Adhyaya 78: Hymn to Surya and the Distribution of Solar Splendour; Genealogy of Vaivasvata and Chaya’s Line

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे वैवस्वतमन्वन्तरे साप्तसप्ततितमोऽध्यायः । अष्टसप्ततितमोऽध्यायः— ७८ मार्कण्डेय उवाच । ततस्तं तुष्टुवुर्देवास्तथा देवर्षयो रविम् । वाग्भिरोड्यमशेषस्य त्रैलोक्यस्य समागताः ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସତ୍ତରସତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଅଠସତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକରୁ ସମବେତ ଦେବମାନେ ଓ ଦେବର୍ଷିମାନେ ବାକ୍-ଉପହାର (ସ୍ତୋତ୍ର) ନେଇ ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 2

देवा ऊचुः नमस्ते ऋक्स्वरूपाय सामरूपाय ते नमः । यजुः स्वरूपरूपाय साम्नान्धामवते नमः ॥

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ଋଗ୍ବେଦ-ସ୍ୱରୂପିଣୀ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ସାମବେଦ-ସ୍ୱରୂପିଣୀ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଯଜୁର୍ବେଦ-ସ୍ୱରୂପିଣୀ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ସାମଗାନର ତେଜୋମୟ ଧାମ-ରୂପିଣୀ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 3

ज्ञानैकधामभूताय निर्धूततमसे नमः । शुद्धज्योतिः स्वरूपाय विशुद्धायामलात्मने ॥

ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଆଶ୍ରୟ ହୋଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଝାଡ଼ିଦେଇଥିବା ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ୟୋତି—ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ ସାର—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 4

वरिष्ठाय वरेण्याय परस्मै परमात्मने । नमोऽखिलजगद्व्यापिस्वरूपायात्ममूर्तये ॥

ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସର୍ବାଧିକ ବରଣୀୟ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ପରାତ୍ପର ପରମାତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର। ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା-ସ୍ୱରୂପ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 5

इदं स्तोत्रवरं रम्यं श्रोतव्यं श्रद्धया नरैः । शिष्यॊ भूत्वा समाधिस्थो दत्त्वा देयं गुरोरपि ॥

ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ମନୋହର ସ୍ତୋତ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଶିଷ୍ୟତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରି, ସମାଧିରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଯାହା ଅର୍ପଣୀୟ ତାହା ଅର୍ପଣ କରି—ତାପରେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ (ଏବଂ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରଦାନ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

न शून्यभूतैः श्रोतव्यमेतत्तु सफलं भवेत् । सर्वकारणभूताय निष्ठायै ज्ञानचेतसाम् ॥

ଶୂନ୍ୟ (ଅନୁତ୍ସାହୀ/ଅଶ୍ରଦ୍ଧ) ଲୋକମାନେ ଏହା ଶୁଣିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତେବେ ମାତ୍ର ଏହା ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠ ଚିତ୍ତମାନଙ୍କ ଦୃଢତା ପାଇଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ ଏକ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ।

Verse 7

नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशात्मस्वरूपिणे । भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପା, ସ୍ୱୟଂ ଜ୍ୟୋତିସ୍ୱରୂପିଣୀ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଭାସ୍କର ରୂପେ ନମସ୍କାର; ଦିନକର୍ତ୍ତ୍ରୀ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।

Verse 8

शर्वरीहेतवे चैव सन्ध्याज्योत्स्नाकृते नमः । त्वं सर्वमेतद् भगवन् जगदुद्भ्रमता त्वया ॥

ରାତ୍ରିର କାରଣରୂପିଣୀ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ଆଣୁଥିବା ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଭଗବନ, ଏ ସବୁ ତୁମେଇ; ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଘୂରୁଥିବା ବିଶ୍ୱ ନିଜ ଗତିରେ ଧାରିତ ରହେ।

Verse 9

भ्रमत्याविद्धमखिलं ब्रह्माण्डं सचराचरम् । त्वदंशुभिरिदं स्पृष्टं सर्वं सञ्जायते शुचि ॥

ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ—ଚର ଓ ଅଚର ସବୁ—ପରିଭ୍ରମଣ କରି କରି ପ୍ରେରିତ ଓ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ। ତୁମ କିରଣସ୍ପର୍ଶରେ ଏ ସବୁ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ।

Verse 10

क्रियते त्वत्करैः स्पर्शाज्जलादीनां पवित्रता । होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते ॥

ତୁମ ହସ୍ତସ୍ପର୍ଶରେ ଜଳ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ହବନ, ଦାନ ଆଦି କର୍ମ ତୁମ ବିନା ସ୍ୱୟଂ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 11

तावद्यावन्न संयोगि जगदेतत् त्वदंशुभिः । ऋचस्ते सकला ह्येता यजूṃष्येतानि चान्यतः ॥

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଲୋକ ତୁମ କିରଣମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଯଥାର୍ଥ ସିଦ୍ଧି ପାଏ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଋକ୍ ମନ୍ତ୍ର ତୁମର ହିଁ; ଏହି ଯଜୁଃ ସୂତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ତୁମର ହିଁ।

Verse 12

सकलानि च सामानि निपतन्ति त्वदङ्गतः । ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ ! त्वमेव च यजुर्मयः ॥

ହେ ଜଗଦୀଶ୍ୱର! ସମସ୍ତ ସାମଗାନ ଆପଣଙ୍କ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ। ଆପଣ ଋଗ୍ବେଦ-ସ୍ୱରୂପ; ଆପଣେ ଯଜୁର୍ବେଦ-ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ।

Verse 13

यतः साममयश्चैव ततो नाथ ! त्रयीमयः । त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परञ्चापरमेव च ॥

ଆପଣ ସାମ-ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ଥିବାରୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ତ୍ରୟୀ (ତିନି ବେଦ)ର ସାକ୍ଷାତ୍ ମୂର୍ତ୍ତି। ଆପଣେ ବ୍ରହ୍ମରୂପ—ପର (ପରାତ୍ପର) ଓ ଅପର (ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ) ଉଭୟ।

Verse 14

मूर्तामूर्तस्तथा सूक्ष्मः स्थूलरूपस्तथा स्थितः । निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपः क्षयात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वतेजः शमनं कुरु ॥

ଆପଣ ସାକାର ମଧ୍ୟ, ନିରାକାର ମଧ୍ୟ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ମଧ୍ୟ, ସ୍ଥୂଳ ମଧ୍ୟ। ନିମେଷ, କାଷ୍ଠା ଆଦି କାଳଖଣ୍ଡରେ ଆପଣ ଗଠିତ; ଲୟ-ସ୍ୱଭାବୀ କାଳ ମଧ୍ୟ ଆପଣେ। କୃପା କରନ୍ତୁ—ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରି ନିଜ ତେଜକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ।

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच एवṃ संस्तूयमानस्तु देवैर्देवर्षिभिस्तथा । मुमोच स्वं तदा तेजस्तेजसां राशिरव्ययः ॥

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: ଦେବମାନେ ଓ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏପରି ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ତେଜୋରାଶି ତେବେ ନିଜ ତେଜକୁ ପ୍ରକାଶ କଲା।

Verse 16

यत्तस्य ऋङ्मयṃ तेजो भविता तेन मेदिनी । यजुर्मयेनापि दिवं स्वर्गः साममयṃ रवॆः ॥

ତାହାର ଯେ ତେଜ ଋକ୍-ସ୍ୱଭାବୀ ଥିଲା, ସେହିଟି ପୃଥିବୀ ହେଲା। ଯଜୁଃ-ସ୍ୱଭାବୀ ତେଜରୁ ଦିବ୍ (ସ୍ୱର୍ଗ) ହେଲା; ଏବଂ ସାମ-ସ୍ୱଭାବୀ ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଲା।

Verse 17

शातितास्तेजसो भागा ये त्वष्ट्रा दश पञ्च च । त्वष्ट्रैव तेन शर्वस्य कृतं शूलं महात्मना ॥

ସେହି ତେଜର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୱଷ୍ଟା ପନ୍ଦର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ସେହି ତେଜରେ ମହାତ୍ମା ତ୍ୱଷ୍ଟା ଶର୍ବ (ଶିବ) ପାଇଁ ଶୂଳ (ତ୍ରିଶୂଳ) ଗଢ଼ିଲେ।

Verse 18

चक्रं विष्णोर्वसूनाञ्च शङ्कवो 'थ सुदारुणाः । पावकस्य तथा शक्तिः शिबिका धनदस्य च ॥

ବିଷ୍ଣୁ ପାଇଁ ଚକ୍ର, ଏବଂ ବସୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଶଙ୍କୁ/ବାଣ; ଏହିପରି ପାବକ (ଅଗ୍ନି) ପାଇଁ ଶକ୍ତି-ଆୟୁଧ, ଏବଂ ଧନଦ (କୁବେର) ପାଇଁ ପାଲଙ୍କି ମଧ୍ୟ।

Verse 19

अन्येषामसुरारीणामस्त्राण्युग्राणि यानि वै । यक्षविद्याधराणाञ्च तानि चक्रे स विश्वकृत् ॥

ଅସୁର-ଶତ୍ରୁ ଦେବମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଆୟୁଧଗୁଡ଼ିକୁ, ଏବଂ ଯକ୍ଷ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ଆୟୁଧମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ସେସବୁକୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଯଥାବିଧି ଗଢ଼ିଲେ।

Verse 20

ततश्च षोडशं भागं बिभर्ति भगवान् विभुः । तत्तेजः पञ्चदशधा शातितं विश्वकर्मणा ॥

ତାପରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ଷୋଡଶମ ଅଂଶଟି ନିଜେ ଧାରଣ କଲେ। ସେହି ତେଜକୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପନ୍ଦର ପ୍ରକାରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ।

Verse 21

ततोऽश्व रूपधृग्भानुरुत्तरानगमत्कुरून् । तदृशे तत्र संज्ञाञ्च वडवारूपधारिणीम् ॥

ତାପରେ ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଅଶ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି ଉତ୍ତର ଦିଗରେ କୁରୁଦେଶକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଘୋଡ଼ୀରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।

Verse 22

सा च दृष्ट्वा तमायान्तं परपुंसो विशङ्कया । जगाम संमुखं तस्य पृष्ठरक्षणतत्परा ॥

ସେ ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ବୋଲି ସନ୍ଦେହ କରି, ପିଠିର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସତର୍କ ରହି, ସମ୍ମୁଖକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା।

Verse 23

ततश्च नासिकायोगं तयोस्तत्र समेतयोः । नासत्यदस्त्रौ तनयावश्वीवक्त्रविनिर्गतौ ॥

ତାପରେ ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣ ମିଳିଲେବେଳେ ନାସିକା ଦ୍ୱାରା ସଂଯୋଗ ଘଟିଲା; ଏବଂ ଅଶ୍ୱମୁଖ ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ନାସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ର—ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 24

रेतसोऽन्ते च रेवन्तः खड्गी चर्मो तनुत्रधृक् । अश्वारूढः समुद्भूतो बाणतूणसमन्वितः ॥

ଏବଂ ବୀଜସ୍ରାବର ଶେଷରେ ରେବନ୍ତ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ—ଖଡ୍ଗ, ଢାଳ ଓ କବଚ ଧାରଣ କରି; ଅଶ୍ୱାରୂଢ, ବାଣ ଓ ତୂଣୀର ସହିତ ସଜ୍ଜିତ।

Verse 25

ततः स्वरूपमतुलं दर्शयामास भानुमान् । तस्यैषा च समालोक्य स्वरूपं मुदमाददे ॥

ତେବେ ଭାନୁମାନ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ନିଜର ଅତୁଳ୍ୟ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ; ସେ ତାହା ଦେଖି ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।

Verse 26

स्वरूपधारिणीं चैमामानिनाय निजाश्रयम् । संज्ञां भार्यां प्रीतिमतीं भास्करो वारितस्करः ॥

ଏବଂ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ), ଚୋରନିଗ୍ରହକାରୀ ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ଧକାରନାଶକ, ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପଧାରିଣୀ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ସଂଜ୍ଞାକୁ ନିଜ ଧାମକୁ ପୁନଃ ନେଇଗଲେ।

Verse 27

ततः पूर्वसुतो योऽस्याः सोऽभूद्वैवस्वतो मनुः । द्वितीयश्च यमः शापाद्धर्मदृष्टिरभूत् सुतः ॥

ତାହାର ପ୍ରଥମଜ ପୁତ୍ର ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ ହେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର ଯମ। କିନ୍ତୁ ଶାପବଶତଃ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପୁତ୍ର ‘ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟି’ (ଧର୍ମକୁ ଦେଖୁଥିବା) ହେଲେ।

Verse 28

कृमयो मांसमादाय पादतोऽस्य महीतले । पतिष्यन्तीति शापान्तं तस्य चक्रे पिता स्वयम् ॥

“କୀଟମାନେ ତାହାର ପାଦମାଂସ ନେଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିବେ”—ଏହିପରି ପିତା ନିଜେ ସେଇ ଶାପର ସୀମା/ଅନ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।

Verse 29

धर्मदृष्टिर्यतश्चासौ समो मित्रे तथाहिते । ततो नियोगं तं याम्ये चकार तिमिरापहः ॥

ଏହି ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟି ମିତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ସମଦୃଷ୍ଟି ଥିବାରୁ, ତମୋହର ସବିତା (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ତାଙ୍କୁ ଯମ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପଦ/ନିଯୋଗରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 30

यमुना च नदी जज्ञे कलिन्दान्तरवाहिनी । अश्विनौ देवभिषजौ कृतौ पित्रा महात्मना ॥

ଏବଂ କାଲିନ୍ଦ ଅଞ୍ଚଳ ଧାରାବାହି ଯମୁନା ନଦୀ ଜନ୍ମ ନେଲା; ତଥା ମହାତ୍ମା ପିତା ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ବୈଦ୍ୟ (ଦେବ-ଚିକିତ୍ସକ) ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 31

गुह्यकाधिपतित्वे च रेवन्तोऽपि नियोजितः । च्छायासंज्ञासुतानाञ्च नियोगः श्रूयतां मम ॥

ରେବନ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗୁହ୍ୟକମାନଙ୍କ ଅଧିପତ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଗଲା। ଏବେ ଛାୟା ଓ ସଂଜ୍ଞାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ନିଯୋଗଗୁଡ଼ିକ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।

Verse 32

पूर्वजस्य मनोस्तुल्यश्छायासंज्ञासुतोऽग्रजः । ततः सावर्णिकीं संज्ञामवाप तनयो रवेः ॥

ଛାୟା ଓ ସଂଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ମନରେ ପୂର୍ବ ମନୁଙ୍କ ପରି ଥିଲେ। ତେଣୁ ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ପୁତ୍ର ସେ ‘ସାବର୍ଣ୍ଣି’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

Verse 33

भविष्यति मनुः सोऽपि बलिरिन्द्रो यदा तदा । शनैश्चरो ग्रहाणाञ्च मध्ये पित्रा नियोजितः ॥

ସେ ମଧ୍ୟ ମନୁ ହେବେ; ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ବଲି ଇନ୍ଦ୍ର ହେବେ। ଶନୈଶ୍ଚର (ଶନି)ଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପିତା ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ।

Verse 34

तयोस्तृतीया या कन्या तपती नाम सा कुरुम् । नृपात्संवरणात्पुत्रमवाप मनुजेश्वरम् ॥

ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ତୃତୀୟ କନ୍ୟା ‘ତପତୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିପତି ରାଜା ସଂବରଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘କୁରୁ’ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

Verse 35

तस्य वैवस्वतस्याहं मनोः सप्तममन्तरम् । कथयामि सुतान्भूपानृषीन्देवान्सुराधिपम् ॥

ଏବେ ମୁଁ ସେଇ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ସପ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତରକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି—ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ରାଜାମାନେ, ଋଷିମାନେ, ଦେବମାନେ ଏବଂ ଦେବେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ।