Adhyaya 56: The Descent and Fourfold Course of the Ganga; Jambudvipa’s Varshas and Their Conditions

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे भुवनकोशे पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः षट्पञ्चाशोऽध्यायः- ५६ मार्कण्डेय उवाच धराधरां जगद्योनॆः पदं नारायणस्य च । ततः प्रवृत्ता या देवी गङ्गा त्रिपथगामिनी ॥

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ପୃଥିବୀର ଉଚ୍ଚ ଆଧାରରୁ, ଯାହା ଜଗତର ଉଦ୍ଭବସ୍ଥାନ, ଏବଂ ନାରାୟଣଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନରୁ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳ—ତ୍ରିପଥରେ ପ୍ରବାହିତା।

Verse 2

सा प्रविश्य सुधायोनिṃ सोममाधारमम्भसाम् । ततः सम्बध्यमानार्करश्मिसङ्गतिपावनी ॥

ତାପରେ ସେ ଅମୃତର ଉତ୍ସ ସୋମରେ—ଜଳମାନଙ୍କ ଆଧାରଭୂତରେ—ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ସ୍ପର୍ଶ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ସେ ଅଧିକ ପାବନୀ ହେଲେ।

Verse 3

पपात मेरुपृष्ठे च सा चतुर्धा ततो ययौ । मेरुकूटतटान्तेभ्यो निपतन्ती ववर्तिता ॥

ସେ ମେରୁ ପର୍ବତର ପୃଷ୍ଠରେ ପତିତ ହେଲେ; ତାପରେ ଚାରି ଧାରାରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ। ମେରୁର ଶିଖର ଓ ଢାଳର ପ୍ରାନ୍ତରୁ ପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ ସେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପଥରେ ମୁହଁ ଫେରାଇଲେ।

Verse 4

विकीryमाणसलिला निरालम्बा पपात सा । मन्दराद्येषु पादेषु प्रविभक्तोदका समम् ॥

ତାଙ୍କର ଜଳ ଛିଟିଯାଇ, କୌଣସି ଆଧାର ବିନା ତଳକୁ ପତିତ ହେଲା; ଏବଂ ମନ୍ଦର ଆଦି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ପାଦଦେଶରେ ସେହି ଜଳ ସମଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଧାରା ହେଲା।

Verse 5

चतुर्ष्वपि पपाताम्बुविभिन्नाङ्घ्रिशिलॊच्चया । पूर्वा सीतेऽति विख्याता ययौ चैत्ररथं वनम् ॥

ଏଭଳି ଚାରି ଦିଗରେ ଜଳ ପତିତ ହେଲା, ଉଚ୍ଚ ଶିଳାପିଣ୍ଡମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ ହୋଇଗଲା। ପୂର୍ବ ଧାରା ‘ସୀତା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ଚୈତ୍ରରଥ ବନକୁ ଗଲା।

Verse 6

तत् प्लावयित्वा च ययौ वरुणोदं सरोवनम् । शीतान्तञ्च गिरिं तस्मात् ततश्चान्यान् गिरिन् क्रमात् ॥

ସେଇ ପ୍ରଦେଶକୁ ପ୍ଲାବିତ କରି ସେ ବରୁଣୋଦ ନାମକ ସରୋବନକୁ ଗଲେ। ସେଠାରୁ ଶୀତାନ୍ତ ନାମକ ପର୍ବତକୁ, ତାପରେ କ୍ରମେ ଅନ୍ୟ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗଲେ।

Verse 7

गत्वा भुवं समासाद्य भद्राश्वाज्जलधिं गता । तथैवालकनन्दाख्या दक्षिणे गन्धमादने ॥

ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱରୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଗଲେ। ଏହିପରି ଦକ୍ଷିଣରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପ୍ରଦେଶରେ ତାହାର ଏକ ଶାଖା ‘ଅଲକନନ୍ଦା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 8

मेरुपादवनं गत्वा नन्दनं देवनन्दनम् । मानसञ्च महावेगात् प्लापयित्वा सरोवरम् ॥

ମେରୁର ପାଦଦେଶର ଅରଣ୍ୟକୁ, ଦେବମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନନ୍ଦନକୁ ଯାଇ, ସେ ଦେବୀ ମହାବଳରେ ମାନସ ସରୋବରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ଲାବିତ କଲେ।

