Adhyaya 62: The Fire-God Enters the Brahmin Youth; Varuthini’s Love-Sickness and Kali’s Disguise
वरूथिनीकलिरूपान्तरप्रसङ्गः (Varūthinī–Kali–Rūpāntara-prasaṅgaḥ)
Sumati's Tale
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୁବକଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାଙ୍କୁ ତେଜ, ବାକ୍ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଦାନ କରନ୍ତି। ବରୂଥିନୀ ପ୍ରେମବିରହରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ପ୍ରେମରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଏ। ପରେ କଳି ଛଦ୍ମରୂପ ଧାରଣ କରି ଲୋକଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରି କଥାକୁ ନୂଆ ମୋଡ଼ ଦିଏ।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 62
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ ब्राह्मणवाक्यम् नामैकषष्टितमोऽध्यायः । द्विषष्टितमोऽध्यायः—६२ मार्कण्डेय उवाच । एवंतु वदतस्तस्य द्विजपुत्रस्य पावकः । गार्हपत्यः शरीरे तु सन्निधानमथाकरॊत् ॥
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ର ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ଗାର୍ହପତ୍ୟ-ରୂପ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ତେବେ ତାହାର ନିଜ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ସ୍ଥିତି ସ୍ଥାପନ କଲା।
Verse 2
तेन चाधिष्ठितः सोऽथ प्रभामण्डलमध्यगः । व्यदीपयत तं देशं मूर्तिमानिव हव्यवाट् ॥
ସେଇ ଅଗ୍ନିରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ତେଜୋମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଦାଁଡ଼ାଇ ସମଗ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଆଲୋକିତ କଲା; ଯେନେ ଅଗ୍ନି ନିଜେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ୍ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
Verse 3
तस्यास्तु सुतरां तत्र तादृग्रूपे द्विजन्मनि । अनुरागोऽभवद्विप्रं पश्यन्त्या देवयोषितः ॥
କିନ୍ତୁ ସେ ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟା ତାହାଁରେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୁବକକୁ ଏପରି ରୂପରେ ଦେଖି ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ତୀବ୍ର ରାଗ/ଆସକ୍ତି ଅନୁଭବ କଲା।
Verse 4
ततः सोऽधिष्ठितस्तेन हव्यवाहेन तत्क्षणात् । यथापूर्वं तथा गन्तुं प्रवृत्तो द्विजनन्दनः ॥
ତାପରେ ସେଇ ଅଗ୍ନିରେ ଆବିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ର ତୁରନ୍ତ ପୂର୍ବବତ୍ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।
Verse 5
जगाम च त्वरायुक्तस्तया देव्याः निरीक्षितः । आदृष्टिपातात्तन्वङ्ग्या निश्वासोत्कम्पिकन्धरम् ॥
ସେ ଶୀଘ୍ରେ ଆଗେଇଗଲା; କିନ୍ତୁ ସେଇ ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟାର ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିବାମାତ୍ରେ—ସୁକୁମାରାଙ୍ଗୀର କଟାକ୍ଷପାତରେ—ତାହାର କଣ୍ଠ ନିଶ୍ୱାସରେ କମ୍ପିତ ହେଲା।
Verse 6
ततः क्षणेनैव तदा निजगेहमवाप्य सः । यथाप्रोक्तं द्विजश्रेष्ठश्चकार सकलाः क्रियाः ॥
ତାପରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେ ନିଜ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା; ଏବଂ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାକର୍ମ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପାଦନ କଲା।
Verse 7
अथ सा चारुसर्वाङ्गी तत्रासक्तात्ममानसा । निश्वासपरमा निन्ये दिनशेषं तथा निशाम् ॥
ତାପରେ ସେଇ ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ କନ୍ୟା, ଯାହାର ମନ-ହୃଦୟ ସେଠାରେ (ତାହା ପ୍ରତି) ଆସକ୍ତ ଥିଲା, ଦିନର ଶେଷ ଭାଗ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ ନିଶ୍ୱାସରେ ହିଁ କାଟିଲା।
Verse 8
निश्वसन्त्यनवद्याङ्गी हाहेति रुदती मुहुः । मन्दभाग्येति चात्मानं निनिन्द मदिरेक्षणा ॥
ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା ସେଇ ନିର୍ଦୋଷାଙ୍ଗୀ ହରିଣାକ୍ଷୀ କନ୍ୟା ପୁନଃପୁନଃ ‘ହା ହା!’ ବୋଲି କାନ୍ଦିଲା; ଏବଂ ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦେଇ କହିଲା—‘ମୁଁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବତୀ।’
Verse 9
न विहारे न चाहारे रमणीयॆ न वा वने । न कन्दरॆषु रम्यॆषु सा बबन्ध तदा रतिम् ॥
ତାପରେ ତାହାର କ୍ରୀଡ଼ାରେ, ଭୋଜନରେ, ରମ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ, କିମ୍ବା ମନୋହର ଗୁହାମାନଙ୍କରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ରହିଲା ନାହିଁ; ତାହାର ପ୍ରୀତି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧି ପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 10
चकार रममाणे च चक्रवाकयुगे स्पृहाम् । मुक्ता तेन वरारोहा निनिन्द निजयौवनम् ॥
ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀଦ୍ୱୟକୁ ଏକାସଙ୍ଗେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବା ଦେଖି ସେ ସୁନିତମ୍ବିନୀ ନାରୀ କାମାକୁଳ ହେଲା; ସେଇ ଭାବରେ ସଂଯମ ଛୁଟିଗଲାପରେ ନିଜ ଯୌବନକୁ ନିନ୍ଦା କଲା।
Verse 11
क्वागताहमिमं शैलं दुष्टदैवबलात्कृता । क्व च प्राप्तः स मे दृष्टेर्गोचरं तादृशो नरः ॥
ମୁଁ କେଉଁଠି ଆସିପହଞ୍ଚିଲି—ଏହି ପର୍ବତକୁ—କ୍ରୂର ଦୈବବଳରେ ଚାଳିତ ହୋଇ? ଏବଂ ଯେ ସଦୃଶ ପୁରୁଷ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିସୀମାରେ ଆସିଥିଲେ, ସେ ଏବେ କେଉଁଠି ଗଲେ?
Verse 12
यद्यद्य स महाभागो न मे सङ्गमुपैष्यति । तत्कामाग्निरवश्यं मां क्षपयिष्यति दुःसहः ॥
ଯଦି ସେ ମହାନ୍ ପୁରୁଷ ମୋ ସହିତ ସଂଯୋଗକୁ ନ ଆସନ୍ତି, ତେବେ ଅସହ୍ୟ କାମାଗ୍ନି ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଦହି ଭସ୍ମ କରିଦେବ।
Verse 13
रमणीयमभूद्यत्तत्पुंस्कोकिलनिनादितम् । तेन हीनन्तदेवैतद्दहतीवाद्य मामलम् ॥
ସେ ଉପବନ ରମ୍ୟ ଥିଲା, ପୁଂକୋକିଳର କୂଜନରେ ଗୁଞ୍ଜିତ; କିନ୍ତୁ ତାହାର ବିୟୋଗରେ ସେଇ ରମଣୀୟତା ଆଜି ମୋତେ ଯଥେଷ୍ଟ ଦହୁଛି ପରି ଲାଗୁଛି।
Verse 14
मार्कण्डेय उवाच इथ्थं सा मदनाविष्टा जगाम मुनिसत्तम । ववृधे च तदा रागस्तस्यास्तस्मिन् प्रतिक्षणम् ॥
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ପ୍ରେମାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ବିଲାପ କରୁଥିଲା; ତାପରେ ତାହା ପ୍ରତି ତାର ରାଗ କ୍ଷଣକ୍ଷଣେ ବଢ଼ିଗଲା।
Verse 15
कलिर्नाम्ना तु गन्धर्वः सानुरागो निराकृतः । तया पूर्वमभूत्सोऽथ तदवस्थां ददर्श ताम् ॥
ତେବେ କାଳି ନାମକ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯାହାକୁ ସେ ପୂର୍ବେ ପ୍ରେମ ସତ୍ତ୍ୱେ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲା, ସେ ତାକୁ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲା।
Verse 16
स चिन्तयामास तदा किं न्वेषा गजगामिनी । निश्वासपवनम्लाना गिरावत्र वरूथिनी ॥
ସେ ଚିନ୍ତା କଲା—‘ଏହି ଗଜଗାମିନୀ ନାରୀ ପର୍ବତରେ ଏଠାରେ କାହିଁକି ଫିକା ଓ ଅବସନ୍ନ, ନିଶ୍ୱାସର ପବନରେ ଝୁଲିପଡ଼ିଛି?’
