Adhyaya 21: Kuvalayashva’s Descent to Patala and the Rescue of Madalasa

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादेऽथ कुवलयाश्वीयो नाम विंशोऽध्यायः । एकविंशोऽध्यायः । पितोवाच गालवेन समं गत्वा नृपपुत्रेण तेन यत् । कृतं तत् कथ्यतां पुत्रौ विचित्रा युवयोः कथा ॥

ଏହିପରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣରେ ପିତା–ପୁତ୍ର ସମ୍ବାଦାନ୍ତର୍ଗତ ‘କୁବଲୟାଶ୍ୱୀୟ’ ନାମକ ବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଏକବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପିତା କହିଲେ—ହେ ପୁତ୍ରମାନେ, ଗାଲବଙ୍କ ସହ ଯାଇ ସେ ରାଜକୁମାର ପରେ କ’ଣ କଲା, ମୋତେ କହ; ତୁମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ।

Verse 2

पुत्रावूचतुः स गालवाश्रमे रम्ये तिष्ठन् भूपालनन्दनः । सर्वविघ्रोपशमनं चकार ब्रह्मवादिनाम् ॥

ପୁତ୍ରମାନେ କହିଲେ—ଗାଲବଙ୍କ ରମ୍ୟ ଆଶ୍ରମରେ ବସି ସେ ରାଜକୁମାର ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନର ଶାନ୍ତିକରଣ କର୍ମ କଲା।

Verse 3

वीरं कुवलयाश्वं तं वसन्तं गालवाश्रमे । मदावलोपोपहतो नाजानाद्दानवाधमः ॥

ସେ ନୀଚ ଦୈତ୍ୟ ମଦ ଓ ଗର୍ବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଗାଲବ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବା ବୀର କୁବଲୟାଶ୍ୱକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଲା ନାହିଁ।

Verse 4

ततस्तं गालवं विप्रं सन्ध्योपासनतत्परम् । शौकरं रूपमास्थाय प्रधर्षयितुमागतम् ॥

ତାପରେ ସେ ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନାରେ ତତ୍ପର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗାଲବଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେବାକୁ ଆସିଲା।

Verse 5

मुनिशिष्यैरथोत्क्रुष्टे शीघ्रमारुह्य तं हयम् । अन्वधावद्वराहं तं नृपपुत्रः शरासनी ॥

ମୁନିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ହାହାକାର କରିବା ସହିତ, ଧନୁର୍ଧର ରାଜକୁମାର ଶୀଘ୍ର ସେଇ ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ସେ ବରାହକୁ ପଛୁଆଇଲା।

Verse 6

आजघान च बाणेन चन्द्रार्धाकारवर्चसा । आकृष्य बलवच्चापं चारुचित्रोपशोभितम् ॥

ତେବେ ସେ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ରାଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ ପ୍ରବଳ ଧନୁଷକୁ ଟାଣି, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରବକ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ବାଣରେ ତାହାକୁ ବିଦ୍ଧ କଲା।

Verse 7

नाराचाभिहतः शीघ्रमात्मत्राणपरो मृगः । गिरिपादपसम्बाधां सोऽन्वक्रामन्महाटवीम् ॥

ବାଣରେ ଆହତ ସେ ହରିଣ, କେବଳ ନିଜ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ଶୀଘ୍ରେ ପର୍ବତୀୟ ବୃକ୍ଷରେ ଘନ ମହାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 8

तमन्वधावद्वेगेन तुरगोऽसौ मनोजवः । चोदितो राजपुत्रेण पितुरादेशकारिणा ॥

ତାପରେ ମନୋବେଗ ସମ ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱଟି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଥିବା ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ବେଗରେ ତାହାର ପଛେ ଧାଇଲା।

Verse 9

अतिक्रम्याथ वेगेन योजनानि सहस्रशः । धरण्यां विवृते गर्ते निपपात लघुक्रमः ॥

ତାପରେ ସେ ଲଘୁପାଦୀ ହଜାର ଯୋଜନ ଶୀଘ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରି, ପୃଥିବୀରେ ଖୋଲା ଥିବା ବିଶାଳ ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 10

तस्यानन्तरमेवाशु सोऽप्यश्वी नृपतेः सुतः । निपपात महागर्ते तिमिरौघसमावृते ॥

ତାହା ପରେ ସହସା ରାଜପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ—ଅଶ୍ୱାରୂଢ—ଘନ ଅନ୍ଧକାରର ରାଶିରେ ଆବୃତ ସେଇ ମହାଗର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 11

ततो नादृश्यत मृगः स तस्मिन् राजसूनुना । प्रकाशञ्च स पातालमपश्यत तत्र नापि नम् ॥

ତେବେ ରାଜପୁତ୍ର ସେଠାରେ ସେଇ ମୃଗକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତେ ସେଠାରେ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତ ପାତାଳ-ପ୍ରଦେଶ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ତାହାକୁ କେବଳ ଶୂନ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିଲେ ନାହିଁ।

Verse 12

ततोऽपश्यत स सौवर्ण-प्रासादशतसङ्कुलम् । पुरन्दरपुरप्रख्यं पुरं प्राकारशोभितम् ॥

ତାପରେ ସେ ଶତଶଃ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାସାଦରେ ଭିଡ଼ଭାଡ଼ ଥିବା ଏକ ନଗରୀ ଦେଖିଲେ—ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ପୁରୀ ପରି—ଯାହା ପ୍ରାକାର ଓ ପ୍ରାଚୀରରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 13

तत् प्रविश्य स नापश्यत तत्र कञ्चिन्नरं पुरे । भ्रमता च ततो दृष्टा तत्र योषित् त्वरान्विता ॥

ସେ ନଗରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଘୁରିବା ସମୟରେ ସେଠାରେ ଶୀଘ୍ରେ ଯାଉଥିବା ଜଣେ ନାରୀକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 14

सा पृष्टा तेन तन्वङ्गी प्रस्थिताऽ केन कस्य वा । नोवाच किञ्चित् प्रासादमारुरोह च भामिनी ॥

ସେ ତାକୁ ପଚାରିଲେ—‘ତୁମେ କିଏ? କାହା ପାଇଁ କିମ୍ବା କାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯାତ୍ରା କରିଛ?’—କିନ୍ତୁ ସେ ତନୁଅଙ୍ଗୀ ନାରୀ କିଛିମାତ୍ର କହିଲା ନାହିଁ; ସେ ଗୌରାଙ୍ଗୀ ସୁନ୍ଦରୀ ଏକ ପ୍ରାସାଦକୁ ଚଢ଼ିଗଲା।

Verse 15

सोऽप्यश्वमेकतो बद्ध्वा तामेवानुससार वै । विस्मयोत्फुल्लनयनो निःशङ्को नृपतेः सुतः ॥

ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଘୋଡ଼ାକୁ ଗୋଟିଏ ପାଶେ ବାନ୍ଧି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ ସହ, କେବଳ ସେଇ ନାରୀକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ସେ ରାଜସୁତ ନିର୍ଭୟ ଥିଲେ।

Verse 16

ततोऽपश्यत् सुविस्तीर्णे पर्यङ्के सर्वकाञ्चने । निषण्णां कन्याकामेकां कामयुक्तां रतीमिव ॥

ତେବେ ସେ ଦେଖିଲା—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ବିସ୍ତୃତ ଶୟ୍ୟା ଉପରେ କାମସମନ୍ୱିତା ଏକ କନ୍ୟା ଉପବିଷ୍ଟ, ଯେନ ସାକ୍ଷାତ୍ ରତି।

Verse 17

विस्पष्टेन्दुमुखीं सुभ्रूं पीनश्रोणिपयोधराम् । बिम्बाधरोष्ठीं नन्वङ्गीं नीलोत्पलविलोचनाम् ॥

ତାହାର ମୁଖ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ, ଭୃକୁଟି ଯୁଗଳ ସୁନ୍ଦର; ନିତମ୍ବ ଓ ସ୍ତନ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଅଧର ବିମ୍ବଫଳସମ; ଦେହ ସୁକୁମାର-ସୁକ୍ଷ୍ମ; ନୟନ ନୀଳକମଳସଦୃଶ।

Verse 18

रक्ततुङ्गनखीṃ श्यामां मृद्वीṃ ताम्रकराङ्घ्रिकाम् । करभोरुṃ सुदशनां नीलसूक्ष्मस्थिरालकाम् ॥

ତାହାର ନଖ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉନ୍ନତ; ସେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା ଓ ମୃଦୁ; ହାତପା ତାମ୍ରାରୁଣ; ଊରୁ ଗଜଶୁଣ୍ଡସଦୃଶ; ଦନ୍ତ ସୁନ୍ଦର; ଶ୍ୟାମ ସୂକ୍ଷ୍ମ କୁଞ୍ଚିତ କେଶ ସ୍ଥିରଭାବେ ସଜିଥିଲା।

Verse 19

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीमनङ्गाङ्गलतामिव । सोऽमन्यत् पार्थिवसुतस्तां रसातलदेवताम् ॥

ସେ ସର୍ବାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରୀକୁ ଦେଖି—ଅନଙ୍ଗ (କାମ) ଦେହମୟ ଲତା ପରି—ରାଜପୁତ୍ର ତାକୁ ରସାତଳର ଦେବୀ ବୋଲି ଭାବିଲା।

Verse 20

सा च दृष्ट्वैव तं बाला नीलकुञ्चितमूर्धजम् । पीनोरुस्कन्धबाहुं तममंस्त मदनं शुभा ॥

ଏବଂ ସେଇ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଦେଖିମାତ୍ରେ—ଶ୍ୟାମ କୁଞ୍ଚିତ କେଶଯୁକ୍ତ, ଊରୁ-ସ୍କନ୍ଧ-ବାହୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଭଲକ୍ଷଣ—ତାକୁ ମଦନ (କାମ) ବୋଲି ଭାବିଲା।

Verse 21

उत्तस्थौ च महाभागा चित्तक्षोभमवाप्य सा । लज्जाविस्मयदैन्यानां सद्यस्तन्वी वशं गता ॥

ସେ ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ ସୁକୁମାର କନ୍ୟା ମନ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଉଠିଲା; ଏବଂ ସେହିକ୍ଷଣେ ଲଜ୍ଜା, ବିସ୍ମୟ ଓ କ୍ଲେଶରେ ପଡ଼ି ସେମାନଙ୍କ ବଶରେ ଗଲା।

Verse 22

कोऽयं देवो नु यक्षो वा गन्धर्वो वोरगोऽपि वा । विद्याधरो वा सम्प्राप्तः कृतपुण्यरतिर्नरः ॥

“ଏ କିଏ—ଦେବ କି, ଯକ୍ଷ କି, ଗନ୍ଧର୍ବ କି, ନାଗ କି? କୌଣସି ବିଦ୍ୟାଧର ଆସି ପହଞ୍ଚିଛି କି? ନା ଏ ପୁଣ୍ୟଫଳର ଆନନ୍ଦ ଭୋଗୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ?”

Verse 23

एवं विचिन्त्य बहुधा निश्वस्य च महीतले । उपविश्य ततो भेजे सा मूर्च्छां मदिरक्षणा ॥

ଏଭଳି ନାନାପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା କରି ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ସେ ଭୂମିରେ ବସିଲା; ପରେ ମଦ୍ୟମତ୍ତା ପରି ମୂର୍ଛାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା।

Verse 24

सोऽपि कामशराघातमवाप्य नृपतेः सुतः । तां समाश्वासयामास न भेतव्यमिति ब्रुवन् ॥

ରାଜପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ କାମଦେବଙ୍କ ବାଣପ୍ରହାରରେ ଆହତ ହୋଇ, ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲା—“ଭୟ କରନି।”

Verse 25

सा च स्त्री या तदा दृष्टा पूर्वं तेन महात्मना । तालवृन्तमुपादाय पर्यवीजयदाकुला ॥

ଯେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ସେ ମହାନ୍‌ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ତାଳପତ୍ରର ପଖା ନେଇ, ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ପଖା କରିଲା।

Verse 26

समाश्वास्य तदा पृष्टा तेन संमोहकारणम् । किञ्चिल्लज्जान्विता बाला तस्याः सख्युर् न्यवेदयत् ॥

ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ପରେ ସେ ତାହାର ମୋହର କାରଣ ପଚାରିଲେ। ଯୁବତୀ ଲଜ୍ଜାରେ କିଛି ଆବୃତ ହୋଇ ସଖୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ କଥା କହିଲା।

Verse 27

सा चास्मै कथयामास नृपपुत्राय विस्तरात् । मोहस्य कारणं सर्वं तद्दर्शनसमुद्भवम् । यथा तया समाख्यातं तद्वृत्तान्तञ्च भामिनी ॥

ଏବଂ ସେ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ—ତାଙ୍କୁ/ସେ ଘଟଣାକୁ ଦେଖି ଉତ୍ପନ୍ନ ମୋହର ସମଗ୍ର କାରଣ—ବିସ୍ତାରରେ କହିଲା। ଏଭଳି ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଯଥାଘଟିତ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲା।

Verse 28

स्त्र्युवाच— विश्वावसुरिति ख्यातो दिवि गन्धर्वराट् प्रभो । तस्येयमात्मजा सुभ्रूर् नाम्नरा ख्याता मदालसा ॥

ସେ ନାରୀ କହିଲା—ହେ ପ୍ରଭୋ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ରାଜା ବିଶ୍ୱାବସୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ତାଙ୍କର ସୁଭ୍ରୂ କନ୍ୟା; ‘ମଦାଲସା’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ।

Verse 29

वज्रकेतुः सुतश्चोग्रो दानवोऽरिविदारणः । पातालकेतुर् विख्यातः पातालान्तरसंश्रयः ॥

ସେ ଭଜ୍ରକେତୁ ନାମକ ଦାନବର କ୍ରୂର ପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁନିଷୂଦନ। ‘ପାତାଳକେତୁ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପାତାଳର ଅନ୍ତର୍ଭାଗରେ ବସେ।

Verse 30

तेनेयम् उद्यानगता कृत्वा मायां तमोमयीम् । अपहृत्य मयां हीना बाला नीता दुरात्मना ॥

ସେ ଅନ୍ଧକାରମୟ ମାୟା ପ୍ରୟୋଗ କରି ଉଦ୍ୟାନକୁ ଯାଇଥିବା ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଅପହରଣ କଲା। ସହଚରୀମାନଙ୍କୁ ହରାଇଥିବା ସେ ବାଳିକାକୁ ସେ ପାପୀ ଉଠାଇ ନେଲା।

Verse 31

आगामिन्यां त्रयोदश्याम् उद्वक्ष्यति किलासुरः । स तु नार्हति चार्वङ्गीं शूद्रो वेदश्रुतीमिव ॥

ଆସନ୍ତା ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ ସେ ଅସୁର ତାକୁ ବିବାହ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସୁଲକ୍ଷଣା କନ୍ୟାକୁ ସେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—ଯେପରି ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ବେଦପାଠର ଅଧିକାର ନାହିଁ।

Verse 32

अतीते च दिने बालाम् आत्मव्यापदनोद्यताम् । सुरभिः प्राह नायं त्वां प्राप्स्यते दानवाधमः ॥

ଏକ ଦିନ ଅତିତ ହେଲାପରେ, କନ୍ୟା ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସୁରଭୀ କହିଲେ—‘ଏହି ଘୃଣିତ ଦାନବ ତୁମକୁ ପାଇବ ନାହିଁ।’

Verse 33

मर्त्यलोकमनुप्राप्तं य एनं छेत्स्यते शरैः । स ते भर्ता महाभागे अचिरेण भविष्यति ॥

ଯେ ମର୍ତ୍ୟଲୋକକୁ ଆସି ଶରବାଣରେ ତାକୁ ନିହତ କରିବ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ସେଇ ଶୀଘ୍ର ତୁମ ପତି ହେବ।

Verse 34

अहं चास्याः सखी नाम्नरा कुण्डलेति मनस्विनी । सुता विन्ध्यवतः पत्नी वीरपुष्करमालिनः ॥

ଏବଂ ମୁଁ ତାହାର ସଖୀ—କୁଣ୍ଡଲା ନାମକ ଉଦାରଚିତ୍ତା—ବିନ୍ଧ୍ୟବତଙ୍କ କନ୍ୟା, ଏବଂ ବୀର ପୁଷ୍କରମାଲିନଙ୍କ ପତ୍ନୀ।

Verse 35

हते भर्तरि शुम्भेन तीर्थात् तीर्थम् अनुव्रता । चरामि दिव्यया गत्या परलोकार्थम् उद्यता ॥

ଶୁମ୍ଭ ମୋ ପତିଙ୍କୁ ବଧ କରିଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ବ୍ରତନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଦିବ୍ୟ ଗତିରେ ତୀର୍ଥରୁ ତୀର୍ଥକୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରୁଛି, ପରଲୋକହିତରେ ନିରତ।

Verse 36

पातालकेतुर्दुष्टात्मा वाराहं वपुरास्थितः । केनापि विद्धो बाणेन मुनीनां त्राणकारणात् ॥

ପାତାଳକେତୁ ନାମକ ପାପାତ୍ମା ବରାହଦେହ ଧାରଣ କରି କାହାରୋ ଶରରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏହି ଉପାୟରେ ମୁନିମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇଲେ।

Verse 37

तञ्चाहं तत्त्वतोऽन्विष्य त्वरिता समुपागता । सत्यमेव स केनापि ताडितो दानवाधमः ॥

ସେହି କଥାକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ପରୀକ୍ଷା କରି ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ନିଶ୍ଚୟ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅଧମ କାହାରୋ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇଛି।

Verse 38

इयञ्च मूर्च्छामगमत् कारणं यत् शृणुष्व तत् । त्वयि प्रीतिमती बाला दर्शनादेव मानद ॥

ସେ ମୂର୍ଛାଗତ ହେଲା—ତାହାର କାରଣ ଶୁଣ: ହେ ମାନ୍ୟବର, ତୁମକୁ ଦେଖିମାତ୍ରେ ସେ ଯୁବତୀ କନ୍ୟା ତୁମପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତ ହେଲା।

Verse 39

देवपुत्रोपमे चारु-वाक्यादिगुणशालिनि । भर्ता चान्यस्य विहिता येन विद्धः स दानवः ॥

ସେ ଦେବକନ୍ୟାସଦୃଶା ଏବଂ ମଧୁରଭାଷଣାଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ତାହାର ଭାଗ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷର ପତ୍ନୀ ହେବା—ସେହି ପୁରୁଷ ଦାନବକୁ ଶରରେ ବିଦ୍ଧ କଲା।

Verse 40

एतस्मात् कारणान्मोहं महान्तमियमागतā । यावज्जीवं च तन्वङ्गी दुःखमेवोपभोक्ष्यते ॥

ଏହି କାରଣରୁ ସେ ମହାମୋହରେ ପତିତ ହୋଇଛି; ଏବଂ ସେ ସୁକୋମଳାଙ୍ଗୀ କନ୍ୟା ଯାବଜ୍ଜୀବନ କେବଳ ଦୁଃଖ ହିଁ ଅନୁଭବ କରିବ।

Verse 41

त्वय्यस्या हृदयं रागि भर्ता चान्यो भविष्यति । यावज्जीवमतो दुःखं सुरभ्या नान्यथा वचः ॥

ହେ ରାଗୀ! ତାହାର ହୃଦୟ ତୁମପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ପତି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ହେବ। ତେଣୁ ସେ ଯାଏଁ ବଞ୍ଚିବ ସେଯାଏଁ ଶୋକରେ ରହିବ—ସୁରଭୀଙ୍କ ବଚନ ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 42

अहं त्वस्याḥ प्रभि प्रीत्या दुःखितात्र समागता । यतो विशेषो नैवास्ति स्वसखी-निजदेहयोः ॥

କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାହାପ୍ରତି ସ୍ନେହରୁ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; କାରଣ ପ୍ରିୟ ସଖା ଓ ନିଜ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଯେନେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ।

Verse 43

यद्येषाभिमतं वीरं पतिमाप्नोति शोभना । ततस्तपस्त्वहं कुर्यां निर्व्यलीकेन चेतसा ॥

ଯଦି ଏହି ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟା ଯେ ଵୀରକୁ ପତି ଭାବେ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରେ, ସେହି ଵୀରକୁ ପାଏ, ତେବେ ମୁଁ ନିଷ୍କପଟ ହୃଦୟରେ ତପସ୍ୟା କରିବି।

Verse 44

त्वन्तु को वा किमर्थं वा सम्प्राप्तोऽत्र महामते । देवो दैत्यो नु गन्धर्वः पन्नगः किन्नरोऽपि वा ॥

କିନ୍ତୁ ହେ ମହାତ୍ମନ୍! ତୁମେ କିଏ, ଏବଂ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ତୁମେ ଦେବ କି, ଦୈତ୍ୟ କି, ଗନ୍ଧର୍ବ କି, ନାଗ କି, କିମ୍ବା କିନ୍ନର?

Verse 45

न ह्यत्र मानुषगतिर्न चेदृङ्मानुषं वपुः । तत्त्वमाख्याहि कथितं यथैवावितथं मया ॥

ଏଠାରେ ମାନବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଥ ନାହିଁ, ତଥାପି ତୁମର ରୂପ ମାନବସଦୃଶ। ଏହାର ସତ୍ୟ କହ; କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅସତ୍ୟ ବିନା କହିଛି।

Verse 46

कुवलयाश्व उवाच यन्मां पृच्छसि धर्मज्ञे कस्त्वं किं वा समागतः । तच्छृणुष्वामलप्रज्ञे कथयाम्यादितस्तव ॥

କୁବଲୟାଶ୍ୱ କହିଲେ—ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ମୁଁ କିଏ ଏବଂ କାହିଁକି ଆସିଛି ବୋଲି ତୁମେ ପଚାରୁଛ; ହେ ନିର୍ମଳବୁଦ୍ଧି, ଶୁଣ। ଆରମ୍ଭରୁ ସବୁ କଥା କହିବି।

Verse 47

राज्ञः शत्रुजितः पुत्रः पित्रा सम्प्रेषितः शुभे । मुनिरक्षणमुद्दिश्य गालवाश्रममागतः ॥

ମୁଁ ରାଜା ଶତ୍ରୁଜିତଙ୍କ ପୁତ୍ର; ହେ ଶୁଭେ, ପିତା ମୋତେ ପଠାଇଛନ୍ତି। ଋଷିମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗାଲବଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଛି।

Verse 48

कुर्वतो मम रक्षाञ्च मुनीनां धर्मचारिणाम् । विघ्नार्थमागतः कोऽपि शौकरं रूपमास्थितः ॥

ମୁଁ ଧର୍ମାଚରଣ କରୁଥିବା ସେଇ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ, ଜଣେ ବିଘ୍ନକାରୀ ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରି ଆସିଲା।

Verse 49

मया स विद्धो बाणेन चन्द्रार्धाकारवर्चसा । अपक्रान्तोऽतिवेगेन तमस्म्यनुगतो हयी ॥

ମୁଁ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ବାଣରେ ତାକୁ ଆଘାତ କଲି। ସେ ମହାବେଗରେ ପଳାଇଲା; ମୁଁ ଅଶ୍ୱାରୂଢ ହୋଇ ଅନ୍ଧକାରରେ ତାହାକୁ ଧାଉଁଥିଲି।

Verse 50

पपात सहसा गर्ते सक्रीडोऽश्वश्च मामकः । सोऽहमश्वं समारूढस्तमस्येकः परिभ्रमन् ॥

ହଠାତ୍ ମୋ ଅଶ୍ୱ, ସଜ୍ଜୋପସ୍କର ସହିତ, ଗୋଟିଏ ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଗଲା। ତାପରେ ମୁଁ ପୁଣି ଅଶ୍ୱାରୂଢ ହୋଇ ଏକାକୀ ଅନ୍ଧକାରରେ ଘୁରିଲି।

Verse 51

प्रकाशमासादितवान्दृष्टा च भवती मया । पृष्टया च न मे किञ्चिद्भवत्या दत्तमुत्तरम् ॥

ମୁଁ ଆଲୋକମୟ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି ସେଠାରେ ତୁମକୁ ଦେଖିଲି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କୌଣସି ଉତ୍ତର ଦେଲ ନାହିଁ।

Verse 52

त्वाञ्चैवानुप्रविष्टोऽहमिमं प्रासादमुत्तमम् । इत्येतत्कथितं सत्यं न देवोऽहं न दानवः ॥

ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଏହି ଉତ୍ତମ ପ୍ରାସାଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲି। ମୁଁ କହିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ—ମୁଁ ନ ଦେବ, ନ ଦାନବ।

Verse 53

न पन्नगो न गन्धर्वः किन्नरो वा शुचिस्मिते । समस्ता पूज्यपक्षो वै देवाद्या मम कुण्डले । मनुष्योऽस्मि विशङ्का ते न कर्तव्यात्र कर्हिचित् ॥

ହେ ସୁହାସିନୀ, ମୁଁ ନ ନାଗ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବ, ନ ଖିନ୍ନର। ମୋ କର୍ଣ୍ଣାଭରଣରେ ଦେବତାମାନେ ଆଦି ସମସ୍ତେ ଚିତ୍ରିତ। ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟ; ଏଠାରେ କେବେ ସନ୍ଦେହ କରନି।

Verse 54

पुत्रावूचतुः ततः प्रहृष्टा सा कन्या सखीवदनमुत्तमम् । लज्जाजडं वीक्षमाणा किञ्चिन्नोवाच भामिनी ॥

ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ଯୁବତୀ କଥା କହିଲେ। ସେ କନ୍ୟା ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନିଜ ସଖୀର ଉତ୍ତମ ମୁଖକୁ ଦେଖିଲା; ଲଜ୍ଜାରେ ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇ ସେ ସୁନ୍ଦରୀ କିଛିମଧ୍ୟ କହିଲା ନାହିଁ।

Verse 55

सा सखी पुनरप्येनां प्रहृष्टा प्रत्युवाच ह । यथावत् कथितं तेन सुरभ्या वचनानुगे ॥

ତାପରେ ସେ ସଖୀ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସୁରଭୀଙ୍କ ଶିକ୍ଷାନୁସାରେ, ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କ (ପକ୍ଷରୁ) ଉତ୍ତର ଦେଲା—ଯେପରି ସେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲା।

Verse 56

कुण्डलोवाच वीर सत्यमसन्दिग्धं भवताभिहितं वचः । नान्यत्र हृदयन्त्वस्या दृष्ट्वा स्थैर्यं प्रयास्यति ॥

କୁଣ୍ଡଳ କହିଲା—ହେ ବୀର, ତୁମେ କହିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ ଓ ସନ୍ଦେହରହିତ। ତୁମ ଅଟୁଟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଲେ ତାହାର ହୃଦୟ ଆଉ ଅନ୍ୟତ୍ର ଫେରିବ ନାହିଁ।

Verse 57

चन्द्रमेवाधिका कान्तिः समुपैति रविं प्रभा । भूतिर्धन्यं धृतिर्धोरं क्षान्तिरभ्येति चोत्तमम् ॥

ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ସୌନ୍ଦର୍ୟ ବଢ଼େ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜ ସମୀପକୁ ଆସେ। ଶ୍ରୀ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ଆସେ; ଭୟଙ୍କର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଆସେ; ଏବଂ କ୍ଷମା ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ।

Verse 58

त्वयैव विद्धोऽसन्दिग्धं स पापो दानवाधमः । सुरभिः सा गवां माता कथं मिथ्या वदिष्यति ॥

ସେ ଦୁଷ୍ଟ, ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ପାପୀ, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ହତ କରିଛ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେ ସୁରଭି, ଗୋମାତା; ସେ କିପରି ମିଥ୍ୟା କହିବ?

Verse 59

तद्धन्येयं सभाग्या च त्वत्सम्बन्धं समेत्य वै । कुरुष्व वीर यत् कार्यं विधिनैव समाहितम् ॥

ଏହେତୁ ସେ ଧନ୍ୟା ଓ ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ, କାରଣ ସେ ତୁମ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି। ହେ ବୀର, ଯାହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତାହା ବିଧିମତେ, ପ୍ରଶାନ୍ତ ମନରେ କର।

Verse 60

पुत्रावूचतुः परवाऽनहमित्याह राजपुत्रः सतां पितुः । सा च तं चिन्तयामास तुम्बुरुं तत्कुले गुरुम् ॥

ପୁତ୍ରମାନେ କହିଲେ। ରାଜକୁମାର କହିଲେ—“ମୁଁ ଉଦାସୀନ ନୁହେଁ (ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି)।” ତାପରେ ସେ ସେହି କୁଳର ଗୁରୁ ତୁମ୍ବୁରୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲା।

Verse 61

स चापि तत्क्षणात् प्राप्तः प्रगृहीतसमित्कुशः । मदालसायाः समप्रीत्या कुण्डलागौरवेण च ॥

ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ସମିଧା ଓ କର୍ମାଙ୍କୁଶ ଧରି ଆସିଲେ—ମଦାଲସା ପ୍ରତି ସ୍ନେହରୁ ଏବଂ କୁଣ୍ଡଲା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନରୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 62

प्रज्वाल्य पावकं हुत्वा मन्त्रवित् कृतमङ्गलाम् । वैवाहिकविधिं कन्यां प्रतिपाद्य यथागतम् ॥

ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି ଆହୁତି ଦେଇ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ମଙ୍ଗଳକର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କଲେ; ବିବାହବିଧିରେ କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଚାଲିଗଲେ।

Verse 63

जगाम तपसे धीमान् स्वाश्रमपदं तदा । सा चाह तां सखीṃ बालाṃ कृतार्थास्मि वरानने ॥

ତାପରେ ସେ ମୁନି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏବଂ ସେ ନିଜ ଯୁବତୀ ସଖୀକୁ କହିଲା—“ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ କୃତାର୍ଥ ହେଲି।”

Verse 64

संयुक्ताममुनाऽऽदृष्ट्वा त्वामहं रूपशालिनीम् । तमस्तप्स्येऽहमतुलं निर्व्यलीकेन चेतसा ॥

ସୌନ୍ଦର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ ତୁମକୁ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ଦେଖି, ଏବେ ମୁଁ ଛଳରହିତ ମନେ ଅତୁଳ ତପସ୍ୟା କରିବି।

Verse 65

तीर्थाम्बुधूतपापा च भवित्री नेदृशी यथा । तञ्चाह राजपुत्रं सा प्रश्रयावनता तदा । गन्तुकामा निजसखी-स्नेहविक्लवभाषिणी ॥

ସେ ଏପରି ହେବ—ତୀର୍ଥଜଳରେ ତାହାର ପାପ ଧୋଇଯିବ। ତାପରେ ସଖୀପ୍ରେମରୁ ସ୍ନେହବଶେ କଥା ଅଟକିଅଟକି କହୁଥିବା, ବିନୟରେ ନମି, ପ୍ରସ୍ଥାନ ଇଚ୍ଛାରେ, ସେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 66

कुण्डलोवाच पुंभिरप्यमितप्रज्ञ नोपदेशो भवद्विधे । दातव्यः किमुत स्त्रीभिरतो नोपदिशामि ते ॥

କୁଣ୍ଡଳ କହିଲା—ହେ ଅନନ୍ତବୁଦ୍ଧି ପୁରୁଷ, ତୁମ ପରି ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପରାମର୍ଶ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ନାରୀମାନଙ୍କୁ ତ ଆଉ କଥା କଣ। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉପଦେଶ ଦେବି ନାହିଁ।

Verse 67

किं त्वस्यास्तनुमध्यायाः स्नेहाकृष्टेन चेतसा । त्वया विश्रम्भिता चास्मि स्मारयाम्यरिसूदन ॥

କିନ୍ତୁ ଏହି ସୁକୁମାର-କଟି ନାରୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ମୋ ମନ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ହେ ଶତ୍ରୁହନ୍ତା, ତୁମେ ମୋତେ ବିଶ୍ୱାସ କରିଛ। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଉଛି।

Verse 68

भर्तव्या रक्षितव्या च भार्या हि पतिना सदा । धर्मार्थकामसंसिद्ध्यै भार्या भर्तृसहायिनी ॥

ପତ୍ନୀକୁ ପତି ସଦା ପୋଷଣ ଓ ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ଏ ତିନିର ସିଦ୍ଧିରେ ପତ୍ନୀ ପତିଙ୍କ ସହାୟିକା।

Verse 69

यदा भार्या च भर्ता च परस्परवशानुगौ । तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि सङ्गतम् ॥

ଯେତେବେଳେ ପତ୍ନୀ ଓ ପତି ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସଚେତନ ରହି ଏକାପରକୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ଏ ତିନି ସମନ୍ୱୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 70

कथं भार्यामृते धर्ममर्थं वा पुरुषः प्रभो । प्राप्नोति काममथवा तस्यां त्रितयमाहितम् ॥

ହେ ନାଥ, ପତ୍ନୀ ବିନା ପୁରୁଷ ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅର୍ଥ—ଏପରିକି କାମ ମଧ୍ୟ—କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ? ତାହାରେ ହିଁ ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 71

तथैव भर्तारमृते भार्या धर्मादिसाधने । न समर्था त्रिवर्गोऽयं दाम्पत्यं समुपाश्रितः ॥

ସେହିପରି ପତିବିହୀନା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଧର୍ମାଦି ସାଧନରେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗ (ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ) ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 72

देवातापितृभृत्यानामतिथीनाञ्च पूजनम् । न पुंभिः शक्यते कर्तुमृते भार्यां नृपात्मज ॥

ହେ ରାଜକୁମାର! ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିନା ପୁରୁଷମାନେ ଦେବତା, ପିତୃ, ସେବକ ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କର ପୂଜା ଏବଂ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 73

प्राप्तोऽपि चार्थो मनुजैरानीतोऽपी निजं गृहम् । क्षयमेति विना भार्यां कुभार्यासंश्रयेऽपि वा ॥

ପୁରୁଷମାନେ ଅର୍ଜିତ କରିଥିବା ଧନ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଘରକୁ ଆଣିଲେ ସୁଦ୍ଧା, ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିନା ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଦୁଷ୍ଟ ଭାର୍ଯ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 74

कामस्तु तस्य नैवास्ति प्रत्यक्षेणोपलक्ष्यते । दम्पत्योः सहधर्मेण त्रयीधर्ममवाप्नुयात् ॥

କାମ ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ ଯେ (ଦାମ୍ପତ୍ୟ ବନ୍ଧନ ବିନା) ତାହା ତାଙ୍କର ନାହିଁ; ପତି-ପତ୍ନୀଙ୍କ ସାମୁହିକ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ‘ତ୍ରିଧର୍ମ’ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 75

पितॄन् पुत्रैस्तथैवान्नसाधनैरतिथीन् नरः । पूजाभिरमरांस्तद्वत् साध्वीं भार्यां नरोऽवति ॥

ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଅନ୍ନସମ୍ପଦ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ; ପୂଜାକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କୁ—ସେହିପରି ସଦ୍ଗୁଣବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ସ୍ନେହରେ ପାଳନ କରି ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 76

स्त्रियाश्चापि विना भर्त्रा धर्मकामार्थसन्ततिः । नैव तस्मात् त्रिवर्गोऽयं दाम्पत्यमधिगच्छति ॥

ପତିବିହୀନା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ ସନ୍ତାନର ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗ ବିବାହ—ଦାମ୍ପତ୍ୟାଶ୍ରମ—ବିନା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 77

एतन्मयोक्तं युवयोर्गच्छामि च यथेप्सितम् । वर्ध त्वमनया सार्धं धनपुत्रसुखायुषा ॥

ମୁଁ ତୁମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଯାହା କହିବାକୁ ଥିଲା କହିଦେଲି; ଏବେ ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛାମତେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛି। ଧନ, ପୁତ୍ର, ସୁଖ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ସହ ତାଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ସମୃଦ୍ଧ ହେଉ।

Verse 78

पुत्रावूचतुरित्युक्त्वा सा परिष्वज्य स्वसखीम् तं नमस्य च । जगाम दिव्यया गत्या यथाभिप्रेतमात्मनः ॥

