Adhyaya 57: The Ninefold Divisions of Bharata: Mountains, Rivers, and Peoples
भारतवर्षविभाग-वर्णन (Bhāratavarṣa-vibhāga-varṇana)
Clouds and Rain
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭାରତବର୍ଷର ନବବିଧ ବିଭାଗର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ପର୍ବତ, ନଦୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦ/ଜନସମୁଦାୟର ନାମ କ୍ରମେ କୁହାଯାଇଛି, ସହିତ ଦେଶସୀମା ଓ ଦିଗନୁକ୍ରମର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହା ଭାରତଭୂମିର ପବିତ୍ରତା, ବୈବିଧ୍ୟ ଓ ଧର୍ମାଧାରତ୍ୱକୁ ସଂକ୍ଷେପେ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 57
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे गङ्गावतारो नाम षट्पञ्चाशोऽध्यायः । सप्तपञ्चाशोऽध्यायः- ५७ । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् ! कथितन्त्वेतज्जम्बूद्वीपं समासतः । यदेतद्भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम् ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ‘ଗଙ୍ଗାବତରଣ’ ନାମକ ଛପନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ସତାବନତମ ଅଧ୍ୟାୟ। କ୍ରୌଷ୍ଟୁକି କହିଲେ— ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ଏବଂ ଅନ୍ୟତ୍ର କର୍ମ ଏଠି ପରି ପୁଣ୍ୟଫଳଦାୟକ ନୁହେଁ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 2
पापाय वा महाभाग ! वर्जयित्वा तु भारतम् । इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यञ्चान्तञ्च गम्यते ॥
ହେ ମହାଭାଗ, ଭାରତକୁ ଛାଡ଼ି— ପାପ ଦ୍ୱାରା ହେଉ କି ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ— ଏଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ଏବଂ ମଧ୍ୟମ ଓ ପରମ ପୁରୁଷାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 3
न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते । तस्माद्विस्तरशो ब्रह्मन् ! ममैदद्भारतं वद ॥
ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ୟତ୍ର ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମ (ମାର୍ଗରୂପେ) ବିଧିବଦ୍ଧ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଭାରତ ବିଷୟରେ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
Verse 4
ये चास्य भेदाः यावन्तो यथावत् स्थितिरेव च । वर्षोऽयं द्विजशार्दूल ! ये चास्मिन् देशपर्वताः ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାଘ୍ର, ଏହି ଅଞ୍ଚଳର କେତେଟି ବିଭାଗ ଅଛି, ତାହାର ଯଥୋଚିତ ବିନ୍ୟାସ କ’ଣ, ଏବଂ ଏହି ବର୍ଷରେ ଥିବା ଦେଶ ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 5
मार्कण्डेय उवाच भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोध मे । समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ॥
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ମୋ ପାଖରୁ ଭାରତବର୍ଷର ନଅଟି ବିଭାଗ ଶୁଣ। ଜାଣ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ଏବଂ ପରସ୍ପର ଅଗମ୍ୟ।
Verse 6
इन्द्रद्वीपः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा ॥
ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କଶେରୁମାନ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗଭସ୍ତିମାନ; ଏହିପରି ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଓ ବାରୁଣ—ଏମାନେ ଦ୍ୱୀପ/ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ନାମୋଚ୍ଚାରିତ।
Verse 7
अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां हसस्त्रं वै द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् ॥
ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନବମ ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ। ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପିଲେ ଏହାର ବିସ୍ତାର ଏକ ହଜାର ଯୋଜନ।
Verse 8
पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनास्तथा । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तः स्थिताः द्विज ॥
ତାହାର ପୂର୍ବ ସୀମାନ୍ତରେ କିରାତମାନେ, ପଶ୍ଚିମ ସୀମାନ୍ତରେ ତଥା ଯବନମାନେ। ଏବଂ ସୀମାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ନିୟୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ।
Verse 9
इज्याध्यायवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः । तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते ॥
ଯଜ୍ଞ/ପୂଜା, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ବାଣିଜ୍ୟ ଆଦି କର୍ମଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ସେହି ବୃତ୍ତିମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ହେଉଥିବା ସାମାଜିକ ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ ମନାଯାଏ।
Verse 10
स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापञ्च वै तदा । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥
ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷପ୍ରାପ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ମଧ୍ୟ ଅଛି। (ସେ ଦେଶରେ) ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ ଓ ଋକ୍ଷ ପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି।
Verse 11
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः । तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधराः ये समीपगाः ॥
ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପାରିୟାତ୍ର—ଏହିପରି ଏଠାରେ ସାତଟି ‘କୁଲାଚଳ’ ପର୍ବତ-ପ୍ରଣାଳୀ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଅନ୍ୟ ଆଧାରଭୂତ ସହାୟକ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 12
विस्तारोच्छ्रयिणो रम्या विपुलाश्चात्र सानवः । कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः ॥
ଏଠାରେ ଶିଖର-ରେଖାସହିତ ରମ୍ୟ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ମହାବିସ୍ତାର-ମହୋନ୍ନତ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଅଛି—କୋଲାହଳ, ବୈଭ୍ରାଜ, ମନ୍ଦର ଓ ଦର୍ଦୁର ପର୍ବତ।
Verse 13
वातस्वनो वैद्युतश्च मैनाकः स्वरसस्तथा । तुङ्गप्रस्थो नागगिरि रोचनः पाण्डराचलः ॥
ବାତସ୍ୱନ ଓ ବୈଦ୍ୟୁତ; ମୈନାକ ଓ ସ୍ୱରସ; ତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥ, ନାଗଗିରି, ରୋଚନ ଓ ପାଣ୍ଡରାଚଳ—ଏମାନେ ସେଠାରେ ଥିବା ପର୍ବତ।
Verse 14
पुष्पो गिरिर्दुर्जयन्तो रैवतोऽर्बुद एव च । ऋष्यमूकः सगोमन्तः कूटशैलः कृतस्मरः ॥
ପୁଷ୍ପଗିରି, ଦୁର୍ଜୟନ୍ତ, ରୈବତ ଓ ଅର୍ବୁଦ; ଋଷ୍ୟମୂକ, ଗୋମନ୍ତ, କୂଟଶୈଳ ଓ କୃତସ୍ମର—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପର୍ବତ।
Verse 15
श्रीपर्वतश्चकोरश्च शतशोऽन्ये च पर्वताः । तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाश्चार्याश्च भागशः ॥
ଶ୍ରୀପର୍ବତ ଓ ଚକୋର, ଏବଂ ଶତଶଃ ଅନ୍ୟ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ସହ ଜନପଦଗୁଡ଼ିକ ମିଶ୍ରିତ—ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଓ ଆର୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 16
तैः पीयन्ते सरित्श्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ्निबोध मे । गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापरा ॥
ମୋ ପାଖରୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଶୁଣ—ପାନଯୋଗ୍ୟ ଜଳ ଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ: ଗଙ୍ଗା, ସରସ୍ୱତୀ, ସିନ୍ଧୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ।
Verse 17
यमुना च शतद्रुश्च वितस्तेरावती कुहुः । गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृशद्वती ॥
ଏହାସହ ଯମୁନା, ଶତଦ୍ରୁ, ବିତସ୍ତା, ରାବତୀ, କୁହୂ, ଗୋମତୀ, ଧୂତପାପା, ବାହୁଦା ଓ ସଦୃଶଦ୍ୱତୀ।
Verse 18
विपाशा देविका रङ्क्षुर्निश्चीरा गण्डकी तथा । कौशिकी चापगा विप्र ! हिमवत्पादनिःसृताः ॥
ବିପାଶା, ଦେବିକା, ରଙ୍କ୍ଷୁ, ନିଶ୍ଚୀରା ଏବଂ ଗଣ୍ଡକୀ; ଏବଂ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ—କୌଶିକୀ ଓ ଆପଗା—ଏମାନେ ହିମବତ୍ର ପାଦଦେଶରୁ ପ୍ରବାହିତ ନଦୀ।
Verse 19
वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्री सिन्धुरेव च । वेण्वा सानन्दनी चैव सदानीरा मही तथा ॥
ବେଦସ୍ମୃତି, ବେଦବତୀ, ବୃତ୍ରଘ୍ରୀ ଏବଂ ସିନ୍ଧୁ; ବେଣ୍ୱା, ସାନନ୍ଦନୀ, ସଦାନୀରା ଏବଂ ମହୀ।
Verse 20
पारा चर्मण्वती नूपी विदिशा वेत्रवत्यपि । शिप्रा ह्यवर्णो च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ॥
ପାରା, ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ନୂପୀ, ବିଦିଶା ଏବଂ ବେତ୍ରବତୀ; ଶିପ୍ରା ଓ ଅବର୍ଣ୍ଣା—ଏମାନେ ପାରିୟାତ୍ର ପର୍ବତ-ପ୍ରଦେଶରେ ଆଶ୍ରିତ ନଦୀ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 21
शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरथाद्रिजा । मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापरा ॥
ଶୋଣ, ମହାନଦା, ନର୍ମଦା ଓ ସୁରଥାଦ୍ରିଜା; ତଥା ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣା ଏବଂ ଚିତ୍ରକୂଟା ଆଦି ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ।
Verse 22
चित्रोत्पला सतमसा करमोदा पिशाचिका । तथान्या पिप्पलिश्रोणिर्विपाशा वञ्जुला नदी ॥
ଚିତ୍ରୋତ୍ପଲା, ସତମସା, କରମୋଦା, ପିଶାଚିକା; ଏବଂ ଅନ୍ୟ—ପିପ୍ପଲିଶ୍ରୋଣୀ, ବିପାଶା ଓ ବଞ୍ଜୁଲା ନଦୀ।
Verse 23
सुमेरुजा शुक्तिमती शकुली त्रिदिवाक्रमुः । (विन्ध्य) (स्कन्ध) पादप्रसूता वै तथान्या वेगवाहिनी ॥
ସୁମେରୁଜା, ଶୁକ୍ତିମତୀ, ଶକୁଲୀ, ତ୍ରିଦିବାକ୍ରମୁ; ଏବଂ (ବିନ୍ଧ୍ୟ/ସ୍କନ୍ଧ—ପାଠ ଅନିଶ୍ଚିତ) ର ପାଦପ୍ରଦେଶରୁ ଜନ୍ମିତ ବୋଲି କଥିତ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ, ଏବଂ ‘ବେଗବାହିନୀ’ ନାମକ ଆଉ ଗୋଟିଏ।
Verse 24
शिप्रा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती । वेण्या वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती ॥
ଶିପ୍ରା, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ତାପୀ, ସନିଷଧାବତୀ; ବେଣ୍ୟା, ବୈତରଣୀ, ଏବଂ ସିନୀବାଳୀ ଓ କୁମୁଦ୍ବତୀ।
Verse 25
करतोया महागौरी दुर्गा चान्तःशिरा तथा । (ऋक्ष) (विन्ध्य) पादप्रसूता स्ता नद्यः पुण्यजलाḥ शुभाḥ ॥
କରତୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗା ଏବଂ ଅନ୍ତଃଶିରା—ଏହି ନଦୀମାନେ (ଋକ୍ଷ/ବିନ୍ଧ୍ୟ—ପାଠ ଅନିଶ୍ଚିତ) ର ପାଦପ୍ରଦେଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏମାନେ ପବିତ୍ର ଜଳଯୁକ୍ତ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ।
Verse 26
गोदावरी भीमरथा कृष्णा वेण्याऽथापरा । तुंगभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी तथापगा ॥
ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥା, କୃଷ୍ଣା ଓ ବେଣ୍ୟା; ତଥା ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା, ବାହ୍ୟା ଓ କାବେରୀ—ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ପ୍ରବାହିତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 27
पादविनिष्क्रान्ता इत्येताḥ सरिदुत्तमाः । कृतमाला ताम्रपर्णो पुष्पजा सूत्पलावती ॥
ଏହି ନଦୀମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସହ୍ୟ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ଆଦି ପର୍ବତଙ୍କ ପାଦରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପରି—କୃତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣା, ପୁଷ୍ପଜା ଓ ସୂତ୍ପଲାବତୀ।
Verse 28
मलयाद्रिसमुद्भूता नद्यः शीतजलास्त्विमाः । पितृसोमर्षिकुल्या च इक्षुका त्रिदिवा च या ॥
ମଲୟ ପର୍ବତରୁ ଜନ୍ମିତ ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କର ଜଳ ଶୀତଳ—ପିତୃସୋମର୍ଷିକୁଲ୍ୟା, ଇକ୍ଷୁକା ଓ ତ୍ରିଦିବା ମଧ୍ୟ।
Verse 29
लाङ्गूलिनी वंशकरा महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः । ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी ॥
ମହେନ୍ଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ବୋଲି ଲାଙ୍ଗୂଲିନୀ ଓ ବଂଶକରା ସ୍ମରଣୀୟ; ତଥା ଋଷିକୁଲ୍ୟା, କୁମାରୀ, ମନ୍ଦଗା ଓ ମନ୍ଦବାହିନୀ ମଧ୍ୟ।
Verse 30
कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः । सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः ॥
ଶୁକ୍ତିମତରୁ ଉଦ୍ଭବିତ କୃପା ଓ ପଲାଶିନୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ପବିତ୍ର—ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ସରସ୍ୱତୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଗଙ୍ଗା—ସମୁଦ୍ର ପ୍ରତି ପ୍ରବାହିତ।
Verse 32
विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः स्मृताः । अन्याः सहस्रशश्चोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तम ॥ प्रावृट्कालवहाः सन्ति सदाकालवहाश्च याः । मत्स्याश्वकूटाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥
ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ ଜଗତର ମାତା ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପ ହରଣ କରନ୍ତି। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟ ହଜାର ଛୋଟ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କେତେକ ବର୍ଷାକାଳେ ବହେ, କେତେକ ସାରାବର୍ଷ—ମତ୍ସ୍ୟାଶ୍ୱକୂଟା, କୁଲ୍ୟା, କୁନ୍ତଲା, କାଶିକୋଶଲା ପରି।
Verse 33
अथर्वाश्चार्कलिङ्गाश्च मलकाश्च वृकैः सह । मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्तिताः ॥
ଅଥର୍ବା, ଅର୍କଲିଙ୍ଗ, ମାଲକ—ବୃକମାନଙ୍କ ସହ—ଏମାନେ ପ୍ରାୟଃ ମଧ୍ୟଦେଶର ଜନପଦ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 34
सह्यस्य चोत्तरे या तु यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामपि कृतस्त्रायां स प्रदेशो मनोरमः ॥
ସହ୍ୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ଉତ୍ତରେ ଯେଉଁଠି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ଅଛି, ସେ ଭୂଭାଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ—ପୃଥିବୀରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଗଢ଼ା ଭୂମି ପରି।
Verse 35
गोवर्धनं पुरं रम्यं भार्गवस्य महात्मनः । वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ॥
ମହାତ୍ମା ଭାର୍ଗବ ବଂଶର ଗୋବର୍ଧନ ନାମକ ଏକ ରମଣୀୟ ନଗରୀ ଅଛି। (ଏହା ସହ) ବାହ୍ଲୀକ, ବାଟଧାନ, ଆଭୀର ଓ କାଲତୋୟକମାନେ ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)।
Verse 36
अपरान्ताश्च शूद्राश्च पल्लवाश्चर्मखण्डिकाः । गान्धारा गबलाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥
ଅପରାନ୍ତ, ଶୂଦ୍ର, ପଲ୍ଲବ ଓ ଚର୍ମଖଣ୍ଡିକ; ଏହା ସହ ଗାନ୍ଧାର, ଗବଲ ଏବଂ ସିନ୍ଧୁ–ସୌବୀର–ମଦ୍ରକ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)।
Verse 37
शतद्रुजाः कलिङ्गाश्च पारदाः हालमूषिकाः । माठराः बहुभद्राश्च कैकेया दशमालिकाः ॥
ଶତଦ୍ରୁଜ, କଲିଙ୍ଗ, ପାରଦ, ହାଲମୂଷିକ; ମାଠର, ବହୁଭଦ୍ର, କୈକେୟ ଓ ଦଶମାଲିକ—ଏମାନେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଜନପଦ।
Verse 38
क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । काम्बोजा दरदाश्चैव वर्वरा हर्षवर्धनाः ॥
ଏଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ବସତି, ଏବଂ ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ କୁଳମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; କାମ୍ବୋଜ, ଦାରଦ, ବର୍ବର ଓ ହର୍ଷବର୍ଧନ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 39
चीनाश्चैव तुखाराश्च बहुला बाह्यतो नराः । आत्रेयाश्च भरद्वाजाः पुष्कलाश्च कशेरुकाः ॥
ଚୀନ ଓ ତୁଖାର, ଏବଂ ବାହ୍ୟଦେଶରେ ବସୁଥିବା ଅନେକ ଲୋକ; ଆତ୍ରେୟ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ପୁଷ୍କଲ ଓ କଶେରୁକ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 40
लम्पाकाः शूलकाराश्च चूलिका जागुडैः सह । औषधाश्चानिमद्राश्च किरातानां च जातयः ॥
ଲମ୍ପାକ, ଶୂଲକାର, ଜାଗୁଡ ସହିତ ଚୂଲିକ; ଔଷଧ, ଅନିମଦ୍ର; ଏବଂ କିରାତମାନଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 41
तामसा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तुङ्गनास्तथा । शूलिकाः कुहकाश्चैव ऊर्णा दर्वास्तथैव च ॥
ତାମସ ଓ ହଂସମାର୍ଗ; କାଶ୍ମୀର ଓ ତୁଙ୍ଗନ; ଶୂଲିକ ଓ କୁହକ; ଏବଂ ଊର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦର୍ଭ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 42
एते देशा ह्युदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोध मे । अध्रारका मुदकरा अन्तर्गिर्या बहिर्गिराः ॥
ଏହିମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ତର ଦେଶ; ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ପୂର୍ବ ଦେଶମାନଙ୍କୁ ଶୁଣ—ଅଧ୍ରାରକ, ମୁଦକର, ଅନ୍ତର୍ଗିର୍ୟ ଓ ବହିର୍ଗିର।
Verse 43
यथा प्रवङ्गा रङ्गेया मानदा मानवर्तिकाः । ब्राह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमल्लकाः ॥
ତଥା ପୂର୍ବ ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବଙ୍ଗ, ରଙ୍ଗେୟ, ମାନଦ, ମାନବର୍ତ୍ତିକ; ବ୍ରାହ୍ମୋତ୍ତର, ପ୍ରବିଜୟ, ଭାର୍ଗବ ଓ ଜ୍ଞେୟମଲ୍ଲକ ଅଛନ୍ତି।
Verse 44
प्राग्ज्योतिषाश्च मद्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । मल्ला मगधगोमन्ताः प्राच्या जनपदाः स्मृताः ॥
ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷ, ମଦ୍ର, ବିଦେହ ଓ ତାମ୍ରଲିପ୍ତକ; ମଲ୍ଲ, ମଗଧ ଓ ଗୋମନ୍ତ—ଏମାନେ ପୂର୍ବ ଦେଶ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।
Verse 45
अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः । पुण्ड्राश्च केवलाश्चैव गोलाङ्गूलास्तथैव च ॥
ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କୁ କହୁଛି—ଦକ୍ଷିଣାପଥରେ ବସୁଥିବା: ପୁଣ୍ଡ୍ର, କେବଳ ଏବଂ ଗୋଲାଙ୍ଗୂଳ।
Verse 46
शैलूषा मूषिकाश्चैव कुसुमा नामवासकाः । महाराष्ट्रा माहिषका कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ॥
ଶୈଲୂଷ ଓ ମୂଷିକ; ‘ନାମବାସକ’ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିବା କୁସୁମ; ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ମାହିଷକ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର କଲିଙ୍ଗ।
Verse 47
आभीराः सह वैशिक्या आढक्याः शबराश्च ये । पुलिन्दा विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह ॥
ଆଭୀରମାନେ ବୈଶିକ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ, ଆଢକ୍ୟ ଓ ଶବରମାନେ; ପୁଲିନ୍ଦ, ବିନ୍ଧ୍ୟବାସୀ, ବିଦର୍ଭଜନ ଏବଂ ଦଣ୍ଡକମାନେ—ଏହେ ସମସ୍ତେ (ଜନପଦ)।
Verse 48
पौरिका मौलिकाश्चैव अश्मका भोगवर्धनाः । नैषिकाः कुन्तला अन्धा उदिभदा वनदारकाः ॥
ପୌରିକ ଓ ମୌଲିକ; ଅଶ୍ମକ ଓ ଭୋଗବର୍ଧନ; ନୈଷିକ, କୁନ୍ତଳ, ଅନ୍ଧ, ଉଦିଭଦା ଏବଂ ବନଦାରକ—ଏହେ (ଜନପଦ)।
Verse 49
दाक्षिणात्यास्त्वमी देशा अपरान्तान् निबोध मे । सूर्पारकाः कालिबला दुर्गाश्चानीकटैः सह ॥
ଏହେ ନିଶ୍ଚୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶମାନେ। ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ଅପରାନ୍ତ (ପଶ୍ଚିମ) ଅଞ୍ଚଳ ଶୁଣ—ସୂର୍ପାରକ, କାଲିବଳ, ଦୁର୍ଗ ଏବଂ ଆନୀକଟମାନଙ୍କ ସହ।
Verse 50
पुलिन्दाश्च सुमीनाश्च रूपपाः स्वापदैः सह । तथा कुरुमिनश्चैव सर्वे चैव कठाक्षराः ॥
ପୁଲିନ୍ଦ, ସୁମୀନ, ରୂପପ ଓ ସ୍ୱାପଦମାନଙ୍କ ସହ; ତଥା କୁରୁମିନମାନେ—ଯେ କେହି ‘କଥାକ୍ଷର’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ।
Verse 51
नासिक्यावाश्च ये चान्ये ये चैवोत्तरनर्मदाः । भीरुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि ॥
ନାସିକ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ; ଏବଂ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତରରେ ଥିବାମାନେ; ଭୀରୁକଚ୍ଛ, ସମାହେୟ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହ ସାରସ୍ୱତମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 52
काश्मीराश्च सुराष्ट्राश्च अवन्त्याश्चार्बुदैः सह । इत्येते ह्यपरान्ताश्च शृणु विन्ध्यनिवासिनः ॥
କାଶ୍ମୀର, ସୁରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଅବନ୍ତି ସହ ଆର୍ବୁଦ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ‘ଅପରାନ୍ତ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବେ ବିନ୍ଧ୍ୟନିବାସୀମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣ।
Verse 53
सरजाश्च करूषाश्च केरलाश्चोत्कलैः सह । उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोज्याः किष्किन्धकैः सह ॥
ସରଜ ଓ କରୂଷ; କେରଳ ଉତ୍କଳ ସହ; ଉତ୍ତମର୍ଣ ଓ ଦଶାର୍ଣ; ଏବଂ ଭୋଜ୍ୟମାନେ କିଷ୍କିନ୍ଧକ ସହ।
Verse 54
तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा । तुम्बुरास्तुम्बुलाश्चैव पटवो नैषधेः सह ॥
ତୋଶଳ ଓ କୋଶଳ; ତ୍ରୈପୁର ଓ ବୈଦିଶ; ତୁମ୍ବୁର ଓ ତୁମ୍ବୁଲ; ଏବଂ ପଟବମାନେ ନୈଷଧ ସହ।
Verse 55
अन्नजास्तुष्टिकाराश्च वीरहोत्रा ह्यवन्तयः । एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः ॥
ଅନ୍ନଜ, ତୁଷ୍ଟିକାର, ବୀରହୋତ୍ର ଓ ଅବନ୍ତି—ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ପଛ ଢାଳ (ପୃଷ୍ଠଭାଗ)ରେ ବସନ୍ତି।
Verse 56
अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये । नीहाराः हंसमार्गाश्च कुरवो गुर्गणाः खसाः ॥
ଏବେ ମୁଁ ପର୍ବତଦେଶମାନେ ଓ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି—ନୀହାର, ହଂସମାର୍ଗ, କୁରୁ, ଗୁର୍ଗଣ ଓ ଖସ।
Verse 57
कुन्तप्रावरणाश्चैव ऊर्णा दार्वाः सकृत्रकाः । त्रिगर्ता गालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह ॥
ସେଠାରେ କୁନ୍ତପ୍ରାବରଣ, ଊର୍ଣ, ଦାର୍ବ, ସକୃତ୍କରକ; ଏବଂ ତ୍ରିଗର୍ତ, ଗାଲବ ଓ ତାମସମାନଙ୍କ ସହ କିରାତମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 58
कृतत्रेतादिकश्चात्र चतुर्युगकृतो विधिः । एतत्तु भारतं वर्षं चतुः संस्थानसंस्थितम् ॥
ଏଠାରେ କୃତ, ତ୍ରେତା ଆଦି ଯୁଗସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଧି ଚାରି ଯୁଗର ନିୟମରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ଭାରତବର୍ଷ ଚାରି ପ୍ରକାର ‘ସଂସ୍ଥାନ’ରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ।
Verse 59
दक्षिणापरतो ह्यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः ॥
ଏହାର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ପଶ୍ଚିମେ ସମୁଦ୍ର, ପୂର୍ବେ ମଧ୍ୟ ମହାସାଗର; ଉତ୍ତରେ ହିମବାନ ଅବସ୍ଥିତ—ଧନୁଷର ବକ୍ର ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ପରି ଆକୃତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।
Verse 60
तदेतद् भारतं वर्षं सर्वबीजं द्विजोत्तम । ब्रह्मत्वममरेशत्वं देवत्वं मरुतस्तथा ॥
ଏହେତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଭାରତବର୍ଷ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର ବୀଜ। ଏଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ/ବ୍ରହ୍ମବୋଧ, ଅମରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଦେବତ୍ୱ ଓ ମରୁତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
Verse 61
मृगपश्वप्सरोयोनिस्तद्वत् सर्वे सरीसृपाः । स्थावराणाञ्च सर्वेषामितो ब्रह्मन् शुभाशुभैः ॥
ଏଠାରୁ ହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଭାଶୁଭ କର୍ମାନୁସାରେ ମୃଗ ଓ ପଶୁଜନ୍ମ, ଅପ୍ସରାଜନ୍ମ, ସମସ୍ତ ସର୍ପାଦି ସରୀସୃପଜନ୍ମ, ଏବଂ ସ୍ଥାବର (ଅଚଳ) ଜୀବମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 62
प्रयाति कर्मभूर्ब्रह्मन् नान्या लोकेषु विद्यते । देवानामपि विप्रर्षे सदैष मनोरथः ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏହିଏ କର୍ମଭୂମି; ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହିଏ ସଦା ପ୍ରିୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷା।
Verse 63
अपि मानुष्यमाप्स्यामो देवत्वात् प्रच्युताः क्षितौ । मनुष्यः कुरुते तत्तु यन्न शक्यं सुरासुरैः ॥
ସେମାନେ ଭାବନ୍ତି—‘ଦେବତ୍ୱରୁ ପତିତ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ଆମେ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମ ପାଉ।’ କାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରେ।
Verse 64
तत्कर्मनिगडग्रस्तैः स्वकर्मख्यापनोत्सुकः । न किञ्चित् क्रियते कर्म सुखलेशोपबृंहितैः ॥
ନିଜ କର୍ମର ପାଶରେ ବନ୍ଧା, ନିଜ କର୍ମ ପ୍ରଦର୍ଶନରେ ମାତ୍ର ତତ୍ପର, ଏବଂ ସୁଖର ଅଳ୍ପ ଅଂଶରେ ଗର୍ବିତ ଲୋକେ କୌଣସି ସାରଗର୍ଭ କର୍ମ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on why Bhāratavarṣa is treated as the decisive karmabhūmi: a land where human action uniquely yields direct soteriological results—merit and sin leading to svarga or mokṣa—prompting Krauṣṭuki to request a fuller, systematic account of Bhārata beyond a brief Jambūdvīpa summary.
It does not enumerate a specific Manu or manvantara chronology; instead, it supplies the cosmographic and anthropological premise that undergirds Purāṇic time-cycles: Bhārata is the privileged theatre of karma where even devas seek human birth, a doctrinal foundation often presupposed when manvantara histories describe lineages, merit, and decline.
This adhyāya lies outside the Devī Māhātmya section (Adhyāyas 81–93) and contains no stuti, epithet-cycle, or battle narrative of the Goddess; its contribution is instead a sacred-geographic and ethical framing of Bhārata that later Purāṇic theologies (including Śākta materials) assume as the locus of efficacious ritual and liberation-seeking practice.