Adhyaya 107
The Creation of Svāyambhuva (Manu) — Bhuvanakośa, Seven Dvīpas, Varṣas, and Lineages
ଅଗ୍ନିଦେବ ନଗରାଦି-ବାସ୍ତୁ ଉପଦେଶରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଭୁବନକୋଶ, ପୃଥିବୀର ଭୂଗୋଳ ଓ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଜନକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କର ସୁସଂଗଠିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ପ୍ରିୟବ୍ରତ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାତ ଦ୍ୱୀପ—ଜମ୍ବୁ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ଶାଲ୍ମଲ, କୁଶ, କ୍ରୌଞ୍ଚ, ଶାକ, ପୁଷ୍କର—ବଣ୍ଟନ କରି ଧର୍ମମୟ ପ୍ରଶାସନ କ୍ରମ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ମେରୁ/ଇଲାବୃତକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବର୍ଷ-ବିଭାଗ ଓ ସୀମା ପର୍ବତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ଉତ୍ତର ଦେଶ ଜରା-ମୃତ୍ୟୁଭୟରହିତ ଓ ଯୁଗଭେଦାତୀତ ସମତାମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ରାଜତ୍ୱରୁ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ଯିବା ପବିତ୍ର ଆଦର୍ଶ—ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଋଷଭ ଓ ଭରତ ଶାଳଗ୍ରାମରେ ବିଷ୍ଣୁପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି—ବଂଶକୁ ତୀର୍ଥାଧାରିତ ମୋକ୍ଷ ସହ ଯୋଡ଼େ। ଭରତରୁ ସୁମତି, ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନାଦି ବଂଶାବଳୀ କହି ଏହାକୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟି ଓ କୃତ-ତ୍ରେତା ଆଦି ଯୁଗକ୍ରମରେ ଚିହ୍ନିତ ବୋଲି ସମାପ୍ତ କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आगेनेये महापुराणे नगरादिवास्तुर्नाम षडधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः स्वायम्भुवसर्गः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भुवनकोषञ्च पृथ्वीद्वीपादिलक्षणं अग्निध्रश्चाग्निबाहुश् च वपुष्मान्द्युतिमांस् तथा
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ନଗରାଦି-ବାସ୍ତୁ’ ନାମକ ୧୦୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୧୦୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ-ସର୍ଗ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ମୁଁ ଭୁବନକୋଶ ଏବଂ ପୃଥିବୀ, ଦ୍ୱୀପ ଆଦିର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଏବଂ ଅଗ୍ନିଧ୍ର, ଅଗ୍ନିବାହୁ, ବପୁଷ୍ମାନ, ଦ୍ୟୁତିମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହିବି।
Verse 2
मेधा मेधातिथिर्भव्यः सवनः पुत्र एव च गृहाणि नगरादिषु इति झ गृहाणि नगराणि तु इति ख विंश एव चेति ख , छ च अष्टाभिर्विभजेदेवमिति छ ईश्वर उवाचेति ख , छ च सवनः क्षय एव च इति क ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां सत्यनामा सुतो ऽभवत्
ମେଧା, ମେଧାତିଥି, ଭବ୍ୟ, ସବନ—ଏମାନେ ହିଁ ପୁତ୍ର ଥିଲେ। (ପାଠଭେଦ ମିଳେ—‘ଗୃହାଣି ନଗରାଦିଷୁ’, ‘ଗୃହାଣି ନଗରାଣି ତୁ’, ‘ବିଂଶ ଏବ’, ‘ଅଷ୍ଟାଭିର୍ବିଭଜେଦେବମ୍’; କେତେକ ପାଠରେ ‘ଈଶ୍ୱର ଉବାଚ’; ଏବଂ ‘ସବନଃ କ୍ଷୟ ଏବ ଚ’ ଇତ୍ୟାଦି।) ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦଶମ ଥିଲେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ; ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ସତ୍ୟନାମା ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 3
प्रियब्रतसुताः ख्याताः सप्तद्वीपान्ददौ पिता जम्बुद्वीपमथाग्नीध्रे प्लक्षं मेधातिथेर्ददौ
ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପିତା ସାତ ଦ୍ୱୀପ ବଣ୍ଟନ କରି ଦେଲେ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଅଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କୁ ଏବଂ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ ମେଧାତିଥିଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