Verse 9

आसाद्य शैलराजानं रम्यं हि शिखरन्तथा । तस्माच्च पर्वतान् सर्वान् दक्षिणोपक्रमोदितान् ॥

ପର୍ବତରାଜ ଓ ତାହାର ରମ୍ୟ ଶିଖରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସେ ସେଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣ କ୍ରମରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ସମସ୍ତ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଉପରେ ଦେଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 10

तान् प्लावयित्वा सम्प्राप्ता हिमवन्तं महागिरिम् । दधार तत्र तां शम्भुर्न मुमोच वृषध्वजः ॥

ସେସବୁକୁ ପ୍ଲାବିତ କରି ସେ ଦେବୀ ମହାଗିରି ହିମବାନ୍‌କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କଲେ ଏବଂ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୁକ୍ତ କଲେ ନାହିଁ।

Verse 11

भगहीरथेनोपवासैः स्तुत्या चाराधितो विभुः । तत्र मुक्ताऽऽ च शर्वेण सप्तधा दक्षिणोदधिम् ॥

ଭଗୀରଥ ଉପବାସ ଓ ସ୍ତୁତିଗୀତରେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ, ସେଇ ଭଗବାନ ଶିବ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ; ଶର୍ବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ସାତ ଧାରାରେ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ।

Verse 12

प्रविवेश त्रिधा प्राच्यां प्लावयन्ती महानदी । भगिरथरथस्यानु स्रोतसैकेन दक्षिणाम् ॥

ସେଇ ମହାନଦୀ ତିନି ଶାଖାରେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଭୂମିକୁ ସିଞ୍ଚି ପ୍ଲାବିତ କଲେ; ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଧାରାରେ ଭଗୀରଥଙ୍କ ରଥମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରି ଦକ୍ଷିଣକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ।

Verse 14

तथैव पश्चिमे पादे विपुले सा महानदी । सुचक्षुरिति विख्याता वैभ्राजं साचलं ययौ ॥ शीतोदञ्च सरस्तस्मात् प्लावयन्ती महानदी । सुचक्षुः पर्वतं प्राप्ता ततश्च त्रिशिखं गता ॥

ସେହିପରି ବିସ୍ତୃତ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସେଇ ମହାନଦୀ ସେଠାରେ ‘ସୁଚକ୍ଷୁ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ, ନିଜ ପର୍ବତ ସହିତ ବୈଭ୍ରାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରୁ ଶୀତୋଦ ସରୋବରକୁ ପ୍ଲାବିତ କରି ସେଇ ମହାନଦୀ ସୁଚକ୍ଷୁ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚି, ପରେ ତ୍ରିଶିଖାକୁ ଗଲେ।

Verse 15

तस्मात् क्रमेण चाद्रीणां शिखरेषु निपत्य सा । केतुमालं समासाद्य प्रविष्टा लवणोदधिम् ॥

ସେଠାରୁ ସେ କ୍ରମେ ପର୍ବତଶିଖରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅବତରି କେତୁମାଳକୁ ପହଞ୍ଚି ଲବଣ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 16

सुपार्श्वन्तु तथैवाद्रिं मेरुपादं हि सा गता । (भद्रसोमेति) तत्र सोमेतिविख्याता सा ययौ सवितुर्वनम् ॥

ସେହିପରି ସେ ମେରୁର ପାଦଭାଗରେ ଥିବା ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ‘ସୋମା’ (ପାଠାନ୍ତରେ ‘ଭଦ୍ରସୋମା’) ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଏବଂ ପରେ ସବିତୃଙ୍କ ବନକୁ ଗଲେ।

Verse 17

तत्पावयन्ती संप्राप्ता महाभद्रं सरोवरम् । ततश्च शङ्खकूटं सा प्रयाता वै महानदी ॥

ସେ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ସେ ମହାନଦୀ ମହାଭଦ୍ର ସରୋବରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା; ସେଠାରୁ ସେ ମହାନଦୀ ଶଙ୍ଖକୂଟକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲା।

