Adhyaya 69: The King’s Neglect of His Wife and the Restoration of Dharma
भार्यापरित्यागदोषप्रायश्चित्तोपाख्यान (Bhāryā-parityāga-doṣa-prāyaścittopākhyāna)
Prelude to Devi Mahatmya
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା/ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ମହାଦୋଷ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହାରେ ରାଜଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହୋଇ ରାଜ୍ୟରେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖ ବଢ଼େ। ଗୁରୁଜନ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତବିଧି କହି, ରାଜା ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ ପୁନଃ ଗ୍ରହଣ କରି ଧର୍ମ ପୁନର୍ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 69
Verse 53
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे स्वारोचिषे मन्वन्तरे पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । यथाहं समतीतञ्च वर्तमानञ्च सर्वतः ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବଂ—“ଯେପରି ମୁଁ ସର୍ବତ୍ର ଭୂତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜାଣେ…”
Verse 54
आलोच्याज्ञापयेत्युक्ते ततो ज्ञातं मयापि तत् । ततो न दत्तवानर्घमहं तुभ्यं विधानतः ॥
“ବିଚାର କରି ତାପରେ ଆଜ୍ଞା ଦିଅ” ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବାବେଳେ, ସେ କଥା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଜଣା ପଡ଼ିଲା। ତେଣୁ ବିଧିମତେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅର୍ଘ୍ୟ (ସମ୍ମାନାର୍ପଣ) ଦେଲି ନାହିଁ।
Verse 55
सत्यं राजन् ! त्वमर्घार्हः कुले स्वायम्भुवस्य च । तथापि नार्घयोग्यं त्वां मन्यामो वयमुत्तमम् ॥
ସତ୍ୟ, ହେ ରାଜନ୍—ତୁମେ ଅର୍ଘ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ (ମନୁ) ବଂଶଜ। ତଥାପି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେ ତୁମକୁ ଅର୍ଘ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କରୁନାହିଁ।
Verse 56
राजोवाच किं कृतं हि मया ब्रह्मन् ! ज्ञानादज्ञानतोऽपि वा । येन त्वत्तोऽर्घमर्हामि नाहमभ्यागतश्चिरात् ॥
ରାଜା କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମୁଁ ଜାଣିକି ବା ଅଜାଣି କ’ଣ କରିଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଅର୍ଘ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ? ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମୁଁ ଆସିଛି।
Verse 57
ऋषिरुवाच किं विस्मृतं ते यत्पत्नी त्वया त्यक्ता च कानने । परित्यक्तस्तया सार्धं त्वया धर्मो नृपाखिलः ॥
ଋଷି କହିଲେ—ତୁମେ କି ଭୁଲିଗଲ ଯେ ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିଲ? ତାଙ୍କ ସହିତ, ହେ ରାଜା, ତୁମେ ସମଗ୍ର ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲ।
Verse 58
पक्षेण कर्मणो हान्या प्रयात्यस्पर्शतां नरः । विण्मूत्रैर्वार्षिकी यस्य हानिस्ते नित्यकर्मणः ॥
ପକ୍ଷଦ୍ୱୟ (ପନ୍ଦର ଦିନ) ବିହିତ ନିତ୍ୟକର୍ମ ଲୋପ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା (ଆଚାର-ଅଶୌଚ)ରେ ପତିତ ହୁଏ। ଯାହାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି ବର୍ଷକୁ ମାତ୍ର ଏକଥର ମଳମୂତ୍ରଦ୍ୱାରା ବୋଲି ଧରାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ନିତ୍ୟକର୍ତ୍ତବ୍ୟର ନାଶ ଅଟେ।
Verse 59
पत्नीानुकूलया भाव्यं यथाशीलेऽपि भर्तरि । दुःशीलापि तथा भार्या पोषणीयाऽऽ नरेश्वर ॥
ସ୍ୱାମୀର ଆଚରଣ ଯେପରି ହେଉ, ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁକୂଳ ଭାବେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ହେ ନରାଧିପ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୁରାଚାରିଣୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବା ଦରକାର।
Verse 60
प्रतिकूला हि सा पत्नी तस्य विप्रस्य या हृता । तथापि धर्मकामोऽसौ त्वामुद्योतितवान् नृप ॥
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ହରଣ କରାଯାଇଥିଲା, ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରତିକୂଳ ଥିଲେ। ତଥାପି ଧର୍ମକାମୀ ସେ ପୁରୁଷ, ହେ ରାଜା, ତୁମ ଦୋଷକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଦେଲେ (ତୁମ ତ୍ରୁଟିକୁ ଉଦ୍ଘାଟିତ କଲେ)।
Verse 61
चलतः स्थापयस्यान्यान् स्वधर्मेषु महीपते । त्वां स्वधर्माद्विचलितं कोऽपरः स्थापयिष्यति ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଯେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମରୁ ସ୍ଖଳିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ସ୍ଥିର କର। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ନିଜେ ଯଦି ସ୍ୱଧର୍ମରୁ ବିଚଳିତ ହେଉ, ତେବେ ତୁମକୁ ସ୍ଥିର କିଏ କରିବ?
Verse 62
मार्कण्डेय उवाच । विलक्ष्यः स महीपाल इत्युक्तस्तेन धीमता । तथेत्युक्त्वा च पप्रच्छ हृतां पत्नीं द्विजन्मनः ॥
ସେହି ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି, ପରେ ଅପହୃତ ବ୍ରାହ୍ମଣପତ୍ନୀ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
Verse 63
भगवन् ! केन नीता सा पत्नी विप्रस्य कुत्र वा । अतीतानागतं वेत्ति जगत्यवितथं भवान् ॥
ଭଗବନ୍, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ କିଏ ଏବଂ କେଉଁଠି ନେଇଗଲା? ଆପଣ ଲୋକର ଭୂତ ଓ ଭାବୀକୁ ନିର୍ଭୁଲ ଭାବେ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 64
ऋषिरुवाच । तां जहाराद्रितनयो बलाको नाम राक्षसः । द्रक्ष्यसे चाद्य तां भूप ! उत्पलावतके वने ॥
ଋଷି କହିଲେ— ତାକୁ ବାଲାକ ନାମକ ରାକ୍ଷସ, ଗିରିସୁତ (ପର୍ବତପୁତ୍ର), ଅପହରଣ କରିଛି। ଏବଂ ଆଜି, ହେ ରାଜନ୍, ଉତ୍ପଲାବଟକ ବନରେ ତୁମେ ତାକୁ ଦେଖିବ।
Verse 65
गच्छ संयो जयाशु त्वं भार्यया हि द्विजात्तमम् । मा पापास्पदतां यातु त्वमिवासौ दिने दिने ॥
ଯାଅ— ଶୀଘ୍ର ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହ ପୁନଃ ମିଳାଇଦିଅ; ନଚେତ୍ ସେ ଦିନକୁ ଦିନ ପାପାସନରେ ପତିତ ହେବ, ଯେପରି ତୁମେ ପତିତ ହୋଇଥିଲ।
Frequently Asked Questions
It examines how personal marital abandonment (patnī-parityāga) constitutes a public dharmic breach for a ruler, diminishing ritual eligibility (arghya) and undermining the king’s role as the exemplar who anchors others in svadharma.
Situated in the Svārociṣa Manvantara frame, the chapter uses the sage’s atītānāgata-jñāna to connect ethical causality with cosmic-era narration, showing how dharma is assessed and restored within the Manvantara’s moral order.
It foregrounds gṛhastha- and rāja-dharma norms: sustaining and protecting one’s wife (even amid difficulty) is treated as integral to maintaining nitya-karman, purity, and the king’s capacity to stabilize society’s adherence to duty.