Verse 4
वपुष्मते शाल्मलञ्च ज्योतिष्मते कुशाह्वयं क्रौञ्चद्वीपं द्युतिमते शाकं भव्याय दत्तवान्
ସେ ବପୁଷ୍ମତଙ୍କୁ ଶାଲ୍ମଲଦ୍ୱୀପ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତଙ୍କୁ କୁଶନାମକ (କୁଶଦ୍ୱୀପ), ଦ୍ୟୁତିମତଙ୍କୁ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ଭବ୍ୟଙ୍କୁ ଶାକଦ୍ୱୀପ ଦାନ କଲେ।
Verse 5
पुष्करं सवनायादादग्नीध्रे ऽदात् सुते शतं जम्बूद्वीपं पिता लक्षं नाभेर्दत्तं हिमाह्वयं
ସବନାୟଙ୍କୁ ପୁଷ୍କର ଦେଲେ; ଅଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କୁ ଶତ (ପରିମାଣ) ଦେଲେ। ପିତା ନିଜ ପୁତ୍ର ନାଭିଙ୍କୁ ଲକ୍ଷପ୍ରମାଣ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ‘ହିମାହ୍ୱୟ’ ନାମରେ ଦାନ କଲେ।
Verse 6
हेमकूटं किम्पुरुषे हरिवर्षाय नैषधं इलावृते मेरुमध्ये रम्ये नीलाचलश्रितं
କିମ୍ପୁରୁଷବର୍ଷରେ ହେମକୂଟ ପର୍ବତ ଅଛି। ହରିବର୍ଷର ସୀମାପର୍ବତ ନୈଷଧ। ଇଲାବୃତରେ, ମେରୁର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ରମ୍ୟ ପ୍ରଦେଶରେ, ନୀଳାଚଳ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ (ସୀମାବଦ୍ଧ) ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି।
Verse 7
हिरण्वते श्वेतवर्षं कुरूंस्तु कुरवे ददौ भद्राश्वाय च भद्राश्वं केतुमालाय पश्चिमं
ହିରଣ୍ୱତଙ୍କୁ ଶ୍ୱେତବର୍ଷ ଦେଲେ; କୁରୁଙ୍କୁ କୁରୁଦେଶ ଦେଲେ। ଭଦ୍ରାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ପ୍ରଦେଶ ଏବଂ କେତୁମାଳଙ୍କୁ ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳ ଦାନ କଲେ।
Verse 8
मेरोः प्रियव्रतः पुत्रानभिषिच्य ययौ वनं शालग्रामे तपस्तप्त्वा ययौ विष्णोर्लयं नृपः
ମେରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରିୟବ୍ରତ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଇ ବନକୁ ଗଲେ। ଶାଳଗ୍ରାମରେ ତପ କରି ସେ ରାଜା ବିଷ୍ଣୁରେ ଲୀନ ହେଲେ।
Verse 9
यानि कुम्पुरुषाद्यानि ह्य् अष्टवर्षाणि सत्तम तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्य् अयत्नतः
ହେ ସତ୍ତମ! ‘କୁମ୍ପୁରୁଷ’ ଆଦି ଯେମାନେ ଆଠ ବର୍ଷ ବୟସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କର ସିଦ୍ଧି ସ୍ୱାଭାବିକ; ଅୟତ୍ନରେ ସହଜରେ ଓ ସୁଖପ୍ରାୟ ହୁଏ।
Verse 10
जरामृत्युभयं नास्ति धर्माधर्मौ युगादिकं नाधमं मध्यमन्तुल्या हिमाद्देशात्तु नाभितः
ସେଠାରେ ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ନାହିଁ; ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ନାହିଁ, ଯୁଗାଦି ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ନୀଚ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟମ ଭେଦ ନାହିଁ—ସମସ୍ତେ ସମାନ। (ସେ ଦେଶ) ହିମାଳୟ ଦେଶର ଉତ୍ତରେ ଅଛି।
Verse 11
ऋषभो मेरुदेव्याञ्च ऋषभाद् भरतो ऽभवत् ऋषभो दत्तश्रीः पुत्रे शालग्रामे हरिङ्गतः
ଋଷଭ ମେରୁଦେବୀଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ ଏବଂ ଋଷଭଙ୍କଠାରୁ ଭରତ ଜନ୍ମିଲେ। ଦତ୍ତଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ ଋଷଭ ପୁତ୍ରକୁ ଛାଡ଼ି ଶାଳଗ୍ରାମରେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 12
भरताद् भारतं वर्षं भरतात् सुमतिस्त्वभूत् भरतो दत्तलक्ष्मीकः शालग्रामे हरिं गतः
ଭରତଙ୍କଠାରୁ ‘ଭାରତବର୍ଷ’ ନାମକ ଦେଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା ଏବଂ ଭରତଙ୍କଠାରୁ ସୁମତି ଜନ୍ମିଲେ। ଦତ୍ତଲକ୍ଷ୍ମୀକ ଭରତ ଶାଳଗ୍ରାମରେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 13
सुतेभ्य उ इति ख , छ च रम्येनीलाचलाश्रियमिति ख , ङ , झ च रम्यं नीलाचले स्थितमिति घ हिमाद्देशान्तनाभित इति छ सुमतिस्तत इति ग स योगी योगप्रस्तावे वक्ष्ये तच्चरितं पुनः सुमतेस्तेजसस्तस्मादिन्द्रद्युम्नो व्यजायत