Verse 18

तस्माच्च वृषभादीन् सा क्रमात् प्राप्य शिलोच्चयान् । महर्णवमनुप्राप्ता प्लावयित्वोत्तरान् कुरून् ॥

ସେଠାରୁ କ୍ରମେ ବୃଷଭ ଆଦି ଶିଳାମୟ ଉଚ୍ଚଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚି, ଉତ୍ତର କୁରୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ଲାବିତ କରି, ସେ ମହାନଦୀ ମହାସାଗରକୁ ଆସିଲା।

Verse 19

एवमेषा मया गङ्गां कथिता ते द्विजर्षभ । जम्बूद्वीपनिवेशश्च वर्षाणि च यथातथम् ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଓ ତାହାର ବର୍ଷ-ବିନ୍ୟାସ ସହିତ ଏହି ଗଙ୍ଗାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।

Verse 20

वसन्ति तेषु सर्वेषु प्रजाः किंपुरुषादिषु । सुखप्राया निरातङ्का न्यूनतोत्कर्षवर्जिताः ॥

ସେ ସମସ୍ତ ଦେଶରେ—କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ଲୋକମାନେ ପ୍ରାୟଃ ସୁଖରେ ବସନ୍ତି, ଉପଦ୍ରବରହିତ, ଏବଂ ହୀନତା-ଉଚ୍ଚତାର ପରିସ୍ଥିତି ବିନା।

Verse 21

नवस्वपि च वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः । एकैकस्मिंस्तथा देशे नद्यश्चाद्रिविनिःसृताः ॥

ଏହି ନଅଟି ବର୍ଷର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଷରେ ସାତ ସାତ ପ୍ରଧାନ ପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି; ଏହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 22

यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ द्विजोत्तम । तेषूद्भिज्जानि तोयानि मेघवार्यत्र भारतॆ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! କିମ୍ପୁରୁଷାଦି ଅଷ୍ଟ ବର୍ଷରେ ଜଳ ଉଦ୍ଭିଦଜନ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଭାରତବର୍ଷରେ ଜଳ ମେଘବୃଷ୍ଟିଜନ୍ୟ।

Verse 23

वार्क्षो स्वाभाविकी देश्या तोयोत्था मानसী तथा । कर्मजा च नृणां सिद्धर्वर्षेष्वेतेषु चाष्टसु ॥

ସେଇ ଅଷ୍ଟ ବର୍ଷରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧି/ପ୍ରାପ୍ତି—ବୃକ୍ଷଜା, ସ୍ୱାଭାବିକୀ, ଦୈଶିକୀ, ତୋୟୋତ୍ଥା, ମାନସୀ ଏବଂ କର୍ମଜା; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସିଦ୍ଧର୍ବ-ବର୍ଷମାନେ ଏହାକୁ ବିଶେଷରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 24

कामप्रदेभ्यो वृक्षेभ्यो वार्क्षो सिद्धिः स्वभावजा । स्वाभाविकी समाख्याता तृप्तिर्देश्या च दैशिकी ॥

କଳ୍ପବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ନେଇ ବୃକ୍ଷଜା ସିଦ୍ଧି ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ତାହାକୁ ‘ସ୍ୱାଭାବିକୀ’ କୁହାଯାଏ; ଦେଶବିଶେଷଜ ତୃପ୍ତି ‘ଦୈଶିକୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 25

अपां शौक्ष्म्याच्च तोयोत्था ध्यानोपेता च मानसī । उपासनादिकार्यात्तु धर्मजा साप्युदाहृता ॥

ଜଳର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ହେତୁ ତାହା ‘ତୋୟୋତ୍ଥା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଧ୍ୟାନସହିତ ଯାହା, ସେ ‘ମାନସୀ’। ପୂଜାଦି କର୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଯାହା, ତାହା ‘ଧର୍ମଜା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କଥିତ।

Verse 26

न चैतॆषु युगावस्था नाध्यो व्याधयो न च । पुण्यापुण्यसमारम्भो नैव तेषु द्विजोत्तम ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଇ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଯୁଗଧର୍ମ ନାହିଁ, କ୍ଲେଶ କିମ୍ବା ରୋଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏବଂ ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟ-ପାପ ଉତ୍ପାଦକ କୌଣସି ଉଦ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ।