Adhyaya 19: Kartavirya Arjuna at Dattatreya’s Ashram: Boons, Sovereignty, and Vaishnava Praise

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे (… ) नामाष्टादशोऽध्यायः । एकोनविंशोऽध्यायः । पुत्र उवाच — इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा कार्तवीर्यो नरेश्वरः । दत्तात्रेयाश्रमं गत्वा तं भक्त्या समपूजयत् ॥

‘ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ’—ଏହା ଉପସଂହାର। ତଦନନ୍ତରେ ଉନବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପୁତ୍ର କହିଲା—ଋଷିଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ନରାଧିପ କାର୍ତବୀର୍ୟ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲା।

Verse 2

पादसंवाहनाद्येन मध्वाद्याहरणेन च । स्रक्चन्दनादिगन्धाम्बुफलाद्यनयनेन च ॥

ପାଦସଂବାହନ ଆଦି ସେବାଦ୍ୱାରା, ମଧୁ ଆଦି ଉପହାର ଆଣି, ଏବଂ ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ସୁଗନ୍ଧ, ଜଳ, ଫଳ ଇତ୍ୟାଦି ଆଣି—ସେ ତାଙ୍କୁ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କଲା।

Verse 3

तथान्नसाधनैस्तस्य उच्छिष्टापोहनेन च । परितुष्टो मुनिर्भूतं तमुवाच तथैव सः ॥

ଏହିପରି ତାଙ୍କର ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ ହଟାଇ—ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମୁନି ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ିଥିବା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 4

यथैवोक्ताः पुरा देवाः मद्यभोगादिकुत्सनम् । स्त्री चेयं मम पार्श्वस्थेत्येतद्भोगाच्च कुत्सितम् ॥

ପୂର୍ବେ ଦେବମାନେ ମଦ୍ୟପାନ, ପ୍ରମାଦ ଆଦିକୁ ଯେପରି ନିନ୍ଦା କରିଥିଲେ—ସେପରି ‘ଏହି ସ୍ତ୍ରୀ ମୋ ପାଖରେ ଅଛି’ ବୋଲି କହି ଏପରି ଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ ହେବା ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦନୀୟ।

Verse 5

सदैवाहं न मामेवमुपरोद्धुं त्वमर्हसि । अशक्तमुपकाराय शक्तमाराधयस्व भोः ॥

ମୁଁ ସଦା ଏଭଳି ଅଛି; ଏହିପରି ମୋତେ ଅବରୋଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅସମର୍ଥ ଲୋକ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ ନାହିଁ—ତେଣୁ ହେ ମହାଶୟ, ସମର୍ଥଙ୍କୁ ପୂଜା କର।

Verse 6

जड उवाच तेनैवमुक्तो मुनिना स्मृत्वा गर्गवचश्च तत् । प्रत्युवाच प्रणम्यैनं स कार्तवीर्यार्जुनस्तदा ॥

ଜଡ କହିଲା: ମୁନି ଏଭଳି ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ପରେ, ଗର୍ଗଙ୍କ ବଚନ ସ୍ମରଣ କରି, କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲା।

Verse 7

अर्जुन उवाच किं मां मोहयसि देव ! स्वां मायां समुपाश्रितः । अनघस्त्वं तथैवेयं देवी सर्वभवारणिः ॥

ଅର୍ଜୁନ କହିଲା: ହେ ଦିବ୍ୟ, ନିଜ ମାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୋତେ କାହିଁକି ମୋହିତ କରୁଛ? ତୁମେ ନିର୍ଦୋଷ—ଏବଂ ଏହି ନାରୀ ମଧ୍ୟ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଭବକୁ ନାଶ କରୁଥିବା।

Verse 8

इत्युक्तः प्रीतिमान् देवस्ततस्तं प्रत्युवाच ह । कार्तवीर्यं महाभागं वशीकृतमहीतलम् ॥

ଏଭଳି ସମ୍ବୋଧିତ ହୋଇ, ସ୍ନେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା ତାହାପରେ କହିଲେ—ପୃଥିବୀକୁ ବଶ କରିଥିବା ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କୁ।

Verse 9

वरं वृणीष्व गुह्यं मे यत् त्वया समुदीरितम् । तेन तुष्टिः परा जाता त्वय्यद्य मम पार्थिव ॥

ବର ଚୟନ କର। ତୁମେ ଯାହା କହିଲ, ସେହି ମୋର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ; ତାହାଦ୍ୱାରା ଆଜି ତୁମ ପ୍ରତି ମୋର ପରମ ସନ୍ତୋଷ ଉଦ୍ଭବିଛି, ହେ ରାଜନ।

Verse 10

ये च मां पूजयिष्यन्ति गन्धमाल्यादिभिर्नराः । मांसमद्योपहारैश्च मिष्टान्नैश्चाज्यसंयुतैः ॥

ଯେ ପୁରୁଷମାନେ ସୁଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପମାଳା ଆଦିଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ମାଂସ ଓ ମଦ୍ୟକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରି, ଘିଅ-ମିଶ୍ରିତ ମଧୁର ଅନ୍ନ ସହିତ ମୋତେ ପୂଜିବେ—

Verse 11

लक्ष्मीसामेतं गीतैश्च ब्राह्मणानां तथार्चनैः । वाद्यैर्मनोहरैर्वीणा-वेणु-शङ्खादिभिस्तथा ॥

—ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ, ଗୀତ ସହିତ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମାନ ସହିତ; ଭୀଣା, ବାଁଶୀ, ଶଙ୍ଖ ଆଦି ପ୍ରୀତିକର ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ସହିତ (ମୋତେ ପୂଜିବେ)—

Verse 12

तेषामहं परां तुष्टिं पुत्रदारधनादिकम् । प्रदास्याम्यवघातञ्च हनिष्याम्यवमन्यताम् ॥

ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ପରମ ସନ୍ତୋଷ ଦେବି—ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଧନ ଆଦି; ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ହୋଇଥିବା ହାନିକୁ ନାଶ କରି, ତାଙ୍କ ଅପମାନର ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତ କରିଦେବି।

Verse 13

स त्वं वरय भद्रं ते वरं यन्मसेप्सितम् । प्रसादसुमुखस्तेऽहं गुह्यानामप्रकीर्तनात् ॥

ଏହେତୁ ବର ବାଛ—ତୋ ପାଇଁ ତାହା ଶୁଭ ହେଉ—ତୁମେ ଯେ ବର ଇଚ୍ଛା କର। ତୁମ ପ୍ରତି ମୋର ପ୍ରସାଦ ଅଛି, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ଗୁହ୍ୟ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକାଶ କରିନାହ।

Verse 14

कार्तवीर्य उवाच यदि देव प्रसन्नस्त्वं तत् प्रयच्छ ऋद्धिमुत्तमाम् । यया प्रजाः पालयेऽहं न चाधर्ममवाप्नुयाम् ॥

କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ କହିଲେ: ହେ ଭଗବନ୍, ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ମୋତେ ପରମ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ପରମ ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି ଏବଂ ଅଧର୍ମରେ ପତିତ ହେବି ନାହିଁ।

Verse 15

परानुसरणे ज्ञानमप्रतिद्वन्द्वतां रणे । सहस्रमाप्तुमिच्छामि बाहूनां लघुतागुणम् ॥

ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିହତ କରିବାର ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନୁପମ ପରାକ୍ରମ ମୋତେ ଦିଅ। ଏବଂ ଶୀଘ୍ରଗତି-ଗୁଣଯୁକ୍ତ ସହସ୍ର ବାହୁ ମୁଁ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।

Verse 16

असङ्गा गतयः सन्तु शैलाकाशाम्बु-भूमिषु । पातालेषु च सर्वेषु वधश्चाप्यधिकान्नरात् ॥

ପର୍ବତରେ, ଆକାଶରେ, ଜଳରେ ଓ ପୃଥିବୀରେ ମୋର ଗତି ଅବରୋଧହୀନ ହେଉ; ସମସ୍ତ ପାତାଳ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁହିଁ। ଏବଂ ଅତିବଳବାନ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କରିବାର ଶକ୍ତି ଦିଅ।

Verse 17

तथोन्मार्गप्रवृत्तस्य चास्तु सन्मार्गदेशकः । सन्तु मेऽतिथयः श्लाघ्या वित्तदाने तथाक्षये ॥

ମୁଁ ଯଦି କୁପଥରେ ଯାଏ, ତେବେ କେହି ମୋତେ ସୁପଥକୁ ଦେଖାଉ। ମୋର ଅତିଥିମାନେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ହେଉନ୍ତୁ; ଏବଂ ଦାନାର୍ଥେ ମୋର ଧନ ଅକ୍ଷୟ ରହୁ।

Verse 18

अनष्टद्रव्यता राष्ट्रे ममानुस्मरणेन च । त्वयि भक्तिर्ममैवास्तु नित्यमव्यभिचारिणी ॥

ତୁମ ସ୍ମରଣରେ ମୋ ରାଜ୍ୟରେ ଧନହାନି ନ ହେଉ। ଏବଂ ତୁମ ପ୍ରତି ମୋର ଭକ୍ତି ସତ୍ୟରୂପେ ସତତ, ନିତ୍ୟ ଅଚଳ ରହୁ।

Verse 19

दत्तात्रेय उवाच यत्र ते कीर्तिताः सर्वे तान् वरान् समवाप्स्यसि । मत्प्रसादाच्च भविता चक्रवर्तो त्वमीश्वरः ॥

ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କହିଲେ—ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ସେ ସମସ୍ତ ବର ତୁମେ ପାଇବ। ଏବଂ ମୋର ପ୍ରସାଦରେ ତୁମେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ, ସାର୍ବଭୌମ ସମ୍ରାଟ ହେବ।

Verse 20

जड उवाच प्रणिपत्य ततस्तस्मै दत्तात्रेयाय सोऽर्जुनः । आनाय्य प्रकृतीः सम्यगभिषेकमगृह्णत ॥

ଜଡ଼ କହିଲେ: ତା’ପରେ ଅର୍ଜୁନ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ (ପ୍ରକୃତିମାନଙ୍କୁ) ଏକତ୍ର କଲେ ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 21

आघोषयामास तदा स्थितो राज्ये स हैहयः । दत्तात्रेयात् परामृद्धिमवाप्यातिबलान्वितः ॥

ତା’ପରେ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ସେହି ହୈହୟ ରାଜା ଘୋଷଣା କଲେ; ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କଠାରୁ ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଲାଭ କରି ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ବଳରେ ବଳୀୟାନ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 22

अद्यप्रभृति यः शस्त्रं मामृतेऽन्यो ग्रहीष्यति । हन्तव्यः स मया दस्युः परिहंसारतोऽपि वा ॥

‘ଆଜିଠାରୁ ମୋ ବ୍ୟତୀତ ଯେ କେହି ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବ—ସେ ଦସ୍ୟୁ ହେଉ ବା ଅହିଂସା ଆଚରଣକାରୀ ହେଉ—ସେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ବଧ ଯୋଗ୍ୟ ହେବ।’

Verse 23

इत्याज्ञप्तेन तद्राष्ट्रे कश्चिदायुधधृङ्नरः । तमृते पुरुषव्याघ्रं बभूवोरुपराक्रमः ॥

ରାଜ୍ୟରେ ଏପରି ଆଜ୍ଞା ଦିଆଯିବା ପରେ, ସେହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କଲେ ନାହିଁ; ଏବଂ (କେବଳ ତାଙ୍କଠାରେ) ମହାନ ପରାକ୍ରମ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା।

Verse 24

स एव ग्रामपालोऽभूत् पशुपालः स एव च । क्षेत्रपालः स एवासीद् द्विजातीनाञ्च रक्षिताः ॥

ସେ ନିଜେ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକର ରକ୍ଷକ ହେଲେ, ସେ ନିଜେ ପଶୁପାଳକ ଥିଲେ; ସେ ନିଜେ କ୍ଷେତ୍ରର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର) ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ।

Verse 25

तपस्विनां पालयिता सार्थपालस्तु सोऽभवत् । दस्यु-व्यालाग्नि-शस्त्रादि-भयेऽब्धौ निमज्जताम् ॥

ସେ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଏବଂ ସାର୍ଥ (କାରଭାନ) ମାନଙ୍କର ପାଳକ ହେଲେ। ଭୟ-ସମୁଦ୍ରରେ ନିମଗ୍ନ ଲୋକମାନଙ୍କୁ—ଡାକୁ, ହିଂସ୍ର ପଶୁ, ଅଗ୍ନି, ଅସ୍ତ୍ର ଇତ୍ୟାଦିରୁ—ସେଇ ଶରଣ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଥିଲେ।

Verse 26

अन्यासु चैव मग्नानामापत्सु परवीरहा । स एव संस्मृतः सद्यः समुद्धर्ताभवन्नृणाम् ॥

ଅନ୍ୟ ଆପତ୍ତିମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଯେମାନେ ଦୁଃଖରେ ପତିତ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଶତ୍ରୁ-ବୀରହନ୍ତା—ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ—ତୁରନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଧାରକ ହେଉଥିଲେ।

Verse 27

अनष्टद्रव्यता चासीत्तस्मिन् शासति पार्थिवे । तेनेष्टं बहुभिर्यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः ॥

ସେ ରାଜା ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ ସମ୍ପତ୍ତିର କ୍ଷୟ ହେଉନଥିଲା। ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଉତ୍ତମ ଦକ୍ଷିଣାଦ୍ୱାରା ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 28

तेनैव च तपस्तप्तं संग्रामेष्वभिचेष्टितम् । तस्यार्धिमतिमानञ्च दृष्ट्वा प्राहाङ्गिरा मुनिः ॥

ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାକ୍ରମ କଲେ। ତାଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ମନର ଉନ୍ନତି/ଗର୍ବ ଦେଖି ଋଷି ଅଙ୍ଗିରା କହିଲେ।

Verse 29

न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः । यज्ञैर्दानैस्तपोभिर्वा संग्रामे चातिचेष्टितैः ॥

ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ କାର୍ତବୀର୍ୟଙ୍କ ସେଇ ଗତି/ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ପାଇବେ ନାହିଁ—ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସାଧାରଣ ପରାକ୍ରମ-ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 30

दत्तात्रेयाद्दिन यस्मिन् स प्रापर्धि नरेश्वरः । तस्मिंस्तस्मिन् दिने यागं दत्तात्रेयस्य सोऽकरोत् ॥

ଯେ ଦିନ ସେ ରାଜା ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ସେହି ଦିନେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଯାଗ-ପୂଜା କଲେ।

Verse 31

तत्रैव च प्रजाः सर्वास्तस्मिन्नहनि भूपतेः । तस्यर्धिं परमां दृष्ट्वा यागं चक्रुः समाधिना ॥

ସେଠାରେଇ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ସେହି ଦିନେ, ତାଙ୍କର ପରମ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଯାଗ-ପୂଜା କଲେ।

Verse 32

इत्येतत् तस्य माहात्म्यं दत्तात्रेयस्य धीमतः । विष्णोश्चराचरगुरोरनन्तस्य महात्मनः ॥

ଏପରି ଭାବେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ମହିମା ଘୋଷିତ ହେଲା—ସେ ବିଷ୍ଣୁ, ଚରାଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଗୁରୁ, ମହାତ୍ମା ଅନନ୍ତ।

Verse 33

प्रादुर्भावाः पुराणेषु कथ्यन्ते शार्ङ्गधन्विनः । अनन्तस्याप्रमेयस्य शङ्खचक्रगदाभृतः ॥

ପୁରାଣମାନଙ୍କରେ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁ ଧାରୀଙ୍କ ଅବତାରମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ସେ ଅପରିମେୟ, ଅନନ୍ତ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ।

Verse 34

एतस्य परमं रूपं यश्चिन्तयति मानवः । स सुखी स च संसारात् समुत्तीर्णोऽचिराद्भवेत् ॥

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ପରମ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସୁଖୀ ହୁଏ ଏବଂ ଶୀଘ୍ରେ ସଂସାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 35

सदैव वैष्णवानाञ्च भक्त्याहं सुलभोऽस्मि भोः । इत्येवं यस्य वै वाचस्तं कथं नाश्रयेज्जनः ॥

ହେ ପ୍ରିୟ! ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସଦା ସୁଲଭ। ଯାହାଙ୍କ ବଚନ ଏପରି, ଲୋକେ କିପରି ତାଙ୍କ ଶରଣ ନ ଯିବେ?

Verse 36

अधर्मस्य विनाशाय धर्माचारार्थमेव च । अनादिनिधनो देवः करोति स्थितिपालनम् ॥

ଅଧର୍ମବିନାଶ ଓ ଧର୍ମାଚରଣ ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ୍ ଜଗତର ସ୍ଥିତି-ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 37

तथैव जन्म चाख्यातमलर्कं कथयामि ते । तथा च योगः कथितो दत्तात्रेयेण तस्य वै । पितृभक्तस्य राजर्षेरलर्कस्य महात्मनः ॥

ସେହିପରି କୁହାଯାଇଥିବା ପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଲର୍କଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା କହିବି; ଏବଂ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ମଧ୍ୟ ପିତୃଭକ୍ତ ସେଇ ମହାତ୍ମା ରାଜର୍ଷି ଅଲର୍କଙ୍କୁ ଯୋଗ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।