Adhyaya 5: Tvashta’s Wrath, the Birth of Vritra, and the Divine Descent as the Pandavas

Verse 1

पक्षिण ऊचुः । त्वष्टृपुत्रे हते पूर्वं ब्रह्मन्निन्द्रस्य तेजसा । ब्रह्महत्याभिभूतस्य परा हानिरजायत ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୂର୍ବେ ଯେତେବେଳେ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଶକ୍ତିରେ ନିହତ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାପାପରେ ଆବୃତ ହୋଇ ମହାବିନାଶକୁ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 2

तद्धामं प्रविवेशाथ शाक्रतेजोऽपचारतः । निस्तेजाश्चाभवच्छक्रो धर्मे तेजसि निर्गते ॥

ତାପରେ ଧର୍ମ ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏବଂ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ରଶ୍ମି ହଟିଯିବା ସହିତ ଶକ୍ର ମଧ୍ୟ ନିସ୍ତେଜ ହେଲେ, କାରଣ ଧର୍ମତେଜ ନିର୍ଗତ ହେଲେ ତେଜ ମଧ୍ୟ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 3

ततः पुत्रं हतं श्रुत्वा त्वष्टा क्रुद्धः प्रजापतिः । अवलुञ्च्य जटामेकामिदं वचनमब्रवीत् ॥

ତାପରେ ପୁତ୍ରବଧର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ପ୍ରଜାପତି ତ୍ୱଷ୍ଟା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ଜଟାରୁ ଗୋଟିଏ କେଶଲଟିକା ଉପାଡ଼ି ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 4

अद्य पश्यन्तु मे वीर्यं त्रयो लोकाः सदेवताः । स च पश्यतु दुर्बुद्धिर्ब्रह्महा पाकशासनः ॥

“ଆଜି ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ତିନି ଲୋକ ମୋର ପରାକ୍ରମ ଦେଖୁନ୍ତୁ; ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମତି ପାକଶାସନ—ବ୍ରାହ୍ମଣଘାତକ—ସେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଦେଖୁ।”

Verse 5

स्वकर्माभिरतो येन मत्सुतो विनपातितः । इत्युक्त्वा कोपरक्ताक्षो जटामग्नौ जुहाव ताम् ॥

“ନିଜ କର୍ମରେ ମାତ୍ର ଆସକ୍ତ ଥିବାରୁ, କୌଣସି ରକ୍ଷାକାରୀ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବିନା ମୋ ପୁଅ ନଶିଗଲା।” ଏହା କହି କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତଚକ୍ଷୁ ହୋଇ ସେ ତାକୁ ନିଜ ଜଟାଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଲା।

Verse 6

ततो वृत्रः समुत्तस्थौ ज्वालामाली महासुरः । महाकायो महादंष्ट्रो भिन्नाञ्जनचयप्रभः ॥

ତେବେ ମହାଅସୁର ବୃତ୍ର ଉଠିଦାଉଡ଼ିଲା—ଜ୍ୱାଳାମାଳାରେ ଆବୃତ; ବିଶାଳ ଦେହ, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା, ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଜ୍ଜଳର ଢେର ପରି ଧୂମ୍ର-ଦୀପ୍ତିରେ ଜ୍ଵଳମାନ।

Verse 7

इन्द्रशत्रुरमेयात्मा त्वष्टृतेजोपबृंहितः । अहन्यहनि सोऽवर्धदिषुपातं महाबलः ॥

ଇନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୁ, ଅପରିମେୟ ସ୍ୱଭାବର, ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ ଅଗ୍ନିମୟ ଶକ୍ତିରେ ବଳବର୍ଦ୍ଧିତ; ଦିନକୁ ଦିନ ସେ ମହାବଳୀ ଶରବର୍ଷଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ଯୁଦ୍ଧପରାକ୍ରମରେ, ବଢ଼ିଗଲା।

Verse 8

वधाय चात्मनो दृष्ट्वा वृत्रं शक्रो महासुरम् । प्रेषयामास सप्तर्षोन्सन्धिमिच्छन् भयातुरः ॥

ମହାଅସୁର ବୃତ୍ର ନିଜ ବିନାଶକୁ ନିଜେ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛି ବୋଲି ଦେଖି, ଭୟାକୁଳ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସନ୍ଧି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲା।

Verse 9

सख्यञ्चक्रुस्ततस्तस्य वृत्रेण समयांस्तथा । ऋषयः प्रीतमनसः सर्वभूतहिते रताः ॥

ତାପରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସହିତ ମୈତ୍ରୀ କଲେ, ଏବଂ ସେହିପରି ବୃତ୍ର ସହିତ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧି-ଚୁକ୍ତି କଲେ। ମୁନିମାନେ ହୃଦୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସର୍ବଭୂତହିତରେ ନିୟୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 10

समयस्थितिमुल्लङ्घ्य यदा शक्रेण घातितः । वृत्रो हत्याभिभूतस्य तदा बलमशीऱ्यत ॥

ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସ୍ଥାପିତ ସନ୍ଧି-ନିୟମକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି ବୃତ୍ରକୁ ବଧ କଲେ; ତେବେ ବୃତ୍ରବଧର ପାପରେ ଆବୃତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବଳ କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 11

तच्छक्रदेहविभ्रष्टं बलं मारुतमाविशत् । सर्वव्यापिनमव्यक्तं बलस्यैवाधिदैवतम् ॥

ସେଇ ବଳ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେହରୁ ବାହାରି ବାୟୁରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ବାୟୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ—ବଳର ଅଧିଦୈବତ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 12

अहल्यां च यदा शक्रो गौतमं रूपमास्थितः । धर्षयामास देवेन्द्रस्तदा रूपमहियत ॥

ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଗୌତମଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କଲେ; ସେଇ ଧାରିତ ରୂପଟି ହିଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 13

अङ्गप्रत्यङ्गलावण्यं यदतीव मनोरम । विहाय दुष्टं देवेन्द्रं नासत्यावगमत् ततः ॥

ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଧାରିଣୀ ସେ, ସେତେବେଳେ ଦୁଷ୍ଟ ଦେବେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ପରେ ନାସତ୍ୟ (ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ)ଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।

Verse 14

धर्मेण तेजसा त्यक्तं बलहीनमरूपिणम् । ज्ञात्वा सुरेशं दैतेयास्तज्जये चक्रुरुद्यमम् ॥

ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରୀ (ତେଜ/ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ) ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟକ୍ତ, ନିର୍ବଳ ଓ ଯେନ ନିରାକାର ହୋଇଥିବା ଦେବାଧିପ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜାଣି, ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 15

राज्ञामुद्रिक्तवीर्याणां देवेन्द्रं विजिगीषवः । कुलेष्वतिबला दैत्या अजायन्त महामुने ॥

ହେ ମହାମୁନି, ଯେଉଁ ରାଜବଂଶମାନଙ୍କର ପରାକ୍ରମ ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା, ସେଠାରେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଜୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଅତିଶୟ ପ୍ରବଳ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 16

कस्यचित्त्वथ कालस्य धरणी भारपीडिता । जगाम मेरुशिखरं सदो यत्र दिवौकसाम् ॥

ତାପରେ କିଛି ସମୟ ଅତିବାହିତ ହେଲାପରେ, ଭାରରେ ପୀଡିତ ପୃଥିବୀ ଦେବମାନଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥାନ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ଗଲା।

Verse 17

तेषां सा कथयामास भूरिभारावपीडिता । दनुजातमजदैत्योत्थं खेदकारणमात्मनः ॥

ଗୁରୁଭାରରେ ଚାପି ଯାଇ ସେ, ଦନୁଜ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ପୀଡାକୁ ନିଜ ଦୁଃଖର କାରଣ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 18

एते भवद्भिरसुरा निहताः पृथुलौजसः । ते सर्वे मानुषे लोके जाता गेहेषु भूभृताम् ॥

ଏହି ମହାବଳୀ, ବିସ୍ତୃତ ତେଜସ୍ବୀ ଅସୁରମାନେ ତୁମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୋଇଥିଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ରାଜାମାନଙ୍କ ଗୃହରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।

Verse 19

अक्षौहिण्यो हि बहुलास्तद्भारार्ता व्रजाम्यधः । तथा कुरुध्वं त्रिदशा यथा शान्तिर्भवेन्मम ॥

ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ନିଶ୍ଚୟ ଅନେକ; ସେମାନଙ୍କ ଭାରରେ ପୀଡିତ ମୁଁ ଧସିଯାଉଛି। ତେଣୁ, ହେ ତ୍ରିଦଶ ଦେବମାନେ, ଯେପରି ମୋତେ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ ସେପରି କର।

Verse 20

पक्षिण ऊचुः तेजोभागैस्ततो देवा अवतेरुर्दिवो महीम् । प्रजानामुपकारार्थं भूभारहरणाय च ॥

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ତାପରେ ଦେବମାନେ ନିଜ-ନିଜ ତେଜର ଅଂଶ ସହ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରିଲେ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ହିତ ଓ ପୃଥିବୀର ଭାର ହରଣ ପାଇଁ।

Verse 21

यदिन्द्रदेहजं तेजस्तन्मुमोच स्वयं वृषः । कुन्त्या जातो महातेजास्ततो राजा युधिष्ठिरः ॥

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିଜ ଶରୀରରୁ ଯେ ତେଜ ଜନ୍ମିଥିଲା, ତାହାକୁ ବୃଷ (ଧର୍ମ) ନିଜେ ପ୍ରକାଶ କଲେ; କୁନ୍ତୀଠାରୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 22

बलं मुमोच पवनस्ततो भीमो व्यजायत । शक्रवीर्यार्धतश्चैव जज्ञे पार्थो धनञ्जयः ॥

ତାପରେ ବାୟୁ ନିଜ ବଳକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ; ତାହାରୁ ଭୀମ ଜନ୍ମିଲେ। ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବୀର୍ୟଶକ୍ତିର ଅର୍ଧାଂଶରୁ ପାର୍ଥ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 23

उत्पन्नौ यमजौ माद्रयां शक्ररूपौ महाद्युतिः । पञ्चधा भगवानीत्थमवतीर्णः शतक्रतुः ॥

ମାଦ୍ରୀଠାରୁ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସଦୃଶ ରୂପଧାରୀ ଦୁଇ ତେଜସ୍ବୀ ଯମଜ ଜନ୍ମିଲେ; ଏହିପରି ଭଗବାନ୍ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) ପଞ୍ଚରୂପେ ଅବତରିଲେ।

Verse 24

तस्योत्पन्ना महाभागा पत्नी कृष्णा हुताशनात् ।

ଏବଂ ହୁତାଶନ (ଅଗ୍ନିଦେବ) ଠାରୁ ତାଙ୍କର ପରମ ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ ପତ୍ନୀ କୃଷ୍ଣା ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 25

शक्रस्यैकस्य सा पत्नी कृष्णा नान्यस्य कस्यचित् । योगीश्वराः शरीराणि कुर्वन्ति बहुलान्यपि ॥

କୃଷ୍ଣା କେବଳ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପତ୍ନୀ; ଅନ୍ୟ କାହାରି ନୁହେଁ। ତଥାପି ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନେ ଅନେକ ଦେହ ଗଢ଼ିପାରନ୍ତି।

Verse 26

पञ्चानामेकपत्नीत्वमित्येतत्कथितं तव । श्रूयतां बलदेवोऽपि यथा यातः सरस्वतीम् ॥

ଏହିପରି ଏକପତ୍ନୀ ଥିବା ସେଇ ପାଞ୍ଚଜଣ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିଲି। ଏବେ ବଳଦେବ ମଧ୍ୟ କିପରି ସରସ୍ୱତୀ (ନଦୀ)କୁ ଗଲେ, ତାହା ଶୁଣ।