅଶ୍ରୁରେ କଣ୍ଠ ରୁଦ୍ଧ ହେଲା; ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସେ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ ଏବଂ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 195

राजपत्नी उवाच— अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः ॥

ରାଣୀ କହିଲେ—“ଏହିଁ ସେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର; ତାଙ୍କର ସ୍ୱରମାତ୍ରରେ ଚିହ୍ନାଯାଏ। ଏହିଁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ବିଦ୍ୱାନମନଙ୍କ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ର ସମ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”

Verse 196

तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतोऽधोमुखं गता । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः ॥

ତାଙ୍କର ନାସିକା ଉଚ୍ଚ ଥିଲା, ଆଗଭାଗରେ ତଳକୁ ଢଳିଥିଲା; ଦାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ କଳି ପରି—ଏହିସବୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯଶସ୍ବୀ ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲା।

Verse 197

श्मशानमागतः कस्मादद्यैष स नरेश्वरः । अपहाय पुत्रशोकं सापश्यत् पतितं पतिम् ॥

“ଆଜି ସେ ନରାଧିପ ଶ୍ମଶାନକୁ କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି?” ଏହିଭାବେ, ପୁତ୍ରଶୋକକୁ ପାଶେ ରଖି ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।

Verse 198

प्रकृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्राधिपीडिता । वीक्षन्ती सा ततोऽपश्यद् भर्तृदण्डं जुगुप्सितम् ॥

ସେ ଚାରିପାଖ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ପିତ ହେଲେ—ବିସ୍ମିତ, ଦୀନ, ପତି ଓ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବିପତ୍ତିରେ ପୀଡିତ। ତାପରେ ସେ ପତିଙ୍କର ସେଇ ଘୃଣିତ ଦଣ୍ଡ (ତାଙ୍କ ଅବନତ ଭୂମିକାର ଚିହ୍ନ) ଦେଖିଲେ।

Verse 199

श्वपाकार्हमतो मोहं जगामायतलोचना । प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभाषत ॥

ତେବେ ସେଇ ବିଶାଳାକ୍ଷୀ ନାରୀ ତାଙ୍କୁ ଚାଣ୍ଡାଳ-ଦଶାରେ ଦେଖି ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା। ଧୀରେ ଧୀରେ ସଚେତନ ହୋଇ ଗଳା ଅଟକିଥିବା ସ୍ୱରେ କହିଲା।

Verse 200

धिक् त्वां दैवातिकरुणां निर्मर्यादं जुगुप्सितम् । येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम् ॥

ଧିକ୍ ତୁମକୁ, ହେ ଦୈବ—ବ୍ୟଙ୍ଗରେ ‘ଅତିଦୟାଳୁ’—ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଘୃଣ୍ୟ! ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଦେବତୁଲ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ ଏହି ରାଜା ଶ୍ୱପାକ-ଦଶାକୁ ନୀତ ହେଲା।

Verse 201

राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्या-तनयविक्रयम् । प्रापयित्वापि नो कुक्तश्चण्डालोऽयं कृतो नृपः ॥

ରାଜ୍ୟହାନି, ସୁହୃଦ୍‌ବିୟୋଗ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା-ପୁତ୍ର ବିକ୍ରୟ କରାଇଦେଇ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ତୃପ୍ତ ନୁହଁ; ଏହି ରାଜାକୁ ଚାଣ୍ଡାଳ କରାଗଲା।