Adhyaya 112
Prayāga-māhātmya (Conclusion Notice)
ଏହି ଖଣ୍ଡଟି ଅଗ୍ନେୟ ପୁରାଣର ତୀର୍ଥ-ପ୍ରକରଣରେ ପ୍ରୟାଗ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସମାପ୍ତିକୁ ସୂଚାଉଥିବା ଏକ ସଂକ୍ରାନ୍ତିମୟ ଉପସଂହାର। ପୂର୍ବ ଉପଦେଶକୁ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ଶେଷ କରି, ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳକୁ ପ୍ରୟୋଗଧର୍ମ ଭାବେ ଶିଖାଇବାର ପୁରାଣୀୟ ପାଠପ୍ରଣାଳୀକୁ ରକ୍ଷା କରେ—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପୁଣ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସାଂସାରିକ ଜୀବନକୁ ମୋକ୍ଷାନୁକୂଳ କରିବାର ଉପାୟ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଏହି ସମାପନ ଅଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟାର କ୍ରମବଦ୍ଧ ଅଗ୍ରଗତିକୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚାଏ—ଏକ ତୀର୍ଥର କ୍ରିୟା-ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରୋଫାଇଲରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କର ସୁସଙ୍ଗତ ମାନଚିତ୍ର ଗଢ଼ିଉଠେ, ଯାହା ପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ (କର୍ମକାଣ୍ଡ, ପ୍ରତିମା-ଲକ୍ଷଣ, ରାଜଧର୍ମ/ଶାସନ ଓ ସହାୟକ ବିଦ୍ୟା)କୁ ପୂରକ କରେ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रयागमाहात्म्यं नाम एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्वादशाधिकशततमो ऽध्यायः वाराणसीमाहात्म्यम् अग्निर् उवाच वाराणसी परं तीर्थं गौर्यै प्राह महेश्वरः भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं वसतां गृणतां हरिं
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ୧୧୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୧୧୩ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ବାରାଣସୀମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ବାରାଣସୀ ପରମ ତୀର୍ଥ; ମହେଶ୍ୱର ଏହା ଗୌରୀଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ଏହା ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଓ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦିଏ।
Verse 2
रुद्र उवाच गौरीक्षेत्रं न मुक्तं वै अविमुक्तं ततः स्मृतं अन्नदानाद्दिवमिति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च तीर्थं वानरकं परमिति ख , ग , घ , ङ च वाराणसीमिति ख , घ च वसतां शृणुतां हरिमिति ग , घ , ङ च जप्तं तप्तं दत्तममविमुक्ते विलाक्षयं
ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ଏହା ଗୌରୀଙ୍କ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର; ଏହା ସତ୍ୟରେ ‘ନ ତ୍ୟକ୍ତ’, ତେଣୁ ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଅନ୍ନଦାନରେ ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ ହୁଏ। ଏହା ବାନରକ ନାମକ ପରମ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ଏହାକୁ ବାରାଣସୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଓ ସେଠାରେ ଶୁଣୁଥିବା—ଦୁହେଁଙ୍କର ଫଳ ହରି। ଅବିମୁକ୍ତରେ କୃତ ଜପ, ତପ, ଦାନ ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 3
अश्मना चरणौ हत्वा वसेत्काशीन्न हि त्यजेत् हरिश् चन्द्रं परं गुह्यं गुह्यमाम्नातकेश्वरं
ପଥରରେ କାହାରୋ ଚରଣକୁ ଆଘାତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାଶୀରେ ହିଁ ବସିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତାହାକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେଠାରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନାମକ ପରମ ଗୁହ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଓ ଆମ୍ନାତକେଶ୍ୱର ନାମକ ଗୁହ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି।
Verse 4
जप्येश्वरं परं गुह्यं गुह्यं श्रीपर्वतं तथा महालयं परं गुह्यं भृगुश् चण्डेश्वरं तथा
ଜପ୍ୟେଶ୍ୱର—ପରମ ଗୁହ୍ୟ; ଏବଂ ଶ୍ରୀପର୍ବତ—ଗୁହ୍ୟ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ; ମହାଲୟ—ପରମ ଗୁହ୍ୟ; ତଥା ଭୃଗୁ ତୀର୍ଥ ଓ ଚଣ୍ଡେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ।
Verse 5
केदारं परमं गुह्यमष्टौ सन्त्यविमुक्तके गुह्यानां परमं गुह्यमविमुक्तं परं मम
କେଦାର ପରମ ଗୁହ୍ୟ; ଅବିମୁକ୍ତରେ ଏପରି ଆଠଟି (ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ) ଅଛି। ସମସ୍ତ ଗୁହ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଅବିମୁକ୍ତ ହିଁ ପରମ ଗୁହ୍ୟ—ସେହି ମୋର ପରମ ଧାମ।
Verse 6
द्वियोजनन्तु पूर्वं स्याद् योजनार्धं तदन्यथा वरणा च नदी चासीत् तयोर्मध्ये वाराणसी
ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏହାର ବିସ୍ତାର ଦୁଇ ଯୋଜନ; ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ଓ ଅର୍ଧ ଯୋଜନ। ବରଣା ଓ ଅସୀ—ଏହି ଦୁଇ ନଦୀ ଅଛି; ସେହି ଦୁଇଟିର ମଧ୍ୟରେ ବାରାଣସୀ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 7
अत्र स्नानं जपो होमो मरणं देवपूजनं श्राद्धं दानं निवासश् च यद्यत् स्याद्भुक्तिमुक्तिदं
ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଘଟେ—ସ୍ନାନ, ଜପ, ହୋମ, ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେବପୂଜା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ ଓ ନିବାସ—ସବୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
Frequently Asked Questions
Purāṇas often preserve transmission markers that close one adhyāya and cue the next; here it signals a curated sequence of tīrthas within the Bhuvanakośa–Tīrtha-māhātmya framework.
It reinforces modular organization—each tīrtha is treated as a discrete knowledge-unit, enabling systematic traversal of sacred geography alongside the Purāṇa’s other vidyās.