Adhyaya 9: Vasiṣṭha and Viśvāmitra’s Mutual Curse: The Āḍi–Baka Battle and Brahmā’s Pacification

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे हरिश्चन्द्रोपाख्यानं नामाष्टमोऽध्यायः । नवमोऽध्यायः पक्षिण ऊचुः राज्यच्युते हरिश्चन्द्रे गते च त्रिदशालयम् । निश्चक्राम महातेजा जलवासात् पुरोहितः ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣରେ ‘ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋପାଖ୍ୟାନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ରାଜ୍ୟରୁ ପତିତ ହୋଇ ଦେବଲୋକକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ, ତେଜସ୍ବୀ କୁଳପୁରୋହିତ ନିଜ ଜଳନିବାସରୁ ବାହାରିଲେ।

Verse 2

वशिष्ठो द्वादशाब्दान्ते गङ्गापर्युषितो मुनिः । शुश्राव च समस्तन्तु विश्वामित्रविचेष्टितम् ॥

ବାରୋ ବର୍ଷ ପରେ, ଗଙ୍ଗାତଟରେ ରହୁଥିବା ଋଷି ବସିଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କୃତ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଣିଲେ।

Verse 3

हरिश्चन्द्रस्य नाशञ्च राज्ञश्चोदारकर्मणः । चण्डालसम्प्रयोगञ्च भार्यातनयविक्रयम् ॥

ସେ ସତ୍କର୍ମଶୀଳ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିନାଶ, ଚଣ୍ଡାଳମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗ, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବିକ୍ରୟର କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲେ।

Verse 4

स श्रुत्वा सुमहाभागः प्रीतिमानवनīपतौ । चकार कोपं तेजस्वी विश्वामित्रऋषिं प्रति ॥

ଏହା ଶୁଣି, ରାଜା ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ ସେଇ ପରମ ଭାଗ୍ୟବାନ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ପୁରୁଷ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।

Verse 5

वशिष्ठ उवाच मम पुत्रशतं तेन विश्वामित्रेण घातितम् । तत्रापि नाभवत् क्रोधस्तादृशो यादृशो 'द्य मे ॥

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ‘ସେଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୋର ଶତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ; ତଥାପି ସେତେବେଳେ ଆଜି ପରି କ୍ରୋଧ ମୋର ହୋଇନଥିଲା।’

Verse 6

श्रुत्वा नराधिपमिमं स्वराज्यादवरīपितम् । महात्मानं महाभागं देवब्राह्मणपूजकम् ॥

ସେଇ ରାଜା—ଯିଏ ମହାତ୍ମା, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଏବଂ ଦେବ-ବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜକ—ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱାଧିକାର ରାଜ୍ୟରୁ ତଳେ ପକାଇଦିଆଗଲା ବୋଲି ଶୁଣି, ବକ୍ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 7

यस्मात् स सत्यवाक् शान्तः शत्रावपि विमत्सरः । अनागाश्चैव धर्मात्मा अप्रमत्‍तो मदाश्रयः ॥

କାରଣ ସେ ବାକ୍ୟରେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଶାନ୍ତ, ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଅସୂୟାରହିତ; ନିର୍ଦୋଷ, ଧର୍ମାତ୍ମା, ସଚେତନ ଏବଂ ମୋତେ ଶରଣ ମାନି ଭକ୍ତ ଥିଲେ।

Verse 8

सपत्नीभृत्यपुत्रस्तु प्रापितो 'न्त्यां दशां नृपः । स राज्याच्च्यावितो 'नेन बहुशश्च खिलीकृतः ॥

ସେଇ ରାଜା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସେବକ ଓ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ଚରମ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ନିଆଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବହିଷ୍କୃତ କରି ପୁନଃପୁନଃ ଅପମାନିତ କଲେ।

Verse 9

तस्माद् दुरात्मा ब्रह्मद्विट् प्राज्ञानामवरोपितः । मच्छापोपहतो मूढः स बकत्वमवाप्स्यति ॥

ଏହେତୁ ସେ ଦୁଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ବ୍ରାହ୍ମଣଦ୍ୱେଷୀ—ଯିଏ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କୁ ପତନ କରାଇଛି—ମୋର ଶାପରେ ଆହତ ହୋଇ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବକ (ବଗୁଳା/ସାରସ) ଯୋନି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।

Verse 10

पक्षिण ऊचुः श्रुत्वा शापं महातेजा विश्वामित्रो 'पि कौशिकः । त्वमप्याडिर्भवस्तेवति प्रतिशापमयच्छत ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ଶାପ ଶୁଣି ମହାତେଜସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କୌଶିକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଶାପ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ‘ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆଡି ହେବ।’

Verse 11

अन्यो 'न्यशापात् तौ प्राप्तौ तिर्यक्त्वं परमद्युतī । वशिष्ठः स महातेजा विश्वामित्रश्च कौशिकः ॥

ପରସ୍ପରକୁ ଶାପ ଦେଇ ସେଇ ଦୁଇ ପରମତେଜସ୍ୱୀ—ମହାତେଜସ୍ୱୀ ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କୌଶିକ—ତିର୍ୟକ୍ (ଅମାନୁଷ) ଅବସ୍ଥାକୁ ଗଲେ।

Verse 12

अन्यजातिसमायोगं गतावप्यamitaujasau । यuyudhāte 'तिसंरब्धौ महाबलपराक्रमau ॥

ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ/ଯୋନି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନନ୍ତବୀର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଜଣ—ମହାକ୍ରୋଧୀ, ମହାବଳ ଓ ମହାପରାକ୍ରମୀ—ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅବିରତ ଚାଲାଇଲେ।

Verse 13

योजनानां सहस्रे द्वे प्रमाणेनाडिरुच्छ्रितः । यन्नवत्यधिकं ब्रह्मन् ! सहस्रत्रितयं बकः ॥

ଆଡି ପରିମାଣରେ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାକୁ ଉଠିଲା; ଏବଂ ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବକ ତିନି ହଜାର ଯୋଜନ ସହ ଅଧିକ ନବ୍ବେ (ଯୋଜନ) ଉଚ୍ଚ ହେଲା।

Verse 14

तौ तु पक्षप्रहाराभ्यामन्योन्यस्योरुविक्रमौ । प्रहरन्तौ भयं तीव्रं प्रजानाञ्चक्रतुस् तदा ॥

ସେଇ ଦୁଇ ମହାପରାକ୍ରମୀ ପରସ୍ପରକୁ ପକ୍ଷପ୍ରହାରରେ ଆଘାତ କରିଲେ। ତାଙ୍କର ଅବିରତ ପ୍ରହାରରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 15

विधूय पक्षाणि बको रक्तोद्वृत्ताक्षिराहनत् । आडिं सोऽप्युन्नतग्रीवो बकं पद्भ्यामताडयत् ॥

ବକ ପକ୍ଷ ଝାଡ଼ି—ଲାଲ ଘୂରୁଥିବା ଚକ୍ଷୁ ସହ—ପ୍ରତିପକ୍ଷକୁ ପ୍ରହାର କଲା। ଆଡି ମଧ୍ୟ ଗ୍ରୀବା ଉଚ୍ଚ କରି ପାଦଦ୍ୱାରା ବକକୁ ଆଘାତ କଲା।

Verse 16

तयोः पक्षानिलापास्ताः प्रपेतुर्गिरयो भुवि । गिरिप्रपाताभिहता चकम्पे च वसुन्धरा ॥

ତାଙ୍କର ପକ୍ଷବାତର ପ୍ରେରଣାରେ ପର୍ବତମାନେ ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲେ। ପର୍ବତପତନର ଆଘାତରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 17

क्ष्मा कम्पमाना जलधीनुद्वृत्ताम्बूंश्चकार च । ननामा चैकपार्श्वेन पातालगमनोनमुखी ॥

ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେବାରେ ସେ ସାଗରମାନଙ୍କୁ ଜଳ ଉଛ୍ୱାସ କରାଇଲା। ଏବଂ ସେ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଝୁକିଲା, ଯେପରି ପାତାଳକୁ ଅବତରଣ କରିବାକୁ ମୁହାଁ କରିଛି।

Verse 18

केचिद् गिरिनिपातेन केचिद् अम्भोधिवारिणा । केचिन् महीसञ्चलनात् प्रययुः प्राणिनः क्षयम् ॥

କେତେକ ପ୍ରାଣୀ ପର୍ବତପତନରେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, କେତେକ ସାଗରଜଳରେ; ଆଉ କେତେକ—ପୃଥିବୀ କମ୍ପନ ହେତୁ—ଜୀବମାନେ ବିନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 19

इति सर्वं परित्रस्तं हाहाभूतम् अचेतनम् । जगदासीद् सुसम्भ्रान्तं पर्यस्तक्षितिमण्डलम् ॥

ତେବେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭୟାକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା—‘ହା ହା’ ଆର୍ତ୍ତନାଦରେ ମୂଢ଼; ଯେନ ପୃଥିବୀମଣ୍ଡଳ ଉଲଟିଗଲା, ଏମିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭ୍ରମିତ ହେଲା।

Verse 20

हा वत्स ! हा कान्त ! शिशो ! प्रयाह्येषोऽस्मि संस्थितः । हा प्रियॆ ! कान्त ! शैलोऽयं पतत्याशु पलायताम् ॥

“ହାୟ ବତ୍ସ! ହାୟ ପ୍ରିୟ! ହେ ଶିଶୁ—ଯାଅ, ଯାଅ! ମୁଁ ଏଠି ଦାଁଡ଼ିଛି। ହାୟ ପ୍ରିୟ, ପ୍ରିୟତମ—ଏହି ପର୍ବତ ଖସୁଛି; ଶୀଘ୍ର ପଳାଅ!”

Verse 21

इत्याकुलीकृते लोके संत्रासविमुखे तदा । सुरैः परिवृतः सर्वैराजगाम पितामहः ॥

ଏପରି ଜଗତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଭୟରେ ଆବୃତ ହେଲାବେଳେ, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 22

प्रत्युवाच च विश्वेशास्तावुभावतिको पितौ । युद्धं वा विरमत् वेतल्लोकाः स्वास्थ्यं व्रजन्तु च ॥

ତାପରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ସେଇ ଦୁଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଥାମୁ, ଯେପରି ଲୋକମାନେ ପୁନଃ କୁଶଳତାକୁ ପାଉନ୍ତୁ।”

Verse 23

शृण्वन्तावपि तौ वाक्यं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कोपामर्षसमाविष्टौ युयुधाते न तस्थतुः ॥

ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ଦୁଇଜଣ—କ୍ରୋଧ ଓ ଅମର୍ଷରେ ଆବିଷ୍ଟ—ଯୁଦ୍ଧ କରିଚାଲିଲେ; ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 24

ततः पितामहो देवस्तं दृष्ट्वा लोकसङ्क्षयम् । तयोश्च हितमन्विच्छन् तिर्यग्भावमपानुदत् ॥

ତେବେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକମାନେ ବିନାଶମୁଖୀ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଉଭୟଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ପଶୁଭାବକୁ ଦୂର କଲେ।

Verse 25

ततस्तौ पूर्वदेहस्थौ प्राह देवः प्रजापतिः । व्युदस्ते तामसे भावे वशिष्ठ०-कौशिकर्षभौ ॥

ତାପରେ ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଦେହକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ପ୍ରଜାପତି ଦେବେଶ ବ୍ରହ୍ମା ତମସିକ ଅବସ୍ଥାରେ ପତିତ ସେଇ ଦୁଇ ମୁନିବୃଷଭ—ବଶିଷ୍ଠ ଓ କୌଶିକ—ଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 26

जहि वत्स वशिष्ठ त्वं त्वञ्च कौशिक सत्तम । तामसं भावमाश्रित्य ईदृग्युद्धं चिकीर्षितम् ॥

‘ନିବୃତ୍ତ ହୁଅ, ବତ୍ସ—ହେ ବଶିଷ୍ଠ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ହେ କୌଶିକଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତମସିକ ଭାବକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଏପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଛ।’

Verse 27

राजसूयविपाकोऽयं हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । युवयोर्विग्रहश्चायं पृथिवीक्षयकारकः ॥

‘ଏହା ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ପରିପକ୍ୱ ଫଳ; ଏବଂ ତୁମମାନଙ୍କର ଏହି କଳହ ପୃଥିବୀର କ୍ଷୟକୁ ଆଣେ।’

Verse 28

न चापि कौशिकश्रेष्ठस्तस्य राज्ञोऽपरध्यते । स्वर्गप्राप्तिकरो ब्रह्मन्नपकारपदे स्थितः ॥

‘ହେ କୌଶିକଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମେ କୌଣସି ଅପରାଧ କରନି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତିର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି; ହାନିର ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ।’

Verse 29

तपो विघ्नस्य कर्तारौ कामक्रोधवशं गतौ । परित्यजत भद्रं वो ब्रह्म हि प्रचुरं बलम् ॥

ତୁମେ ଦୁଇଜଣ କାମ ଓ କ୍ରୋଧର ବଶରେ ପଡ଼ି ତପସ୍ୟାରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ହୋଇଛ। ଏହା ତ୍ୟାଗ କର—ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; କାରଣ ବ୍ରହ୍ମତେଜ ହିଁ ମହାବଳ।

Verse 30

एवमुक्तौ ततस्तेन लज्जितौ तावुभावपि । क्षमयामासतुः प्रीत्या परिष्वज्य परस्परम् ॥

ତାଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି ସେ ଦୁଇଜଣ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ; ଏବଂ ସ୍ନେହରେ ପରସ୍ପରକୁ କ୍ଷମା କରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।

Verse 31

ततः सुरैर्वन्द्यमानो ब्रह्मा लोकं निजं ययौ । वशिष्ठोऽप्यात्मनः स्थानं कौशिकोऽपि स्वामाश्रयम् ॥

ତାପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଲୋକକୁ ଗଲେ। ବସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ, ଏବଂ କୌଶିକ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ଗଲେ।

Verse 32

एतदाडिबकं युद्धं हरिश्चन्द्रकथां तथा । कथयिष्यन्ति ये मर्त्याः सम्यक् श्रोष्यन्ति चैव ये ॥

ଯେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ଏହି ଆଡିବକ ଯୁଦ୍ଧକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ, ଏବଂ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥାକୁ ମଧ୍ୟ—ଏବଂ ଯେମାନେ ଏହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଶୁଣିବେ—

Verse 33

तेषां पापापनॊदन्तु श्रुतं ह्येव करिष्यति । न चैव विघ्नकार्याणि भविष्यन्ति कदाचन ॥

ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଏହା ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ପାପ ନାଶ ହେବ; ଏବଂ କେବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଘ୍ନକାରୀ କର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ ନାହିଁ।