Adhyaya 17: The Birth of Atri’s Three Sons: Soma, Dattatreya, and Durvasa

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे अनसूयावरप्राप्तिर्नाम षोडशोऽध्यायः । सप्तदशोऽध्यायः । पुत्र उवाच ततो काले बहुतिथे द्वितीयो ब्रह्मणः सुतः । स्वभार्यां भगवानत्रिरनसूयामपश्यत ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ପିତା-ପୁତ୍ର ସଂବାଦରେ ‘ଅନସୂୟାର ବରପ୍ରାପ୍ତି’ ନାମକ ଷୋଡଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ସପ୍ତଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ପୁତ୍ର କହିଲା—କିଛି ସମୟ ଅତିବାହିତ ହେବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟଜ ପୂଜ୍ୟ ଅତ୍ରି ନିଜ ପତ୍ନୀ ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 2

ऋतुस्नातां सुचार्वङ्गीं लोभनीयॊत्तमाकृतिम् । सकामो मनसा भेजे स मुनिस्तामनिन्दिताम् ॥

ଋତୁସ୍ନାନ ପରେ ସ୍ନାତା, ସୁଲଳିତ ଅଙ୍ଗ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ ରୂପଧାରିଣୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେଇ ନିର୍ଦୋଷ ନାରୀ ପ୍ରତି କାମାବିଷ୍ଟ ମୁନି ନିଜ ମନକୁ ନିବେଶ କଲେ।

Verse 3

तस्याभिध्यायतस्तान्तु विकारो योऽन्वजायत । तमेवोवाह पवनस्तिरश्चोर्ध्वञ्च वेगवान् ॥

ସେ ଧ୍ୟାନରତ ଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଏକ ପ୍ରକଟ ରୂପାନ୍ତର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ପରେ ଶୀଘ୍ର ବାୟୁ ତାହାକୁ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱ ଦିଗକୁ ଗତି କରାଇ ନେଇଗଲା।

Verse 4

ब्रह्मरूपञ्च शुक्लाभं पतमानं समन्ततः । सोमरूपं रजोपेतं दिशस्तं जगृहुर्दश ॥

ଶ୍ୱେତ, ବ୍ରହ୍ମସଦୃଶ ଏକ ରୂପ ସର୍ବତ୍ର ପତିତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ତାହା ରଜୋଗୁଣର ରଙ୍ଗ ଧାରି ସୋମସ୍ୱରୂପ ହେଲା; ଦଶ ଦିଗ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 5

स सोमो मानसोजज्ञे तस्यामत्रेः प्रजापतेः । पुत्रः समस्तसत्त्वानामायुराधार एव च ॥

ସେଇ ସୋମ ପ୍ରଜାପତି ଅତ୍ରିଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତଜୀବଙ୍କ ଆୟୁଷର ଆଧାର ହେଲେ।

Verse 6

तुष्टेन विष्णुना जज्ञे दत्तात्रेयो महात्मना । स्वशरीरात् समुत्पाद्य सत्त्वोद्रिक्तो द्विजात्तमः ॥

ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବାରୁ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ନିଜ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସେ ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରଧାନ ଥିଲେ।

Verse 7

दत्तात्रेय इति ख्यातः सोऽनसूयास्तनं पपौ । विष्णुरेवावतार्णोऽसौ द्वितीयोऽत्रेः सुतोऽभवत् ॥

ସେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ସେ ଅନସୂୟାଙ୍କ ସ୍ତନ୍ୟ ପାନ କଲେ। ସେ ନିଶ୍ଚୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ଥିଲେ ଏବଂ ଅତ୍ରିଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର ହେଲେ।

Verse 8

सप्ताहात् प्रच्युतो मातुरुदरात् कुपितो यतः । हैहयेन्द्रमुपावृत्तमपराध्यन्तमुद्धतम् ॥

ସପ୍ତମ ଦିନେ ସେ କ୍ରୋଧଜ ହୋଇ ମାତୃଗର୍ଭରୁ ବାହାରି ଜନ୍ମ ନେଲା। ଅପରାଧୀ ଓ ଦର୍ପିତ ହୈହୟ ରାଜା ଆସୁଥିବାକୁ ସେ ଦେଖିଲା।

Verse 9

दृष्ट्वात्रौ कुपितः सद्यो दग्धुकामः स हैहयम् । गर्भवासमहायास-दुःखामर्षसमन्वितः ॥

ତାକୁ ଦେଖି ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କ୍ରୋଧିତ ହେଲା, ସେହି ହୈହୟକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲା। ଗର୍ଭବାସର ମହାକ୍ଲେଶ ଓ ବେଦନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଷରେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।

Verse 10

दुर्वासास्तमसोद्रिक्तो रुद्रांशः समजायत । इति पुत्रत्रयं तस्याः जज्ञे ब्रह्मेशवैष्णवम् ॥

ରୁଦ୍ରାଂଶରୂପେ ତମୋଗୁଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁର୍ବାସା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହିପରି ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଈଶ (ଶିବ) ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୂପ ତିନି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 11

सोमो ब्रह्मभवद्विष्णुर्दत्तात्रेयो व्यजायत । दुर्वासाः शङ्करो जज्ञे वरदानाद्दिवौकसाम् ॥

ସୋମ ବ୍ରହ୍ମରୂପ ହେଲେ; ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ବିଷ୍ଣୁରୂପେ ଜନ୍ମିଲେ। ଦେବମାନଙ୍କର ବରଦାନ ହେତୁ ଦୁର୍ବାସା ଶଙ୍କରରୂପେ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 12

सोमः स्वरश्मिभैः शीतैर्वोरुधौषधिमानवान् । आप्याययन् सदा स्वर्गे वर्तते स प्रजापतिः ॥

ସୋମ ତାଙ୍କର ଶୀତଳ କିରଣଦ୍ୱାରା ସଦା ସମୁଦ୍ର, ଔଷଧି ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ସେହି ପ୍ରଜାପତି ସଦା ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସନ୍ତି।

Verse 13

दत्तात्रेयः प्रजां पाति दुष्टदैत्यनिबर्हणात् । शिष्टानुग्रहकृच्चेति ज्ञेयश्चांशः स वैष्णवः ॥

ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଦୁଷ୍ଟ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରି ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଧର୍ମିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପା ପ୍ରଦର୍ଶକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନଙ୍କ ବୈଷ୍ଣବ ଅଂଶ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 14

निर्दहत्यवमन्तारं दुर्वासा भगवानजः । रौद्रं समाश्रित्य वपुर्दृङ्मनोवाग्भिरुद्धतः ॥

ଅଜ ଓ ପୂଜ୍ୟ ଦୁର୍ବାସା ରୁଦ୍ରସଦୃଶ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଚକ୍ଷୁ–ମନ–ବାକ୍ର ତୀବ୍ର ବେଗରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ, ଯେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ ତାହାକୁ ଦହନ କରନ୍ତି।

Verse 15

सोमत्‍वं भगवानत्रैः पुनश्चक्रे प्रजापतिः । दत्तात्रेयोऽपि विषयान् योगास्थो बुभुजे हरिः ॥

ପ୍ରଜାପତି ପୁନର୍ବାର ପୂଜ୍ୟ ଅତ୍ରିଙ୍କୁ ସୋମତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କଲେ; ଏବଂ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ମଧ୍ୟ—ହରି—ଯୋଗସ୍ଥ ହୋଇ ବିଷୟାନୁଭବ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗସମତାରେ ଅବିଚଳ ରହିଲେ।

Verse 16

दुर्वासाः पितरं हित्वा मातरञ्चोत्तम व्रतम् । उन्मत्ताख्यं समाश्रित्य परिबभ्राम मेदिनीम् ॥

ଦୁର୍ବାସା ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ‘ଉନ୍ମତ୍ତ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି ପୃଥିବୀରେ ପରିଭ୍ରମଣ କଲେ।

Verse 17

मुनिपुत्रवृतो योगी दत्तात्रेयोऽप्यसङ्गिताम् । अभीप्स्यमानः सरसि निममज्ज चिरं प्रभुः ॥

ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଯୋଗୀ, ମୁନିପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବୈରାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେ ଶକ୍ତିମାନ୍ ଦୀର୍ଘକାଳ ଏକ ସରୋବରରେ ନିମଗ୍ନ ରହିଲେ।

Verse 18

तथापि तं महात्मानमतीव प्रियदर्शनम् । तत्यजुर्न कुमारास्ते सरसस्ती्रमाश्रिताः ॥

ସେହିପରି ସେ ମୁନିପୁତ୍ରମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦର୍ଶନୀୟ ଓ ପରମ ମନୋହର ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ସରୋବର ତଟରେ ହିଁ ରହିଲେ।

Verse 19

दिव्ये वर्षशते पूर्णे यदा ते न त्यजन्ति तम् । तत्प्रीत्या सरसस्तीरे सर्वे मुनिकुमारकाः ॥

ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଅତିବାହିତ ହେଲା ତଥାପି ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନାହିଁ; ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରୁ ସେ ସମସ୍ତ ମୁନିବାଳକ ସରୋବରତଟରେ ହିଁ ରହିଲେ।

Verse 20

ततो दिव्याम्बरधरां चारुपीननितम्बिनीम् । नारीमादाय कल्याणीमुत्तितार जलान्मुनिः ॥

ତାପରେ ସେ ମୁନି ଜଳରୁ ଉଠି, ଦିବ୍ୟବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିବା ଏକ ଶୁଭା ନାରୀଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ବାହାରିଲେ; ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ପୀନଜଘନା ଥିଲେ।

Verse 21

स्त्रीसन्निकर्षाद्यद्येते परित्यक्ष्यन्ति मामिति । मुनिपुत्रास्ततोऽसङ्गी स्थास्यामिति विचिन्तयन् ॥

‘ସ୍ତ୍ରୀସାନ୍ନିଧ୍ୟ ହେତୁ ଏହି ମୁନିପୁତ୍ରମାନେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ କି?’ ଭାବି, ସେ ବିରକ୍ତ ‘ତେବେ ମୁଁ ଯଥାତଥା ରହିବି’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି ଏପରି ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 22

तथापि तं मुनिसुता न त्यजन्ति यदा मुनिम् । ततः सह तया नार्या मद्यपानमथापिबत् ॥

ତଥାପି ଯେତେବେଳେ ମୁନିପୁତ୍ରମାନେ ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ମଦ୍ୟ ପାନ କଲେ।

Verse 23

सुरापानरतं ते न सभार्यं तत्यजुस्ततः । गीतवाद्यादिवनिताभोगसंसर्गदूषितम् ॥

ଏହିହେତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନାହିଁ; ସେ ପତ୍ନୀସହିତ ମଦ୍ୟପାନରେ ଆସକ୍ତ ଭଳି ଦିଶୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ, ଗୀତ, ସଙ୍ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଓ ଭୋଗବିଲାସର ସଂସର୍ଗରେ ଯେନେ କଲୁଷିତ।

Verse 24

मन्यमाना महात्मानं पीतासवसविक्रियम् । नावाप दोषं योगीशो वारुणीं स पिबन्नपि ॥

ତାଙ୍କୁ ମହାତ୍ମା ବୋଲି ଭାବି—ମଦ୍ୟପାନରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭଳି ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ—ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ବାରୁଣୀ (ମଦିରା) ପିଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୋଷ ଲାଗିଲା ନାହିଁ।

Verse 25

अन्तावसायिवेश्मान्तर्मातरिश्वा वसन्निव । सुरां पिबन् सपत्नीकस्तपस्तेपे स योगवित् । योगीश्वरश्चिन्त्यमानो योगिभिर्मुक्तिकाङ्क्षिभिः ॥

ଯେପରି ମାତରିଶ୍ୱନ୍ (ବାୟୁ) ଚାଣ୍ଡାଳର ଘରେ ବସୁଥାଏ, ସେପରି ସେ ଯୋଗଜ୍ଞ ପତ୍ନୀସହିତ ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟା କଲେ; ଏବଂ ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷକାମୀ ଯୋଗୀମାନେ ଧ୍ୟାନ କଲେ।