ସେ ଦୁଇଜଣ କହିଲେ, “ଏବମସ୍ତୁ।” ତାପରେ ସେ ନିଜ ସଖୀକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦିବ୍ୟ ଗତିରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 79

सोऽपि शत्रुजितः पुत्रस्तामारोप्य तुरङ्गमम् । निर्गन्तुकामः पातालाद्विज्ञातो दनुसम्भवैः ॥

ସେ ପୁତ୍ର ଶତ୍ରୁଜିତ୍ ତାଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ାରେ ବସାଇ ପାତାଳରୁ ବାହାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବାବେଳେ, ଦାନବଜାତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାକୁ ଚିହ୍ନିଲେ।

Verse 80

ततस्तैः सहसोत्कृष्टं ह्रियते ह्रियतेऽति वै । कन्यारत्नं यदानितं दिवः पातालकेतुना ॥

ତେବେ ସେମାନେ ହଠାତ୍ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ—“ସେ ନିଆଯାଉଛି! ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନିଆଯାଉଛି!”—ଯେତେବେଳେ ପାତାଳକେତୁ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଅବତରିତ ରତ୍ନସଦୃଶ କନ୍ୟାକୁ ନିଆଯାଉଥିଲା।

Verse 81

ततः परिघनिस्त्रिंशगदाशूलशरायुधम् । दानवानां बलं प्राप्तं सह पातालकेतुना ॥

ତେବେ ଗଦା, ଖଡ୍ଗ, ମୁସଳ, ଶୂଳ ଓ ଶରାଦି ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଦାନବସେନା ପାତାଳକେତୁ ସହିତ ଆସିଲା।

Verse 82

तिष्ठ तिष्ठेति जल्पन्तस्ते तदा दानवोत्तमाः । शरवर्षैस्तथा शूलैर्ववर्षुर्नृपनन्दनम् ॥

ତାପରେ ସେହି ଦାନବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ‘ତିଷ୍ଠ! ତିଷ୍ଠ!’ ବୋଲି ଗର୍ଜି ରାଜପୁତ୍ର ଉପରେ ଶରବୃଷ୍ଟି ଓ ଶୂଳ ନିକ୍ଷେପ କଲେ।

Verse 83

स च शत्रुजितः पुत्रस्तदस्त्राण्यतिवीर्यवान् । चिच्छेद शरजालेन प्रहसन्निव लीलया ॥

ଏବଂ ଅତିବଳୀ ଶତ୍ରୁଜିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ହସୁଥିବା ପରି, କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବା ପରି, ଶରଜାଳରେ ସେହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଦ କଲା।

Verse 84

क्षणेन पातालतलमसिखक्त्यृष्टिशायकैः । छिन्नैः सञ्छन्नमभवदृतध्वजशरोत्करैः ॥

କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ପାତାଳତଳ ଛିନ୍ନ ଖଡ୍ଗ, ଶୂଳ, ଶର, ଶରରାଶି ଓ ପତିତ ଧ୍ୱଜଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଗଲା।

Verse 85

ततोऽस्त्रं त्वाष्ट्रमादाय चिक्षेप प्रति दानवान् । तेन ते दानवाः सर्वे सह पातालकेतुना ॥

ତାପରେ ସେ ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି ଦାନବମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରକ୍ଷେପ କଲା; ତାହାଦ୍ୱାରା ପାତାଳକେତୁ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦାନବ ପରାଜିତ ହେଲେ।

Verse 86

ज्वालामालातितीव्रेण स्फुटदस्थिचयाः कृताः । निर्दग्धाः कापिलं तेजः समासाद्येव सागराः ॥

ଅତିଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱାଲାମାଳାରେ ସେମାନେ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଭଙ୍ଗା ଅସ୍ଥିର ଢେର ହେଲେ; ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେମାନେ କପିଳମୁନିଙ୍କ ଅଗ୍ନିତେଜକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିଥିବା ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ପରି ଦିଶିଲେ।

Verse 87

ततः स राजपुत्रोऽश्वी निहत्यासुरसत्तमान् । स्त्रीरत्नेन समं तेन समागच्छत् पितुः पुरम् ॥

ତାପରେ ସେ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ରାଜକୁମାର ଅସୁରମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀକୁ ବଧ କରି, ସେଇ ନାରୀରତ୍ନକୁ ସହ ନେଇ ପିତାଙ୍କ ନଗରୀକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲା।

Verse 88

प्रणिपत्य च तत् सर्वं स तु पित्रे न्यवेदयत् । पातालगमनञ्चैव कुण्डलायाश्च दर्शनम् ॥

ସେ ନମସ୍କାର କରି ପିତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ନିବେଦନ କଲା—ପାତାଳକୁ ଅବତରଣ କରିଥିବା ଘଟଣା ଓ କୁଣ୍ଡଲାଙ୍କ ଦର୍ଶନ/ସାକ୍ଷାତ୍କାର ମଧ୍ୟ।

Verse 89

तद्वन्मदालसाप्राप्तिं दानवैश्चापि सङ्गरम् । वधञ्च तेषामस्त्रेण पुनरागमनं तथा ॥

ସେହିପରି ସେ ମଦାଲସାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି, ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ, ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ବଧ, ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କଲା।

Verse 90

इति श्रुत्वा पिता तस्य चरितं चारुचेतसः । प्रीतिमानभवच्चेदं परिष्वज्याह चात्मजम् ॥

ଏପରି ଉଦାରମନା ପୁତ୍ରର ଚରିତ ଶୁଣି ପିତା ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ପୁତ୍ରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 91

सत्पात्रेण त्वया पुत्र तारितोऽहं महात्मना । भयेभ्यो मुनयस्त्राता येन सद्धर्मचारिणः ॥

ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ପୁଣ୍ୟପାତ୍ର ଓ ମହାତ୍ମା; ତୁମ ଦ୍ୱାରା ମୋର ଉଦ୍ଧାର ହେଲା, ଏବଂ ସତ୍ୟଧର୍ମାଚାରୀ ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତ ଭୟରୁ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ।

Verse 92

मत्पूर्वैः ख्यातिमानीतं मया विस्तारितं पुनः । पराक्रमवता वीर त्वया तद्वहुलीकृतम् ॥

ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ଆଣିଥିବା ଏବଂ ପୁନଃ ମୋ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିବା କୀର୍ତ୍ତିକୁ—ହେ ପରାକ୍ରମୀ ବୀର—ତୁମେ ଆହୁରି ମହାନ କରିଦେଲ।

Verse 93

यदुपात्तं यशः पित्रा धनं वीर्यमथापि वा । तन्न हापयते यस्तु स नरो मध्यमः स्मृतः ॥

ଯେ ଲୋକ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ କୀର୍ତ୍ତି, ଧନ କିମ୍ବା ପରାକ୍ରମକୁ କ୍ଷୟ କରେନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 94

तद्वीर्यादधिकं यस्तु पुनरन्यत् स्वशक्तितः । निष्पादयति तं प्राज्ञाः प्रवादन्ति नरोत्तमम् ॥

କିନ୍ତୁ ଯେ ନିଜ ବଳରେ ପିତୃଦତ୍ତ ପରାକ୍ରମଠାରୁ ଅଧିକ ଓ ମହତ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରେ, ତାକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 95

यः पिता समुपात्तानि धनवीर्ययशांसि वै । न्यूनतां नयति प्राज्ञास्तमाहुः पुरुषाधमम् ॥

ଯେ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ ଧନ, ପରାକ୍ରମ ଓ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ଅବନତିକୁ ନେଇଯାଏ, ତାକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ପୁରୁଷାଧମ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 96

तन्मया ब्राह्मणत्राणं कृतमासीद्यथा त्वया । पातालगमनं यच्च यच्चासुरविनाशनम् ॥

ମୋ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯେପରି କରିଥିଲ, ସେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ରକ୍ଷା ସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏବଂ ପାତାଳକୁ ଅବତରଣ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କର ବିନାଶ ମଧ୍ୟ ହେଲା।

Verse 97

एतदप्यधिकं वत्स तेन त्वं पुरुषोत्तमः । तद्धन्योऽस्म्य बाल त्वमहमेव गुणाधिकम् ॥

ହେ ବତ୍ସ, ଏହା ତ ଆହୁରି ଅଧିକ ବିଶେଷ; ତେଣୁ ତୁମେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ। ହେ ବାଳକ, ତୁମେ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିବାରୁ ମୁଁ ଧନ୍ୟ; ତାହାଦ୍ୱାରା ମୋର କୀର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ବଢ଼େ।

Verse 98

त्वां पुत्रमीदृशं प्राप्य श्लाघ्यः पुण्यवतामपि । न स पुत्रकृतां प्रीतिं मन्ये प्राप्नोति मानवः ॥

ତୁମ ପରି ପୁତ୍ରକୁ ପାଇଲେ ମଣିଷ ପୁଣ୍ୟବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତ୍ୟ ହୁଏ। ଏପରି ପୁତ୍ରଜନିତ ସୁଖ ଅନ୍ୟଥା ମଣିଷ ପାଇପାରିବ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ।

Verse 99

पुत्रेण नातिशयितो यः प्रज्ञादानविक्रमैः । धिग्जन्म तस्य यः पित्रा लोके विज्ञायते नरः ॥

ଯାହାକୁ ତାହାର ପୁତ୍ର ପ୍ରଜ୍ଞା, ଦାନ ଓ ଶୌର୍ୟରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ—ସେ ମଣିଷର ଜନ୍ମ ଧିକ୍; ଯେ ଲୋକେ କେବଳ ପିତାଙ୍କ ନାମରେ ମାତ୍ର ପରିଚିତ।

Verse 100

यः पुत्रात् ख्यातिमभ्येति तस्य जन्म सुजन्मनः । आत्मना ज्ञायते धन्यो मध्यः पितृपितामहैः ॥

ଯେ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା କୀର୍ତ୍ତି ପାଏ, ତାହାର ଜନ୍ମ ସୁଜନ୍ମ। ସେ ନିଜେ ଧନ୍ୟ ବୋଲି ପରିଚିତ ହୁଏ, ଏବଂ ପିତା-ପିତାମହ ପରମ୍ପରାର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 101

मातृपक्षेण मात्रा च ख्यातिमेति नराधमः । तत् पुत्र धनवीर्यैस्त्वं विवर्धस्व सुखेन च ॥

ମାତୃପକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଓ ମାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନୀଚତମ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତି ପାଏ। ତେଣୁ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ବୀର୍ୟ ଓ ସୁଖରେ ସମୃଦ୍ଧ ହେଉ।

Verse 102

गन्धर्वतनया चेयं मा त्वया वै वियुज्यताम् । इति पित्रा बहुविधं प्रियं उक्तः पुनः पुनः ॥

“ଏହି ନାରୀ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ କନ୍ୟା; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ କେବେ ବି ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ।” ଏପରି କହି ପିତା ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନେହବଚନ ଅନେକ କହିଲେ।

Verse 103

परिष्वज्य स्वमावासं सभार्यः स विसर्जितः । स तया भार्यया सार्धं रेमे तत्र पितुः पुरे ॥

ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପତ୍ନୀ ସହିତ ନିଜ ନିବାସକୁ ବିଦାୟ ଦିଆଗଲା। ସେଠାରେ ପିତାଙ୍କ ନଗରରେ ସେ ତାହାର ପତ୍ନୀ ସହ ସୁଖରେ ବସିଲା।

Verse 104

अन्येषु च तथोद्यान-वन-पर्वतसानुषु । श्वश्रू-श्वसुरयोः पादौ प्रणिपत्य च सा शुभा । प्रातः प्रातस्ततस्तेन सह रेमे सुमध्यमā ॥

ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ—ଉଦ୍ୟାନ, ବନ ଓ ପର୍ବତ ଢାଳରେ—ସେଇ ଶୁଭା ନାରୀ ପ୍ରତି ପ୍ରଭାତେ ଶ୍ୱଶୁର-ଶ୍ୱଶ୍ରୂଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରେ ସୁକୁମାର କଟିବତୀ ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲା।