Adhyaya 45: Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे जडोपाख्यानं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच सम्यगेतनमाख्यातं भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ପିତା-ପୁତ୍ର ସଂବାଦରେ ‘ଜଡ-ପ୍ରସଙ୍ଗ’ ନାମକ ଚୁଆଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଜୈମିନି କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମୋତେ ଏହା ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ବୈଦିକ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରବୃତ୍ତିମାର୍ଗ ଓ ନିବୃତ୍ତିମାର୍ଗ।

Verse 2

अहो पितृप्रसादेन भवतां ज्ञानमीदृशम् । येन तिर्यक्त्वमप्येतत् प्राप्य मोहस्तिरस्कृतः ॥

ଆହା! ପିତାଙ୍କ କୃପାରୁ ତୁମର ଏପରି ଜ୍ଞାନ ହୋଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପଶୁଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋହ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 3

धन्या भवन्तः संसिद्ध्यै प्रागवस्थास्थितं यतः । भवतां विषयोद्भूतैर्न मोहैश्चाल्यते मनः ॥

ତୁମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲ; ବିଷୟଜ ମୋହ ତୁମ ମନକୁ ବିଚଳିତ କରେ ନାହିଁ।

Verse 4

दिष्ट्या भगवता तेन मार्कण्डेयेन धीमता । भवन्तो वै समाख्याताः सर्वसन्देहहृत्तमाः ॥

ସୌଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ସେ ଧନ୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତୁମକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନାଶ କରନ୍ତି।

Verse 5

संसारेऽस्मिन् मनुष्याणां भ्रमतामतिसङ्कटे । भवद्विधैः समं सङ्गो जायते नातपस्विनाम् ॥

ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାରରେ ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମୋହରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ ନିଜେ ତପସ୍ବୀ ନୁହନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ପରି ଋଷି-ମୁନିଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ ସହଜରେ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 6

यद्यहं सङ्गमासाद्य भवदिभर्ज्ञानदृष्टिभिः । न स्यां कृतार्थस्तन्नूनं न मेऽन्यत्र कृतार्थता ॥

ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଆପଣଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ ପାଇଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୁଁ ତୃପ୍ତ ନ ହେଉ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ନଥିବ।

Verse 7

प्रवृत्ते च निवृत्ते च भवतां ज्ञानकर्मणि । मतिमस्तमलां मन्ये यथा नान्यस्य कस्यचित् ॥

ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତି—ଉଭୟରେ, ଆପଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମରେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ବୋଧକୁ ନିର୍ମଳ ମନେ କରେ; ଅନ୍ୟ କାହାରି ଏପରି ନୁହେଁ।

Verse 8

यदि त्वनुग्रहवती मयी बुद्धिर्द्विजोत्तमाः । भवतां तत्समाख्यातुमर्हतेदमशेषतः ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯଦି ଆପଣ ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଏହି ସବୁକୁ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ, କିଛି ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 9

कथमेतत्समुद्भूतं जगत् स्थावरजङ्गमम् । कथञ्च प्रलयङ्काले पुनर्यास्यति सत्तमाः ॥

ହେ ଧର୍ମଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଚରାଚରମୟ ଏହି ଜଗତ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଏବଂ ପ୍ରଳୟକାଳେ ଏହା ପୁନର୍ବାର କିପରି ଲୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ?

Verse 10

कथञ्च वंशाः देवर्षि-पितृभूतादिसम्भवाः । मन्वन्तराणि च कथं वंशानुचरितञ्च यत् ॥

ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ, ଭୂତାଦି ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବଂଶପରମ୍ପରା କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା? ମନ୍ୱନ୍ତରଗୁଡ଼ିକ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେବ, ଏବଂ ସେହି ବଂଶମାନଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଇତିହାସକଥା କଣ?

Verse 11

यावत्यः सृष्टयश्चैव यावन्तः प्रलयास्तथा । यथा कल्पविभागश्च या च मन्वन्तरस्थितिḥ ॥

ସୃଷ୍ଟି କେତେ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ପ୍ରଳୟ ମଧ୍ୟ କେତେ ପ୍ରକାର; କଳ୍ପମାନଙ୍କର ବିଭାଗ କିପରି; ଏବଂ ମନ୍ୱନ୍ତରର କାଳମାନ ଓ ଗଠନ କଣ—ମୋତେ କୁହ।

Verse 12

यथा च क्षितिसंस्थानं यत् प्रमाणञ्च वै भुवः । यथास्थिति समुद्राद्रि-निम्नगाः काननानि च ॥

ପୃଥିବୀର ସଂନିବେଶ କିପରି, ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରମାଣ କେତେ; ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ନଦୀ ଓ ଅରଣ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କିପରି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ—ଏହା କୁହ।

Verse 13

भूर्लोकादिस्वर्लोकानां गणः पातालसंश्रयः । गतिस्तथार्कसोमादि-ग्रहर्क्षज्योतिषामपि ॥

ଭୂର୍ଲୋକରୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା, ଏବଂ ପାତାଳରେ ଆଧାରିତ ଅଧୋଲୋକମାନ; ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ଜ୍ୟୋତିଷ୍କମାନଙ୍କର ଗତି—ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

Verse 14

श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वमेतदाहूतसम्प्लवम् । उपसंहृते च यच्छेषं जगत्यस्मिन् भविष्यति ॥

ମୁଁ ଏହା ସବୁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ଆହୂତ/ଆହ୍ୱାନିତ ପ୍ରଳୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଜଗତ୍ ସଂହୃତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କଣ ଶେଷ ରହିଯାଏ?

Verse 15

पक्षिण ऊचुः प्रश्नभारोऽयमतुलो यस्त्वया मुनिसत्तम । पृष्टस्तं ते प्रवक्ष्यामस्तत् शृणुष्वेह जैमिने ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ପଚାରିଥିବା ପ୍ରଶ୍ନର ଭାର ଅତୁଳ। ଆମେ ତାହା ଆପଣଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବୁ; ହେ ଜୈମିନି, ଏଠାରେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 16

मार्कण्डेयेन कथितं पुरा क्रौष्टुकये यथा । द्विजपुत्राय शान्ताय व्रतस्त्राताय धीमते ॥

ଯେପରି ପୂର୍ବେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କ୍ରୌଷ୍ଟୁକିଙ୍କୁ କହିଥିଲେ—ସେଇ ଶାନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ର, ବ୍ରତର ରକ୍ଷକ, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ।

Verse 17

मार्कण्डेयं महात्मानमुपासीनं द्विजोत्तमैः । क्रौष्टुकिः परिपप्रच्छ यदेतत् पृष्टवान् प्रभो ॥

କ୍ରୌଷ୍ଟୁକି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ମହାତ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ—ସେଇ ଏକେ ବିଷୟ ବିଷୟରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଯାହା ସେ ପଚାରିଥିଲେ।

Verse 18

तस्य चाकथयत् प्रीत्या यन्मुनिर्भृगुनन्दनः । तत्ते प्रकथयिष्यामः शृणु त्वं द्विजसत्तम ॥

ଏବଂ ଭୃଗୁବଂଶର ହର୍ଷସ୍ୱରୂପ ସେଇ ମୁନି ସ୍ନେହରେ ଯାହା ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ—ସେହିକୁ ଆମେ ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବୁ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 19

प्रणिपत्य जगन्नाथं पद्मयोनिं पितामहम् । जगद्योनिं स्थितं सृष्टौ स्थितौ विष्णुस्वरूपिणम् । प्रलये चान्तकर्तारं रौद्रं रुद्रस्वरूपिणम् ॥

ବିଶ୍ୱର ଈଶ୍ୱର—ପଦ୍ମଯୋନି ପିତାମହ, ଜଗଦ୍ଗର୍ଭ—ଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି; ଯିଏ ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମାରୂପେ ସ୍ଥିତ, ପାଳନରେ ବିଷ୍ଣୁରୂପ, ଏବଂ ପ୍ରଳୟରେ ରୁଦ୍ରରୂପ ଧାରି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ତକାରୀ।

Verse 20

मार्कण्डेय उवाच उत्पन्नमात्रस्य पुरा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । पुराणमेतद्वेदाश्च मुखेभ्योऽनुविनिः सृताः ॥

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ-ଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ନବୋଦ୍ଭୂତ ହେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମୁଖମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଏହି ପୁରାଣ ଓ ବେଦମାନେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ।

Verse 21

पुराणसंहिताश्चक्रुर्बहुलाः परमर्षयः । वेदानां प्रविभागश्च कृतस्तैस्तु सहस्रशः ॥

ପରମ ଋଷିମାନେ ଅନେକ ପୁରାଣ-ସଂଗ୍ରହ ରଚିଲେ; ଏବଂ ବେଦମାନଙ୍କର ବିଭାଗମାନେ ମଧ୍ୟ—ନିଶ୍ଚୟ ହଜାର ଉପାୟରେ—କରିଲେ।

Verse 22

धर्मज्ञानञ्च वैराग्यमैश्वर्यञ्च महात्मनः । तस्योपदेशेन विना न हि सिद्धं चतुष्टयम् ॥

ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଯଥାର୍ଥ ଐଶ୍ୱର୍ୟ—ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ ବିନା ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ସିଦ୍ଧି ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 23

वेदान् सप्तर्षयस्तस्माज्जगृहुस्तस्य मानसाः । पुराणं जगृहुश्चाद्या मुनयस्तस्य मानसाः ॥

ତାଙ୍କଠାରୁ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ବେଦମାନଙ୍କୁ ମନୋଜ (ମାନସ-ପୁତ୍ର) ରୂପେ ପାଇଲେ; ଏବଂ ଆଦ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ପୁରାଣକୁ ମନୋଜ ରୂପେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 24

भृगोः सकाशाच्च्यवनस्तेनोक्तञ्च द्विजन्मनाम् । ऋषिभिश्चापि दक्षाय प्रोक्तमेतन्महात्मभिः ॥

ଚ୍ୟବନ ଭୃଗୁଙ୍କଠାରୁ ଏହା ଶିଖି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ।

Verse 25

दक्षेण चापि कथितमिदमासीत्तदा मम । तत्तुभ्यं कथयाम्यद्य कलिकल्मषनाशनम् ॥

ଏହା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ପୂର୍ବେ ଦକ୍ଷ କହିଥିଲେ। କଳିଯୁଗର ମଳ ନାଶକ ସେଇ ଉପଦେଶକୁ ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 26

सर्वमेतन्महाभाग ! श्रूयतां मे समाधिना । यथाश्रुतं मया पूर्वं दक्षस्य गदतो मुने ॥

ହେ ସୌଭାଗ୍ୟବାନ, ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଏ ସବୁ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ; ଯେପରି ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲି, ହେ ମୁନି।

Verse 27

प्रणिपत्य जगद्योनिमजमव्ययमाश्रयम् । चराचरस्य जगतो धातारं परमं पदम् ॥

ଜଗତର ଯୋନି/ମୂଳ—ଅଜ, ଅବ୍ୟୟ, ଶରଣ—ଏବଂ ଚରାଚର ଜଗତର ପୋଷକ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରଣାମ କରି,

Verse 28

ब्रह्माणमादिपुरुषमुत्पत्तिस्थितिसंयमे । यत्कारणमनौपम्यं यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

ମୁଁ ଆଦିପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ—ଯାହାଙ୍କ କାରଣଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ଯିଏ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 29

तस्मै हिरण्यगर्भाय लोकतन्त्राय धीमते । प्रणम्य सम्यग्वक्ष्यामि भूतवर्गमनुत्तमम् ॥

ସେଇ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ପ୍ରଣାମ କରି—ଯିଏ ଧୀର ଏବଂ ଲୋକଧର୍ମର ନିୟନ୍ତା—ଏବେ ମୁଁ ଭୂତ/ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଅନୁପମ ବର୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାବତ୍ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 30

महताद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् । प्रमाणैः पञ्चभिर्गम्यं स्रोतॊभिः षड्भिरन्वितम् ॥

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମହତ୍‌ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ପରମ୍ପରାକୁ, ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ଭେଦ ଓ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ; ଏହା ପଞ୍ଚ ପ୍ରମାଣରେ ଜ୍ଞେୟ ଏବଂ ଷଟ୍ ସ୍ରୋତସ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

Verse 31

पुरुषाधिष्ठितं नित्यमनित्यमिव च स्थितम् । तच्छ्रूयतां महाभाग ! परमॆण समाधिना ॥

ଯଦ୍ୟପି ଏହା ନିତ୍ୟ ଏବଂ ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତ, ତଥାପି ଏହା ଅନିତ୍ୟ ପରି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ। ହେ ଆର୍ୟ, ପରମ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଏହା ଶୁଣ।

Verse 32

प्रधानं कारणं यत्तदव्यक्ताख्यं महर्षयः । यदाहुः प्रकृतिं सूक्ष्मां नित्यां सदसदात्मिकाम् ॥

ଯେ କାରଣତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ପ୍ରଧାନ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ; ମହର୍ଷିମାନେ ଯାହାକୁ ‘ପ୍ରକୃତି’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିତ୍ୟ, ଏବଂ ସତ୍-ଅସତ୍ ଉଭୟସ୍ୱଭାବୀ।

Verse 33

ध्रुवमक्षय्यमजरममेयं नान्यसंश्रयम् । गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् ॥

ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥିର, ଅଜର, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିମେୟ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାହାରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ନୁହେଁ; ଗନ୍ଧ-ରୂପ-ରସରହିତ ଏବଂ ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ।

Verse 34

अनाद्यन्तं जगद्योनिं त्रिगुणप्रभवाप्ययम् । असाम्प्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

ସେ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ, ଜଗତର ଯୋନି, ତ୍ରିଗୁଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟର ଆଶ୍ରୟ; ସେ ସମୟରେ ତାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ଜ୍ଞେୟ ନ ଥିଲା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ତାହା ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲା।

Verse 35

प्रलयस्यानु तेनेदं व्याप्तमासीदशेषतः । गुणसाम्यात्ततस्तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने ॥

ପ୍ରଳୟ ପରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ସେହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ପରେ, ହେ ମୁନି, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାତା)ଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ସନ୍ନିଧିରେ ଗୁଣମାନଙ୍କ ସାମ୍ୟାବସ୍ଥାରୁ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ।

Verse 36

गुणभावात् सृज्यमानात् सर्गकाले ततः पुनः । प्रधानं तत्त्वमुद्भूतं महान्तं तत् समावृणोत् ॥

ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିକାଳରେ, ଯେତେବେଳେ ଗୁଣମାନେ ନିଜ ନିଜ ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ‘ପ୍ରଧାନ’ ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏବଂ ସେହି ପ୍ରଧାନ ‘ମହତ୍’ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରେ।

Verse 37

यथा बीजं त्वचा तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधोदितः ॥

ଯେପରି ବୀଜ ତାହାର ଛିଲ୍କାଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥାଏ, ସେପରି ‘ମହତ୍’ ତତ୍ତ୍ୱ ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏହାକୁ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସ, ତାମସ।

Verse 38

ततस्तस्मादहङ्कारस्त्रिविधो वै व्यजायत । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्च सतामसः ॥

ସେଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ତ୍ରିବିଧ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ—ବୈକାରିକ, ତୈଜସ, ଏବଂ ଭୂତାଦି; ଯାହା ସ୍ୱଭାବତଃ ତାମସ।

Verse 39

महताचावृतः सोऽपि यथाव्यरक्तेन वै महान् । भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकन्ततः ॥

ସେହି ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ‘ମହତ୍’ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥାଏ, ଯେପରି ‘ମହତ୍’ ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ପରେ ଭୂତାଦି (ତାମସ ଅହଂକାର) ପରିଣତ ହୋଇ ଶବ୍ଦ-ତନ୍ମାତ୍ରାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

Verse 40

ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम् । आकाशं शब्दमात्रन्तु भूतादिश्चावृणोत्ततः ॥

ଶବ୍ଦ-ତନ୍ମାତ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସାରରୁ ସେ ଆକାଶକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ଶବ୍ଦ। ପରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ-ଗୁଣବତୀ ସେଇ ଆକାଶକୁ ଭୂତାଦି ସମସ୍ତଦିଗରୁ ଆବୃତ କଲା।

Verse 41

स्पर्शतन्मात्रमेवेह जायते नात्र संशयः । बलवान् जायते वायुस् तस्य स्पर्शगुणो मतः ॥

ଏଠାରେ ସ୍ପର୍ଶ-ତନ୍ମାତ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାପରେ ମହାବଳୀ ବାୟୁ ଜନ୍ମେ, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 42

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणमुच्यते ॥

ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ବିକାର ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ରୂପ-ତନ୍ମାତ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ବାୟୁରୁ ଜ୍ୟୋତି (ଅଗ୍ନି/ପ୍ରକାଶ) ଉଦ୍ଭବେ; ତାହାର ଗୁଣ ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 43

स्पर्शमात्रस्तु वै वायूरूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह ॥

କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ-ଗୁଣବତୀ ବାୟୁ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଦିଗରୁ ଆବୃତ ହେଲା। ଏବଂ ଜ୍ୟୋତି ମଧ୍ୟ ବିକାର ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ରସ-ତନ୍ମାତ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କଲା।

Verse 44

सम्भवन्ति ततो ह्यापश्चासन् वै ता रसात्मिकाः । रसमात्रन्तु ता ह्यापो रूपमात्रं समावृणोत् ॥

ସେଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଜଳ (ଆପଃ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ରସ-ସ୍ୱଭାବୀ। ଏବଂ ସେଇ ଜଳ ମଧ୍ୟ ରସ-ଗୁଣବତୀ ହୋଇ ରୂପକୁ ସମସ୍ତଦିଗରୁ ଆବୃତ କରେ।

Verse 45

आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे । सङ्घातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः ॥

ଜଳ ମଧ୍ୟ ବିକାର ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଗନ୍ଧ-ତନ୍ମାତ୍ରାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ତାହାରୁ ସ୍ଥୂଳ ତତ୍ତ୍ୱର ସଂଘାତ ଜନ୍ମେ; ତେଣୁ ଗନ୍ଧକୁ ତାହାର ଗୁଣ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

Verse 46

तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता । अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततः च ते ॥

ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ତାହା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ରହେ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ତନ୍ମାତ୍ରତ୍ୱ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏବଂ ଅବିଶେଷ (ଅବ୍ୟକ୍ତ)କୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବାରୁ ସେହି ତନ୍ମାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ‘ଅବିଶେଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 47

न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषतः । भूततन्मात्रसर्गोऽयमहङ्कारात्तु तामसात् ॥

ସେଗୁଡ଼ିକ ନ ଶାନ୍ତ, ନ ଘୋର, ନ ମୋହମୟ—କାରଣ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅବିଶେଷ। ସ୍ଥୂଳ ଭୂତମାନଙ୍କର ତନ୍ମାତ୍ର-ସୃଷ୍ଟି ଅହଂକାରର ତାମସ ଅଂଶରୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 48

वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात् । वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते ॥

ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରଧାନ, ତେଣୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ଏହି ବୈକାରିକ ଅହଂକାରରୁ ବୈକାରିକ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି ସୃଷ୍ଟି ଯୁଗପତ୍ (ଏକାସାଥିରେ ସମୂହରୂପେ) ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 49

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । तैजसानिन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ॥

ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ତୈଜସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତାମାନେ ବୈକାରିକ (ସାତ୍ତ୍ୱିକ) ଧାରାରୁ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି—ଏଭଳି ମୋଟ ଦଶ।

Verse 50

एकादशं मनस्तत्र देवा वैकारिका: स्मृता: । श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥

ସେଠାରେ ମନ ଏକାଦଶମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ତାହାର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତାମାନେ ‘ବୈକାରିକ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ—କାନ, ଚର୍ମ, ଦୁଇ ଆଖି, ଜିଭ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ନାକ।

Verse 51

शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वक्ष्यते । पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक् पञ्चमी भवेत् ॥

ଶବ୍ଦାଦି ବିଷୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧି ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ଦୁଇ ପାଦ, ଗୁଦ, ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦୁଇ ହାତ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ବାକ୍।

Verse 52

गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत् । आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्रं समाविशत् ॥

ଗମନ, ବିସର୍ଜନ, ରତି/ସୁଖ, ଶିଳ୍ପ (ହସ୍ତକର୍ମ) ଓ ବାକ୍—ଏହିମାନେ ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା। ତାପରେ କେବଳ ଶବ୍ଦସ୍ୱରୂପ ଆକାଶରେ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ-ତନ୍ମାତ୍ରା ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 53

द्विगुणो जायते वायुः तस्य स्पर्शो गुणो मतः । रूपन्तथैवाविशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ ॥

ବାୟୁ ଦୁଇ ଗୁଣ ସହ ଜନ୍ମେ; ତାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ। ପରେ ରୂପ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଯେପରି ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଦୁଇ ଗୁଣ ଥାଏ।

Verse 54

द्विगुणस्तु ततश्चाग्निः स शब्दस्पर्शरूपवान् । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रस मात्रं समाविशत् ॥

ତାପରେ ଅଗ୍ନି ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ—ଏହି ଗୁଣ ସହ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶ-ରୂପ ସବୁ କେବଳ ରସ-ତନ୍ମାତ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 55

तस्माच्चतुर्गुणा ह्यापो विज्ञेयास्ता रसात्मिकाः । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धं समाविशत् ॥

ଏହେତୁ ଜଳକୁ ରସସ୍ୱଭାବୀ ଚତୁର୍ଗୁଣଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସ କ୍ରମେ ଗନ୍ଧରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାହାର କାରଣ ହେଲେ।

Verse 56

संहता गन्धमात्रेण आवृण्वंस्ते महीमिमाम् । तस्मात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु दृश्यते ॥

ଗନ୍ଧମାତ୍ରରେ ସଂହତ ହୋଇ ସେମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କଲେ। ତେଣୁ ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚଗୁଣଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥୂଳତମ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।

Verse 57

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः । परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम् ॥

ଏହେତୁ ସେହି ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଶାନ୍ତ, ଘୋର ଓ ମୋହମୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପରସ୍ପର ଅନୁପ୍ରବେଶରେ ସେମାନେ ଏକାପରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 58

भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकं घनावृतम् । विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः ॥

ପୃଥିବୀର ଭିତରେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମସ୍ତ—ଲୋକାଲୋକ—ଘନ ପିଣ୍ଡରେ ଆବୃତ। ଏବଂ ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାହ୍ୟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ନିୟତ।

Verse 59

गुणं पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरॊत्तरम् । नानावीऱ्याः पृथग्भूताḥ सप्तैते संहतिं विना ॥

ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତତ୍ତ୍ୱ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀର ଗୁଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ସାତଟି ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଅବସ୍ଥିତ; ସଂଯୋଗ ନଥିବାରୁ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅକ୍ଷମ ଥିଲେ।

Verse 60

नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगमन्योन्याश्रयिणश्च ते ॥

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଏକତ୍ର ହେଲେ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏକତ୍ର ହୋଇ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଅନ୍ୟୋନ୍ୟାଶ୍ରୟରେ।

Verse 61

एकसङ्घातचिह्नाश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः । पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च ॥

ଏକ ସମୁଚ୍ଚୟର ଲକ୍ଷଣ ବହନ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପୁରୁଷଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ-ସମର୍ଥନ ଦ୍ୱାରା,

Verse 62

महदाद्या विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते । जलबुद्बुदवत्तत्र क्रमाद्वै वृद्धिमागतम् ॥

ମହତ୍ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଏବଂ ବିଶେଷାନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ମିଶି ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡକୁ ଉତ୍ପାଦନ କଲେ। ସେଠାରେ ତାହା ଜଳ ଉପରେ ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ବଢ଼ିଲା।

Verse 63

भूतेभ्यो 'ण्डं महाबुद्धे ! वृहत्तदुदकेशयम् । प्राकृते 'ण्डे विवृद्धः सन् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ॥

ହେ ମହାମନୀଷୀ! ଭୂତମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସେଇ ଅଣ୍ଡ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—ବିଶାଳ ଏବଂ ଜଳ ଉପରେ ଆଶ୍ରିତ। ସେଇ ପ୍ରାକୃତ ଅଣ୍ଡ ବଢ଼ିଲେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ‘ବ୍ରହ୍ମା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 64

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता च भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଥମ ଦେହଧାରୀ; ତାଙ୍କୁ ‘ପୁରୁଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଭୂତମାନଙ୍କର ଆଦିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଆରମ୍ଭରେ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 65

तेन सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । मेरुस्तस्यानुसंभूतो जरायुश्चापि पर्वताः ॥

ସେହି ତତ୍ତ୍ୱଦ୍ୱାରା ଚରାଚର ସହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା। ସେହି ମହାଣ୍ଡରୁ ମେରୁ ଉଦ୍ଭବିଲା, ଏବଂ ପର୍ବତମାନେ ଯେନ ତାହାର ଜରାୟୁ (ଆବରଣ-ଝିଲ୍ଲୀ) ଥିଲେ।

Verse 66

समुदा गर्भसलिलं तस्याण्डस्य महात्मनः । तस्मिन्नण्डे जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥

ସମୁଦ୍ରମାନେ ସେହି ମହାଣ୍ଡର ଗର୍ଭଜଳ ଥିଲେ। ସେହି ଅଣ୍ଡର ଭିତରେ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଥିଲା।

Verse 67

दीपाद्यद्रिसमुद्राश्च राज्योतिर्लोकसंग्रहः । जलानिलानलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः ॥

ତାହାରେ ଦ୍ୱୀପାଦି, ପର୍ବତ ଓ ସମୁଦ୍ର ଥିଲେ, ଏବଂ ଆଲୋକ ଓ ଲୋକଧାମ ସହିତ ଲୋକମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା। ତାହାର ବାହାରେ କ୍ରମେ ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶର ଆବରଣ ଥିଲା; ତାପରେ ଭୂତାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଥିଲେ।

Verse 68

वृतमण्डं दशगुणैरेकेकैकत्वेन तैः पुनः । महता तत्प्रमाणेन सहैवानेन वेष्टितः ॥

ସେହି ଆବରଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମଣ୍ଡଳ ପରିବେଷ୍ଟିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆବରଣ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଦଶଗୁଣ କ୍ରମେ ହୁଏ। ସେହି ମହା ପରିମାଣ ସହିତ ଏହା ସମସ୍ତ ଏଭଳି ଆବୃତ ଅଟେ।

Verse 69

महांस्तैः सहितः सर्वैरव्यक्तेन समावृतः । एभिरावरणैरण्डं सप्तभैः प्राकृतैर्वृतम् ॥

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ସେହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏହି ସାତ ପ୍ରାକୃତ ଆବରଣରେ ମହାଣ୍ଡ ପରିବେଷ୍ଟିତ।

Verse 70

अन्योन्यमावृत्य च ता अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । एषा सा प्रकृतिर्नित्या यदन्तः पुरुषश्च सः ॥

ପରସ୍ପରକୁ ଆବୃତ କରି ସେଇ ଆଠ ପ୍ରକୃତି ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ଏହାହି ସେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରକୃତି; ଭିତରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି ସେଇ ପୁରୁଷ।

Verse 71

ब्रह्माख्यः कथितो यस्ते समासात् श्रूयतां पुनः । यथा मग्नो जले कश्चिदुन्मज्जन् जलसम्भवः ॥

ଯାହାକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛି। ଏବେ ପୁନଃ (ବିସ୍ତାରରେ) ଶୁଣ। ଯେପରି ଜଳରେ ନିମଗ୍ନ ଜଣେ ଉପରକୁ ଉଠେ, ଯେନେ ଜଳରୁ ଜନ୍ମିତ—

Verse 72

जलञ्च क्षिपति ब्रह्मा स तथा प्रकृतिर्विभु । अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥

ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଜଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେପରି ମହତୀ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ବାହାରକୁ ବିସର୍ଜନ କରେ। ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମା ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ ଭାବେ ପରିଚିତ।

Verse 73

एतत्समस्तं जानीयात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणम् । इत्येष प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः । अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा ॥

ଏହା ସବୁକୁ କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତ ଏହା ପ୍ରାକୃତ ସୃଷ୍ଟି; ଏହା ପ୍ରଥମ, ବୁଦ୍ଧି ଉଦୟ ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ସହସା ପ୍ରକଟ।