(କେତେକ ପାଠରେ) ‘ସୁତେଭ୍ୟ ଉ…’; (ଅନ୍ୟ ପାଠରେ) ‘ରମ୍ୟ ନୀଳାଚଳ-ଶ୍ରୀ’; (ଅନ୍ୟତ୍ର) ‘ନୀଳାଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନ’; (ଅନ୍ୟତ୍ର) ‘ହିମାଳୟ-ଦେଶାନ୍ତରରୁ, ଅନ୍ୟ ଦେଶର ନାଭି-କେନ୍ଦ୍ରରୁ’; ଏବଂ (କେତେକରେ) ‘ତତଃ ସୁମତି’ ରହିଛି। ସେହି ଯୋଗୀ—ଯାହାଙ୍କ ଚରିତ ମୁଁ ଯୋଗ-ପ୍ରସ୍ତାବରେ ପୁନର୍ବାର କହିବି—ସୁମତିଙ୍କ ତେଜରୁ, ତାଙ୍କଠାରୁ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 14
परमेष्ठी ततस्तस्मात् प्रतीहारस्तदन्वयः प्रतीहारात् प्रतीहर्ता प्रतिहर्तुर्भुवस्ततः
ତାପରେ ପରମେଷ୍ଠୀ ହେଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ସେହି ବଂଶରେ ପ୍ରତୀହାର ଜନ୍ମିଲେ। ପ୍ରତୀହାରଠାରୁ ପ୍ରତୀହର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ପରେ ପ୍ରତୀହର୍ତ୍ତାଠାରୁ ଭୁବ (ଭୂବସ୍) ଜନ୍ମିଲା।
Verse 15
उद्गीतोथ च प्रस्तारो विभुः प्रस्तारतः सुतः पृथुश् चैव ततो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः
ତାପରେ ଉଦ୍ଗୀତ ଓ ପ୍ରସ୍ତାର ହେଲେ। ପ୍ରସ୍ତାରଠାରୁ ବିଭୁ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ପୃଥୁ; ପରେ ନକ୍ତ; ଏବଂ ନକ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୟ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 16
नरो गयस्य तनयः तत्पुत्रो ऽभूद्विराट् ततः तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस्तस्मादजायत
ଗୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ନର ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିରାଟ୍ ହେଲେ। ପରେ ବିରାଟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଧୀମାନ୍ ଓ ମହାପରାକ୍ରମୀ ମହାବୀର୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 17
महान्तस्तत्सुतश्चाभून्मनस्यस्तस्य चात्मजः त्वष्टा त्वष्टुश् च विरजारजस्तस्याप्यभूत् सुतः
ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାନ୍ତସ ହେଲେ, ଏବଂ ମହାନ୍ତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନସ୍ୟ ହେଲେ। ମନସ୍ୟଠାରୁ ତ୍ୱଷ୍ଟା (ଦେବ-ଶିଳ୍ପୀ) ଜନ୍ମିଲେ; ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ବିରଜାରଜ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 18
सत्यजिद्रजसस्तस्य जज्ञे पुत्रशतं मुने विश्वज्योतिःप्रधानास्ते भारतन्तैर् विवर्धितं
ହେ ମୁନି, ସେହି ରଜସରୁ ସତ୍ୟଜିତ୍ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା। ତାହାର ଶତ ପୁତ୍ର ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱଜ୍ୟୋତି ପ୍ରଧାନ, ଯେମାନେ ଭାରତ ବଂଶମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ।
Verse 19
कृतत्रेतादिसर्गेण सर्गः स्वायम्भुवः स्मृतः
କୃତ, ତ୍ରେତା ଆଦି ଯୁଗକ୍ରମରେ ଲକ୍ଷିତ ଯେ ସୃଷ୍ଟି, ସେହିଟି ‘ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସର୍ଗ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Frequently Asked Questions
A classificatory cosmography: the allocation of the seven dvīpas to Priyavrata’s sons, followed by Jambūdvīpa’s internal varṣa/mountain markers centered on Meru and Ilāvṛta, with attention to recensional variants (pāṭhabheda).
It frames geography and dynasty as dharmic pedagogy: righteous rulership culminates in renunciation, and Śālagrāma functions as a tīrtha where kings attain Viṣṇu-laya—integrating worldly order (bhukti) with liberation-oriented discipline (mukti).
Priyavrata as allocator; key recipients include Agnīdhra (Jambūdvīpa), Medhātithi (Plakṣa), Vapuṣmat (Śālmalā), Jyotiṣmat (Kuśa), Dyutimān (Krauñca), Bhavya (Śāka), and Savana (Puṣkara).
It identifies the account as Svāyambhuva-sarga, a creation remembered through the yuga-sequence beginning with Kṛta and Tretā.