Verse 17
मुनिशापकृता किंनु केनचित् किं विमानिता । वाष्पवारिपरिक्लिन्नमियं धत्ते यतो मुखम् ॥
‘ସେ କି ମୁନିଙ୍କ ଶାପରେ ଆହତ, ନା କେହି ତାକୁ ଅପମାନ କରିଛି? କାରଣ ତାହାର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁଜଳରେ ସିକ୍ତ।’
Verse 18
ततः स दध्यौ सुचिरं तमर्थं कौतुकात् कलिः । ज्ञातवांश्च प्रभावेण समाधेः स यथातथम् ॥
ତାପରେ କାଳି କୁତୁହଳରୁ ସେ ବିଷୟକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତା କରି, ସମାଧିବଳରେ ଯଥାବସ୍ଥିତ ଭାବେ ସଠିକ୍ ଜାଣିଲା।
Verse 19
पुनः स चिन्तयामास तद्विज्ञाय मुनेः कलिः । ममोपपादितं साधु भाग्यैरेतत्पुराकृतैः ॥
ପୁନର୍ବାର କାଳି, ମୁନିବାକ୍ୟରୁ ଜାଣିଥିବା ପରି, ଚିନ୍ତା କଲା—‘ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମଜନ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଏହାକୁ ମୋ ପାଇଁ ସୁସଜ୍ଜିତ କରିଛି।’
Verse 20
मयैषा सानुरागेण बहुशः प्रार्थिता सती । निराकृतवती सेयमद्य प्राप्या भविष्यति ॥
ମୁଁ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ଏହି ସଦ୍ଗୁଣବତୀ ନାରୀଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଛି; ସେ ମୋତେ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।
Verse 21
मानुषे सानुरागेयं तत्र तद्रूपधारिणि । रंस्यते मय्यसंदिग्धं किं कालेन करोमि तत् ॥
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସେଠାରେ ମାନବରୂପ ଧାରଣ କରିବି, ସ୍ନେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ନାରୀ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିବେ। ତେବେ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା (ବିଳମ୍ବ) କାହିଁକି?
Verse 22
मार्कण्डेय उवाच आत्मप्रभावेण ततस्तस्य रूपं द्विजन्मनः । कृत्वा चचार यत्रास्ते निषण्णा सा वरूथिनी ॥
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସେହି ଦ୍ୱିଜ ପୁରୁଷର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯେଉଁଠାରେ ବରୂଥିନୀ ବସିଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲା।
Verse 23
सा तं दृष्ट्वा वरारोहा किञ्चिदुत्फुल्ललोचना । समेत्य प्राह तन्वङ्गी प्रसीदेति पुनः पुनः ॥
ତାକୁ ଦେଖି ସେ ସୁଶ୍ରୋଣୀ ନାରୀଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କିଛି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା; ସେ ନିକଟକୁ ଆସି, ସେ ତନ୍ୱଙ୍ଗୀ ପୁନଃପୁନଃ କହିଲେ—“ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ।”
Verse 24
त्वया त्यक्ता न सन्देहः परित्यक्ष्यामि जीवितम् । तत्राधर्मः कष्टतरोः क्रियालोपो भविष्यति ॥
ଯଦି ଆପଣ ମୋତେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବେ, ତେବେ—ନିଶ୍ଚୟ—ମୁଁ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି। ତାହାପରେ ସେଠାରେ ଅଧିକ କଠୋର ଅଧର୍ମ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ-ବିଧି ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅବହେଳିତ ହେବ।
Verse 25
मया समेत्य रम्येऽस्मिन् महाकन्दरकन्दरे । मत्परित्राणजं धर्ममवश्यं प्रतिपत्स्यसे ॥
ମୋ ସହ ଏହି ରମ୍ୟ ମହାଗୁହା-ଗର୍ତ୍ତକୁ ଆସ; ମୋର ରକ୍ଷାରୁ ଜନିତ ଧର୍ମକୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଆଚରିବ।
Verse 26
आयुषः सावशेषं मे नृणमस्ति महामते । निवृत्तस्तेन नूनं त्वं हृदयाह्लादकारकः ॥
ହେ ମହାମନସ୍କ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ପ୍ରାଣ ଅଛି ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ଋଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ; ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟର ଆନନ୍ଦକର୍ତ୍ତା।
Verse 27
कलिरुवाच किं करोमि क्रियाहानिर्भवत्यत्र सतो मम । त्वमप्येवंविधं वाक्यं ब्रवीषि तनुमध्यमे ॥
କାଳୀ କହିଲା—ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ—ଯେ ଅନ୍ୟଥା ଧର୍ମିଷ୍ଠ—ଯଥୋଚିତ କର୍ମ/କ୍ରିୟାର ହାନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ହେ ସୁକଟି, ଏମିତି କଥା କହୁଛ!
Verse 28
तदहं सङ्कटं प्राप्तो यद्ब्रवीमि करोṣi तत् । यदि स्यात् सङ्गमो मेऽद्य भवत्याः सह नान्यथा ॥
ଏଭଳି ମୁଁ କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ିଛି; ମୋ କଥା କର। ଆଜି ତୁମ ସହ ମୋର ସଂଯୋଗ ହେଉ—ନହେଲେ ନୁହେଁ।
Verse 29
वरूथिनी उवाच प्रसीद यद्ब्रवीṣi त्वं तत्करोमि न ते मृṣā । ब्रवीम्येतदनाशङ्कं यत्ते कार्यं मयाधुना ॥
ବରୂଥିନୀ କହିଲା—ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ; ତୁମେ ଯାହା କହୁଛ ସେହି ମୁଁ କରେ—ଏହା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦ୍ୱିଧାରେ କହୁଛି—ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?
Verse 30
कालिरुवाच नाद्य संभोगसमये द्रष्टव्योऽहं त्वया वने । निमीलिताक्ष्याः संसर्गस्तव सुभ्रु मया सह ॥
କାଳୀ କହିଲେ—ଆଜି ବନର ସଂଯୋଗକାଳରେ ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖିବ ନାହିଁ। ହେ ସୁନ୍ଦର-ଭ୍ରୂ, ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ମୋ ସହ ମୈଥୁନ କର।
Verse 31
वरूथिन्युवाच एवं भवतु भद्रन्ते यथेच्छसि तथास्तु तत् । मया सर्वप्रकारं हि वशे स्थेयं तवाधुना ॥
ବରୂଥିନୀ କହିଲେ—ତଥାସ୍ତୁ, ହେ ଆର୍ୟ; ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି ହେଉ। ମୁଁ ଏବେ ସର୍ବଥା ତୁମ ବଶରେ ରହିବି।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between dharma (the brahmin youth’s prescribed rites and proper conduct) and kāma (Varūthinī’s overpowering desire), while also foregrounding the ethics of deception through Kali’s shapeshifting—raising the question of how desire distorts judgment and undermines righteous action.
It does not develop Manvantara chronology directly; instead, it functions as an episodic moral-narrative unit within the broader Purāṇic discourse, emphasizing psychological causality (desire, rejection, opportunism) and ritual framing (gārhapatya/Agni) rather than dynastic or Manu-lineage transitions.
This chapter is outside the Devi Mahatmyam (Adhyayas 81–93) and contains no stuti, battle narrative, or explicit Śākta theology; its ‘devayoṣit’ figure (Varūthinī) operates as a celestial character in an ethical-romance episode rather than as an epithet or manifestation of the Devī.