Adhyaya 71: The King’s Remorse and the Sage’s Counsel on the Necessity of a Wife

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे सप्ततितमोऽध्यायः । एकसप्ततितमोऽध्यायः- ७१ मार्कण्डेय उवाच तां प्रेषयित्वा राजापि स्वभर्तृगृहमङ्गनाम् । चिन्तयामास निःश्वस्य किमत्र सुकतं भवेत् ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ଔତ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏକସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସେହି ସ୍ତ୍ରୀକୁ ପତିଙ୍କ ଘରକୁ ପଠାଇ ରାଜା ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏଠାରେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ, କିମ୍ବା କେଉଁ ସନ୍ମାର୍ଗ ଅଛି?”

Verse 2

अनर्घयोग्यता कष्टं स मामाह महामनाः । वैकल्यं विप्रमुद्दिश्य तथाहायं निशाचरः ॥

“ଏପରି ଯୋଗ୍ୟ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଏହା ଦୁଃଖଦ ଅଯୋଗ୍ୟତା!”—ଏମିତି କହି ସେ ମହାମନା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦୋଷ ଦେଖାଇ ମୋତେ କହିଲେ; ଏବଂ ସେଇ ନିଶାଚର ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କହିଲା।

Verse 3

सोऽहं कथं करिष्यामि त्यक्ता पत्नी मया हि सा । अथवा ज्ञानदृष्टिं तं पृच्छामि मुनिसत्तमम् ॥

“ମୁଁ କ’ଣ କରିବି, କାରଣ ମୁଁ ତାକୁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛି? ନହେଲେ—ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ମୁଁ ପଚାରିବି।”

Verse 4

सञ्चिन्त्येत्थं स भूपालः समारुह्य च तं रथम् । ययौ यत्र स धर्मात्मा त्रिकालज्ञो महामुनिः ॥

ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ସେ ରାଜା ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ମହର୍ଷି—ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ—ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 5

अवरुह्य रथात् सोऽथ तं समेत्य प्रणम्य च । यथावृत्तं समाचख्यौ राक्षसेन समागमम् ॥

ରଥରୁ ଅବତରି ସେ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଏବଂ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ସେପରି ସମସ୍ତ କଥା ନିବେଦନ କଲେ—ରାକ୍ଷସ ସହିତ ଭେଟ ମଧ୍ୟ।

Verse 6

ब्राह्मण्याः दर्शनञ्चैव दौःशील्यापगमं तथा । प्रेषणं भर्तृगेहे च कार्यमागमने च यत् ॥

(ସେ କହିଲେ) ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ଅପବାଦର କଳଙ୍କ ଦୂର କରିବା, ତାଙ୍କୁ ପତିଙ୍କ ଘରକୁ ପଠାଇବା, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ରାକ୍ଷସ ଆସିବା ବିଷୟରେ ଯାହା ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଥିଲା—ସେସବୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 7

ऋषिरुवाच ज्ञातमेतन्मया पूर्वं यत्कृतं ते नराधिप । कार्यमागमने चैव मत्समीपे तवाखिलम् ॥

ଋଷି କହିଲେ—ହେ ନରାଧିପ! ତୁମେ ଯାହା କରିଛ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଜାଣିଥିଲି; ଏବଂ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବାର ତୁମ ସମଗ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 8

पृच्छ मामिह किं कार्यं मयेति उद्विग्नमानसः । त्वय्यागते महीपाल ! शृणु कार्यञ्च यत्तव ॥

‘ଏଠାରେ ମୋତେ ପଚାର—ମୁଁ କଣ କରିବି?’—ଏଭଳି କହି ସେ ବ୍ୟାକୁଳ ମନ ହେଲା। ହେ ଭୂମିପାଳ! ତୁମେ ଆସିଛ, ତେଣୁ ତୁମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।

Verse 9

पत्नी धर्मार्थकामानां कारणं प्रबलं नृणाम् । विशेषतश्च धर्मस्य सन्त्यक्तस्त्यजता हि ताम् ॥

ପତ୍ନୀ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ପ୍ରାପ୍ତିର ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାରଣ—ବିଶେଷତଃ ଧର୍ମରେ। ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଭଳି ହୁଏ।

Verse 10

अपत्नीकॊ नरो भूप ! न योग्यॊ निजकर्मणाम् । ब्राह्मणः क्षत्रियॊ वापि वैश्यः शूद्रोऽपि वा नृप ॥

ହେ ରାଜନ୍! ପତ୍ନୀହୀନ ପୁରୁଷ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମକର୍ମରେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ହେଉ, ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 11

त्यजता भवता पत्नीं न शोभनमनुष्ठितम् । अत्याज्यो हि यथा भर्ता स्त्रीणां भार्या तथा नृणाम् ॥

ପତ୍ନୀକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ତୁମେ ଯଥାଯଥ କରିନାହ। ଯେପରି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପତିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେପରି ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ପତ୍ନୀକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 12

राजोवाच भगवन् ! किं करोम्येष विपाको मम कर्मणाम् । नानुकूलानुकूलस्य यस्मात्त्यक्ता ततो मया ॥

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଏହା ମୋ କର୍ମଫଳ। ଯିଏ ପ୍ରିୟକୁ ଚାହୁଁଥିଲା ତାହା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସେ ଅନୁକୂଳ ହେଲା ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲି।

Verse 13

यद्यत्करोति तत्क्षान्तं दह्यमानेन चेतसा । भगवंस्तद्वियोगार्तिभिभीतेनान्तरात्मना ॥

ସେ ଯାହା କରୁନାହିଁ, ତାହା କ୍ଷମାଯୋଗ୍ୟ; କାରଣ ମୋ ମନ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଜଳୁଛି। ହେ ପୂଜ୍ୟ, ତାଙ୍କ ବିରହବେଦନାରେ ମୋ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଭୟଭୀତ।

Verse 14

साम्प्रतं तु वने त्यक्ता न वेद्मि क्व नु सा गता । भक्षिताऽवापि विपिने सिंहव्याघ्रनिशाचरैः ॥

କିନ୍ତୁ ଏବେ, ବନରେ ପରିତ୍ୟକ୍ତା ହୋଇ, ସେ କେଉଁଠି ଗଲା ମୁଁ ଜାଣେନି—କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ସିଂହ, ବାଘ ଅଥବା ନିଶାଚରମାନେ ତାକୁ ଭକ୍ଷିଥିବେ।

Verse 15

ऋषिरुवाच न भक्षिताऽसा भूपाल ! सिंहव्याघ्रनिशाचरैः । सा त्वविप्लुतचारित्रा साम्प्रतन्तु रसातले ॥

ଋଷି କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ସେ ସିଂହ, ବାଘ କିମ୍ବା ନିଶାଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହୋଇନାହିଁ। ନିର୍ମଳ ଆଚରଣବତୀ ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ରସାତଳରେ ଅଛି।

Verse 16

राजोवाच सा नीता केन पातालमास्ते सदूषिता कथम् । अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् ! यथावद्वक्तुमर्हसि ॥

ରାଜା କହିଲେ—କିଏ ତାକୁ ନେଇଗଲା ଯେ ସେ ପାତାଳରେ ବସୁଛି? ସେ କିପରି ଦୂଷିତ ହେଲା? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ—ଦୟାକରି ସମ୍ୟକ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 17

ऋषिरुवाच पाताले नागराजोऽस्ति प्रख्यातश्च कपोतकः । तेन दृष्टा त्वया त्यक्ता भ्रममाणा महावने ॥

ଋଷି କହିଲେ—ପାତାଳରେ ‘କପୋତକ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ନାଗରାଜ ଅଛନ୍ତି। ତୁମେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ସେ ଯୁବତୀକୁ ମହାବନରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଦେଖିଲେ।

Verse 18

सा रूपशालिनी तेन सानुरागेण पार्थिव । वेदितार्थेन पातालं नीता सा युवती तदा ॥

ହେ ରାଜନ୍, ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ବୁଝି ମୋହିତ ହୋଇଥିବା ସେ ତାହିଁ ସୁନ୍ଦରୀ ଯୁବତୀକୁ ପାତାଳକୁ ନେଇଗଲେ।

Verse 19

ततस्तस्य सुता सुभ्रूर्नन्दा नाम महीपते । भार्या मनोरमा चास्य नागराजस्य धीमतः ॥

ତାପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନାଗରାଜଙ୍କର ‘ନନ୍ଦା’ ନାମକ ସୁଭ୍ରୂ କନ୍ୟା ଥିଲା; ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ‘ମନୋରମା’ ଥିଲେ।

Verse 20

तया मातुः सपत्नीयं सा भवित्रीति शोभना । दृष्टा स्वगेहं सा नीता गुप्ता चान्तः पुरे शुभा ॥

ସେ ଶୁଭା ଓ ରମଣୀୟ କନ୍ୟା (ନନ୍ଦା) ‘ଏହି ନାରୀ ମୋ ମାଆଙ୍କର ସୌତ ହେବେ’ ବୋଲି ଭାବି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ନିଜ ଘରକୁ ନେଇ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଗୁପ୍ତଭାବେ ରଖିଲା।

Verse 21

यदा तु याचिता नन्दा न ददाति नृपोत्तम । मूका भविष्यसीत्याह तदा तां तनयां पिता ॥

କିନ୍ତୁ ନନ୍ଦାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ ଓ ସେ ଦେଲା ନାହିଁ, ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ତାଙ୍କ ପିତା କନ୍ୟାକୁ କହିଲେ—‘ତୁ ମୂକ ହେବୁ।’

Verse 22

एवं शप्ता सुता तेन सा चास्ते तत्र भूपते । नीता तेनोरगेन्द्रेण धृता तत्सुतया सती ॥

ତାଙ୍କ ଶାପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ସେ କନ୍ୟା ସେଠାରେଇ ରହିଗଲା। ସେ ସାଧ୍ବୀକୁ ନାଗରାଜ ଆଣିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ତାକୁ ସେଠାରେ ଧରିରଖିଥିଲା।

Verse 23

मार्कण्डेय उवाच ततो राजा परं हर्षमवाप्य तमपृच्छत । द्विजवर्यं स्वदौर्भाग्यकारणं दयितां प्रति ॥

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ତାପରେ ରାଜା ମହା ହର୍ଷ ପାଇ, ନିଜ ପ୍ରିୟା (ପତ୍ନୀ) ସମ୍ବନ୍ଧରେ ନିଜ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର କାରଣ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।

Verse 24

राजोवाच भगवन् सर्वलोकस्य मयि प्रीतिरनुत्तमा । किंनु तत्कारणं येन स्वपत्नी नातिवत्सला ॥

ରାଜା କହିଲେ— ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତେ ଲୋକେ ମୋ ପ୍ରତି ଅତୁଳ ସ୍ନେହ ରଖନ୍ତି; ତେବେ ମୋର ନିଜ ପତ୍ନୀ କାହିଁକି ଅଧିକ ସ୍ନେହଶୀଳ ନୁହେଁ?

Verse 25

मम चासावतीवेष्टा प्राणेभ्योऽपि महामुने । सा च मां प्रति दुःशीला ब्रूहि यत्कारणं द्विज ॥

ଏବଂ ସେ ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ—ହେ ମହର୍ଷି, ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ—ତଥାପି ସେ ମୋ ପ୍ରତି କଠୋର ଆଚରଣ କରେ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହାର କାରଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 26

ऋषीरुवाच पाणिग्रहणकाले त्वं सूर्यभौमशनैश्चरैः । शुक्रवाचस्पतिभ्याञ्च तव भार्यावलोकिता ॥

ଋଷି କହିଲେ— ପାଣିଗ୍ରହଣ (ବିବାହ) ସମୟରେ ତୁମ ପତ୍ନୀ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମଙ୍ଗଳ, ଶନି, ଏବଂ ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି (ପ୍ରଭାବ) ପଡ଼ିଥିଲା।

Verse 27

तन्मुहूर्तेऽभवच्चन्द्रस्तस्याः सोमसुतस्तथा । परस्परविपक्षौ तौ ततः पार्थिव ! ते भृशम् ॥

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚନ୍ଦ୍ର (ସୋମ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର—ସୋମପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲା। ପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ସେ ଦୁଇଜଣ ପରସ୍ପର ଘୋର ଶତ୍ରୁ ହେଲେ।

Verse 28

तद्गच्छ त्वं स्वधर्मेण परिपालय मेदिनीम् । पत्नी सहायः सर्वाश्च कुरु धर्मवतीः क्रियाः ॥

ଏହିହେତୁ ତୁମେ ଯାଅ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କର। ପତ୍ନୀକୁ ସହାୟିକା କରି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଓ କର୍ମ ଧର୍ମପୂର୍ବକ କର।

Verse 29

मār्कण्डेय उवाच इत्युक्ते प्रणिपत्यैनमारुह्य स्यन्दनं ततः । उत्तमः पृथिवीपाल आजगाम निजं पुरम् ॥

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏହିପରି କୁହାଯାଇଲାପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲା। ପରେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ ଉତ୍ତମ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ।