Adhyaya 41: Yogic Conduct and the Discipline Leading to Siddhi

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगसिद्धिर्नाम चत्वारिंशोऽध्यायः । एकचत्वारिंशोऽध्यायः । अलर्क उवाच— भगवन्! योगिनश्चर्यां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । ब्रह्मवर्त्मन्यनुसरन् यथा योगी न सीदति ॥

ଅଲର୍କ କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍, ଯୋଗୀଙ୍କ ସମ୍ୟକ୍ ଆଚାରକୁ ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ବ୍ରହ୍ମମାର୍ଗ ଅନୁସରି ଯୋଗୀ କିପରି ବିଷାଦ କିମ୍ବା ପତନରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ?

Verse 2

दत्तात्रेय उवाच— मानापमानौ यावेतौ प्रत्युद्वेगकरौ नृणाम् । तावेव विपरीतार्थौ योगिनः सिद्धिकारकौ ॥

ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କହିଲେ— ମାନ ଓ ଅପମାନ—ଏହି ଦୁଇଟି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କରେ କ୍ଷୋଭ ସୃଷ୍ଟି କରେ; କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ଅର୍ଥରେ ସିଦ୍ଧିର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 3

मानापमानौ यावेतौ तावेवाहुर्विषामृते । अपमानोऽमृतं तत्र मानस्तु विषमं विषम् ॥

ମାନ ଓ ଅପମାନକୁ ବିଷ ଓ ଅମୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରେ ଅପମାନ ଅମୃତ, ମାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ବିଷ।

Verse 4

चक्षुः पूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेद्वाणीं बुद्धिपूतञ्च चिन्तयेत् ॥

ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଦେଖି ‘ଶୁଦ୍ଧ’ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ ପାଦ ରଖୁ; ବସ୍ତ୍ରରେ ଛାଣା ଜଳ ପିଉ; ସତ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ବାଣୀ କହୁ; ଏବଂ ବିବେକରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚିନ୍ତା କରୁ।

Verse 5

आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषु देवयात्रोत्सवेषु च । महाजनञ्च सिद्ध्यार्थं न गच्छेद्योगवित् क्वचित् ॥

ଅତିଥି-ଭୋଜ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଯଜ୍ଞ, ଦେବଯାତ୍ରା ଓ ମହୋତ୍ସବ—ଏବଂ ବହୁଜନ ସମାଗମରେ—ସିଦ୍ଧି ପାଇବା ନିମିତ୍ତେ ଯୋଗବିଦ୍ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 6

व्यस्ते विधूमे व्यङ्गारे सर्वस्मिन् भुक्तवज्जने । अटेत योगविद् भैक्ष्यं न तु त्रिष्वेव नित्यशः ॥

ରନ୍ଧଣା ସରାଇ ରଖାଗଲା ପରେ, ଧୂଆଁ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଅଙ୍ଗାର ନିଭିଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଭୋଜନ କରିସାରିଲେ, ଯୋଗଜ୍ଞ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଯିବ; କିନ୍ତୁ ସେ ପ୍ରତିଦିନ କେବଳ ତିନିଟି ଘରରେ ମାତ୍ର ଭିକ୍ଷା ନ ମାଗୁ।

Verse 7

यथैवमवमन्यन्ते जनाः परिभवन्ति च । तथा युक्तश्चरेद्योगी सतां वर्त्म न दूषयन् ॥

ଲୋକେ ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ଅବମାନ ଓ ନିନ୍ଦା କରିପାରନ୍ତି, ସେପରି ଯୋଗୀ ସଂଯମୀ ହୋଇ ନିଜ ଆଚରଣ ଅବିରତ ରଖୁ—ସଜ୍ଜନମାର୍ଗକୁ ମଲିନ ନ କରି।

Verse 8

भैक्ष्यञ्चरेद् गृहस्थेषु यायावरगृहेषु च । श्रेष्ठा तु प्रथमा चेति वृत्तिरस्योपदिश्यते ॥

ସେ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଏବଂ ଯାୟାବର (ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଭିକ୍ଷୁକ) ମାନଙ୍କ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ଚାହିଁବ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମଟି—ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ନିକଟରୁ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବିକା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 9

अथ नित्यं गृहस्थेषु शालीनैषु चरेद्यतिः । श्रद्धधानेषु दान्तेषु श्रोत्रियेṣu महात्मसु ॥

ଏହେତୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ନିୟମିତ ଭାବେ ଶାଳୀନ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହୀ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ (ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ) ଏବଂ ଉଦାର-ମନସ୍କ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାତାୟାତ କରୁ।

Verse 10

अत ऊर्ध्वं पश्चापि अदुष्टापतितेषु च । भैक्ष्यचर्या विवर्णेषु जघन्या वृत्तिरिष्यते ॥

ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ କ୍ରମରେ, ଦୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ କିନ୍ତୁ ଆଚାରରୁ ପତିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣବ୍ୟବସ୍ଥାର ବାହାରେ ଥିବା (ବିବର୍ଣ୍ଣ) ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବାକୁ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ଜୀବିକା ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 11

भैक्ष्यं यवागूं तक्रं वा पयो यावकमेव वा । फलं मूलं प्रियङ्गुं वा कणपिण्याकसक्तवः ॥

ଭିକ୍ଷାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଅନ୍ନ, ଯବମାଣ୍ଡ, ଛାଛ, ଦୁଧ କିମ୍ବା କେବଳ ଯବ; ଫଳ, ମୂଳ କିମ୍ବା ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ଧାନ୍ୟ; ଏବଂ ଧାନ୍ୟ, ତେଲଖଳି, ଚୁଣାରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ—ଏହି ସରଳ ଆହାର ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 12

इत्येते च शुभाहारा योगिनः सिद्धिकारकाः । तत् प्रयुञ्ज्यान्मुनिर्भक्त्या परमेण समाधिना ॥

ଏହିପରି ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ହିତକର ଆହାର ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି କଥିତ। ତେଣୁ ମୁନି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପରମ ସମାଧି-ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁ।

Verse 13

अपः पूर्वं सकृत् प्राश्य तूष्णीं भूत्वा समाहितः । प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता ॥

ପ୍ରଥମେ ଏକବାର ଜଳ ଆଚମନ କରି, ମୌନ ଓ ସମାହିତ ହୋଇ, ପରେ ‘ପ୍ରାଣାୟ ସ୍ୱାହା’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ଆହୁତି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 14

अपानाय द्वितीया तु समानायते चापरा । उदानाय चतुर्थो स्याद्व्यानायेति च पञ्चमी ॥

ଦ୍ୱିତୀୟ ଆହୁତି ଅପାନକୁ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମାନକୁ। ଚତୁର୍ଥ ଉଦାନକୁ, ପଞ୍ଚମ ବ୍ୟାନକୁ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 15

प्राणायामैः पृथक् कृत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः । अपः पुनः सकृत् प्राश्य आचम्य हृदयं स्पृशेत् ॥

ଏଭଳି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପ୍ରାଣାୟାମ-ଆହୁତି କରି, ଶେଷ ଅଂଶକୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଭୋଜନ କରିବ। ପରେ ପୁଣି ଏକବାର ଜଳ ପିଇ ଆଚମନ କରି ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ।

Verse 16

अस्तेयं ब्रह्मचर्यञ्च त्यागो 'लोभस्तथैव च । व्रतानि पञ्च भिक्षूणामहिंसापरमाणि वै ॥

ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସନ୍ନ୍ୟାସ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଯତିଙ୍କ ବ୍ରତ; ଅହିଂସା ତାହାର ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 17

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् । नित्यस्वाध्याय इत्येते नियमाः पञ्च कीर्तिताः ॥

ଅକ୍ରୋଧ, ଗୁରୁ-ଶୁଶ୍ରୂଷା, ଶୌଚ, ଲଘୁଆହାର ଓ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ ‘ନିୟମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 18

सारभूतमुपासीत ज्ञानं यत्कार्यसाधकम् । ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्रकरा हि सा ॥

ଯେ ଜ୍ଞାନ ସାଧ୍ୟକୁ ସିଦ୍ଧ କରେ, ସେହି ସାର-ଜ୍ଞାନକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନର ଏହି ବହୁତ୍ୱ ଯୋଗରେ ବାଧା।

Verse 19

इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत् । अपि कल्पसहस्रेषु नैव ज्ञेयमवाप्नुयात् ॥

ତୃଷ୍ଣାବଶେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ‘ଏହା ଜାଣିବାକୁ ହେବ, ସେହା ଜାଣିବାକୁ ହେବ’ ବୋଲି ଭାବି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା—ସେ ହଜାର କଳ୍ପରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଜ୍ଞେୟକୁ ପାଉନାହିଁ।

Verse 20

त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् ॥

ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, କ୍ରୋଧ ଜୟ କରି, ଲଘୁଆହାରୀ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି—ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ‘ଦ୍ୱାର’ ରୋକି ମନକୁ ଧ୍ୟାନରେ ନିବେଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 21

शून्येष्वेवावकाशेषु गुहासु च वनेषु च । नित्ययुक्तः सदा योगी ध्यानं सम्यगुपक्रमेत् ॥

ନିର୍ଜନ ଖୋଲା ସ୍ଥାନରେ, ଗୁହାରେ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ—ସଦା ସଂଯମୀ ଓ ନିତ୍ୟ ଯୋଗଯୁକ୍ତ ଯୋଗୀ ଯଥାବିଧି ଧ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 22

वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च ते त्रयः । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी महायतिḥ ॥

ବାକ୍‌ଦଣ୍ଡ, କର୍ମଦଣ୍ଡ ଓ ମନୋଦଣ୍ଡ—ଏହି ତିନି। ଯାହାରେ ଏହି ଦଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ନିଗୃହୀତ, ସେ ତ୍ରିଦଣ୍ଡୀ ଓ ମହାତପସ୍ବୀ।

Verse 23

सर्वमात्ममयं यस्य सदसज्जगदीदृशम् । गुणागुणमयन्तस्य कः प्रियः को नृपाप्रियः ॥

ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍—ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଭାବେ—ଆତ୍ମାମୟ, ଏବଂ ଯିଏ ଗୁଣ-ଅଗୁଣାତୀତ; ହେ ରାଜନ, ତାହା ପାଇଁ କିଏ ପ୍ରିୟ, କିଏ ଅପ୍ରିୟ?

Verse 24

विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकाञ्चनः समस्तभूतेṣu च तत्समाहितः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययञ्च परं हि मत्वा न पुनः प्रजायते ॥

ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ମାଟିର ଢେଲା ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତି ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ ରହି, ପରମ ଧାମକୁ ନିତ୍ୟ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଜାଣି—ସେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।

Verse 25

वेदाच्छ्रेṣ्ठाḥ सर्वयज्ञक्रियाś्च यज्ञाज्जप्यं ज्ञानमार्गश्च जप्यात् । ज्ञानाद्ध्यानं सङ्गरागव्यपेतं तस्मिन् प्राप्ते शाश्वतस्योपलब्धिः ॥

ବେଦପାଠଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞକର୍ମ; ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଜପ; ଜପଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନମାର୍ଗ। ଜ୍ଞାନଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଆସକ୍ତି ଓ ରାଗରହିତ ଧ୍ୟାନ; ତାହା ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ଶାଶ୍ୱତର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ।

Verse 26

समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैकान्तरतिर्यतेंद्रियः । समाप्नुयाद्योगमिमं महात्मा विमुक्तिमाप्रोति ततः स्वयोगतः ॥

ସମାହିତ, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ, ସଚେତନ, ଶୁଚି, ଏକାନ୍ତପ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହୀ—ଏପରି ମହାତ୍ମା ଏହି ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ପରେ ନିଜ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚେ।