Adhyaya 119

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे भारतवर्षं नामाष्टादशाधिकशततमो ऽध्यायः अथैकोनविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः महाद्वीपादि अग्निर् उवाच लक्षयोजनविस्तारं जम्बूद्वीपं समावृतम् शक्तिमानृक्षपर्वत इति घ , छ च शुक्तिमानृक्षपर्वत इति ज नव भेदा भवन्त्यस्येति झ शक्तिमत इति ख , ग , घ , झ च लक्ष्ययोजनमनेन क्षीरोदेन समन्ततः

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ଭାରତବର୍ଷ’ ନାମକ ୧୧୮ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ମହାଦ୍ୱୀପାଦି’ ବିଷୟକ ୧୧୯ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପର ବିସ୍ତାର ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ, ଏବଂ ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆବୃତ। (ପାଠଭେଦ: ଶକ୍ତିମାନ/ଶୁକ୍ତିମାନ ଋକ୍ଷପର୍ବତ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିମତ।) ଏହାର ନଅଟି ବିଭାଗ ଅଛି। ଚାରିପାଖେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ପରିମାଣର କ୍ଷୀରୋଦ ସମୁଦ୍ର ବିସ୍ତୃତ।

Verse 2

संवेष्ट्य क्षारमुदधिं प्लक्षद्वीपस् तथा स्थितः सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरास् तथा

ଲବଣ-ସମୁଦ୍ରରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏବଂ ମେଧାତିଥିଙ୍କ ସାତ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି-ରାଜା।

Verse 3

स्याच्छान्तभयः शिशिरः सुखोदय इतः परः आनन्दश् च शिवः क्षेमो ध्रुवस्तन्नामवर्षकं

‘ଭୟ-ଶାନ୍ତିକର’, ‘ଶୀତଳ’, ‘ସୁଖୋଦୟ-କର୍ତ୍ତା’, ‘ସର୍ବାତୀତ’, ‘ଆନନ୍ଦ’, ‘ଶିବ (ମଙ୍ଗଳ)’, ‘କ୍ଷେମ (କଲ୍ୟାଣ)’, ଏବଂ ‘ଧ୍ରୁବ (ଅଚଳ)’—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ନାମ-ପ୍ରଦ ଉପାଧି।

Verse 4

मर्यादाशैलो गोमेधश् चन्द्रो नारददुन्द्भी सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजास्तज्जनाः शुभाः

ମର୍ୟାଦାଶୈଳ, ଗୋମେଧ, ଚନ୍ଦ୍ର, ନାରଦ-ଦୁନ୍ଦୁଭୀ, ସୋମକ, ସୁମନା, ଏବଂ ବୈଭ୍ରାଜ ପର୍ବତ—ତଥା ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଶୁଭ ଜନମାନେ—ଏମିତି ଘୋଷିତ।

Verse 5

नद्यः प्रधानाः सप्तात्र प्लक्षाच्छाकान्तिकेषु च जीवनं पञ्चसास्रं धर्मो वर्णाश्रमात्मकः

ଏଠାରେ ସାତଟି ପ୍ରଧାନ ନଦୀ ଅଛି; ଏବଂ ପ୍ଲକ୍ଷ ଓ ଶାକ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଆୟୁ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ, ଧର୍ମ ଵର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ବ୍ୟବସ୍ଥାନୁସାରେ।

Verse 6

आर्यकाः कुरवश् चैव विविंशा भाविनश् च ते विप्राद्यास्तैश् च सोमो ऽर्च्यो द्विलक्षश्चाब्धिलक्षकः

ଆର୍ୟକ, କୁରୁ, ବିବିଂଶ ଓ ଭାବିନ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୋମଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ; ଫଳ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଏବଂ ‘ଅବ୍ଧି-ଲକ୍ଷ’ (ଅପରିମେୟ) ପୁଣ୍ୟ।

Verse 7

मानेनेक्षुरसोदेन वृतो द्विगुणशाल्मलः वपुष्मतः सप्त पुत्राः शाल्मलेशास् तथाभवन्

ଇକ୍ଷୁରସ-ଜଳ (ଗୁଡ଼ରସ ସଦୃଶ) ର ପରିଖାଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ‘ଦ୍ୱିଗୁଣ-ଶାଲ୍ମଲ’ ନାମକ ଦ୍ୱୀପ ଥିଲା। ବପୁଷ୍ମତରୁ ସାତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମି, ସେମାନେ ଶାଲ୍ମଲର ଅଧିପତି ହେଲେ।

Verse 8

श्वेतो ऽथ हरितश् चैव जीमूतो लोहितः क्रमात् वैद्युतो मानसश् चैव सुप्रभो नाम वर्षकः

କ୍ରମାନୁସାରେ ‘ବର୍ଷକ’ (ବର୍ଷାକାରୀ) ନାମଗୁଡ଼ିକ—ଶ୍ୱେତ, ହରିତ, ଜୀମୂତ, ଲୋହିତ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ମାନସ, ସୁପ୍ରଭ; ଏମାନେ ବର୍ଷଣକର୍ତ୍ତା।

Verse 9

द्विगुणो द्विगुणेनैव सुरोदेन समावृतः कुमुदश्चानलश् चैव तृतीयस्तु वलाहकः

ତାପରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀର ଦ୍ୱିଗୁଣ, ପୁନଃ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ; ତାହା ‘ସୁରୋଦ’ ନାମକ ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ସେଠାରେ କୁମୁଦ ଓ ଅନଲ; ତୃତୀୟଟି ବଲାହକ।

Verse 10

द्रोणः कंको ऽथ महिषः ककुद्मान् सप्त निम्नगाः कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाःस्युर्ब्राह्मणादयः

ଦ୍ରୋଣ, କଙ୍କ, ମହିଷ, କକୁଦ୍ମାନ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ। ସାତଟି ‘ନିମ୍ନଗା’ (ନିମ୍ନଭୂମିର ନଦୀ-ଧାରା) ଅଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣାଦି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ କ୍ରମେ କପିଲ, ଚାରୁଣ, ପୀତ, କୃଷ୍ଣ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 11

वायुरूपं यजन्ति स्म सुरोदेनायमावृतः द्वीपस् तथा स्मृत इति झ वर्णाश्रमात्मज इति ख , घ , ज च कुमुदश्चोन्नतश् चैवेति ख , ग , घ , ङ च कर्को ऽथेति क सुरोदेन समावृत इति घ ज्योतिष्मतः कुशेशाः स्युरुद्गिजो धेनुमान् सुतः

ସେମାନେ ବାୟୁରୂପ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଜନ କରନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ‘ସୁରୋଦ’ ନାମକ ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ଆବୃତ—ଏପରି ସ୍ମୃତି ଅଛି। କିଛି ପାଠରେ—“ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ତାହାର ପୁତ୍ର”; ଅନ୍ୟତ୍ର—“କୁମୁଦ ଓ ଉନ୍ନତ”; ଆଉ କେଉଁଠି—“କର୍କ” ନାମ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତରୁ କୁଶେଶ ଜନ୍ମେ; ଧେନୁମାନର ପୁତ୍ର ଉଦ୍ଗି।

Verse 12

द्वैरथो लंवनो धैर्यः कपिलश् च प्रभाकरः विप्राद्या दधिमुख्यास्तु ब्रह्मरूपं यजन्ति ते

ଦ୍ୱୈରଥ, ଲଂବନ, ଧୈର୍ୟ, କପିଲ ଓ ପ୍ରଭାକର; ଏବଂ ଦଧିମୁଖ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିପ୍ରାଦି—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମରୂପକୁ ଯଜନ/ପୂଜନ କରନ୍ତି।

Verse 13

विद्रुमो हेमशैलश् च द्युतिमान् पुष्पवांस् तथा कुशेशयो हरिः शैलो वर्षार्थं मन्दराचलः

ବିଦ୍ରୁମ ଓ ହେମଶୈଳ; ଦ୍ୟୁତିମାନ ଓ ପୁଷ୍ପବାନ; କୁଶେଶୟ ଓ ହରି—ଏମାନେ ପର୍ବତ; ଏବଂ ବର୍ଷାର୍ଥେ ମନ୍ଦରାଚଳ (ପୂଜ୍ୟ) ଅଟେ।

Verse 14

वेष्टितो ऽयं घृतोदेन क्रौञ्चद्वीपेन सो ऽप्यथ क्रौञ्चेश्वराः द्युतिमतः पुत्रास्तन्नामवर्षकाः

ଏହି (ଶାକଦ୍ୱୀପ) ଘୃତ-ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟିତ; ତାପରେ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ। କ୍ରୌଞ୍ଚର ଅଧିପତିମାନେ ଦ୍ୟୁତିମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏବଂ ସେଠାର ବର୍ଷ (ପ୍ରଦେଶ) ତାଙ୍କ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 15

कुशलो मनोनुगश्चोष्णः प्रधानो ऽथान्धकारकः मुनिश् च दुन्दुभिः सप्त सप्त शैलाश् च निम्नगाः

କୁଶଳ, ମନୋନୁଗ, ଉଷ୍ଣ, ପ୍ରଧାନ ଓ ଅନ୍ଧକାରକ; ଏବଂ ମୁନି ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭି—ଏମାନେ ସାତ; ତଥା (ସେଠାରେ) ସାତ ପର୍ବତ ଓ ସାତ ନଦୀ ଅଛି।

Verse 16

क्रौञ्चश् च वाम्नश् चैव तृतीयश्चान्धकारकः देववृत् पुण्डरीकश् च दुन्दुभिर्द्विगुणो मिथः

‘କ୍ରୌଞ୍ଚ’ ଓ ‘ବାମ୍ନ’ (ନରକ) ଅଟେ; ତୃତୀୟ ‘ଅନ୍ଧକାରକ’। ଏବଂ ‘ଦେବବୃତ୍’, ‘ପୁଣ୍ଡରୀକ’, ‘ଦୁନ୍ଦୁଭି’—ଏମାନେ ପରସ୍ପର ଦ୍ୱିଗୁଣ/ଯୁଗ୍ମରୂପେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 17

द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तीर्था विप्रादयो हरिम्

ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ସେହି ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କର ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ପରି ଏକେ କ୍ରମରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ। ପୁଷ୍କରମାନେ ପ୍ରଚୁର ଓ ଧନ୍ୟ; ତୀର୍ଥସ୍ଥାନମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦି ସହ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଭକ୍ତିରେ ନିମଗ୍ନ।

Verse 18

यजन्ति क्रौञ्चद्वीपस्तु दधिमण्डोदकावृतः संवृतः शाकद्वीपेन हव्याच्छाकेश्वराः सुताः

କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ୱୀପରେ ଯଜ୍ଞ-ଉପାସନା କରାଯାଏ। ସେହି ଦ୍ୱୀପ ଦଧିମଣ୍ଡ (ଛାଛ/ଦହିଜଳ) ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ, ଏବଂ ପୁନଃ ଶାକଦ୍ୱୀପଦ୍ୱାରା ସଂବୃତ। ସେଠାରେ ହବ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ‘ଶାକେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ (ଶାସକ ବଂଶ)।

Verse 19

जलदश् च कुमारश् च सुकुमारो मणीवकः कुशोत्तरथो मोदाकी द्रुमस्तन्नामवर्षकाः

ଜଲଦ, କୁମାର, ସୁକୁମାର, ମଣୀବକ, କୁଶୋତ୍ତରଥ, ମୋଦାକୀ ଏବଂ ଦ୍ରୁମ—ଏହିମାନେ ବର୍ଷ (ପ୍ରଦେଶ/ବିଭାଗ) ମାନଙ୍କର ନାମ।

Verse 20

उदयाख्यो जलधरो रैवतः श्यामकोद्रकौ आम्विकेयस् तथा रम्यः केशरी सप्त निम्नगाः

ଉଦୟାଖ୍ୟ, ଜଲଧର, ରୈବତ, ଶ୍ୟାମକ, ଓଦ୍ରକ, ଆମ୍ବିକେୟ, ଏବଂ ରମ୍ୟ ଓ କେଶରୀ—ଏହିମାନେ ସାତଟି ନଦୀ (ନିମ୍ନଗା) ।

Verse 21

रुद्राभ इति क विक्रम इति ख , छ च कुशल इत्य् आदिः, निम्नगा इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति तृतीयश्चानुकारक इति घ , झ च पुष्कलावत्यां तीर्था इति घ मगा मगधमनस्या मन्दगाश् च द्विजातयः यजन्ति सूर्यरूपं तु शाकः क्षीराब्धिना वृतः

ମଗ, ମଗଧ-ମନସ୍ୟ ଏବଂ ମନ୍ଦଗ—ଏହି ଦ୍ୱିଜ ସମୁଦାୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରକଟ ରୂପକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଏବଂ ଶାକ (ଶାକଦ୍ୱୀପ/ଶାକଦେଶ) କ୍ଷୀରସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ଘେରା।

Verse 22

पुष्करेणावृतः सो ऽपि द्वौ पुत्रौ सवनस्य च मसावीतो धातकिश् च वर्षे द्वे नामचिह्निते

ସେ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲା। ସବନଙ୍କର ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ମସାବୀତ ଓ ଧାତକି; ତାଙ୍କ ନାମରେ ଦୁଇଟି ବର୍ଷ (ଅଞ୍ଚଳ) ନାମିତ ହେଲା।

Verse 23

एको ऽद्रिर्मानसाख्यो ऽत्र मध्यतो वलयाकृतिः योजनानां सहस्राणि विस्तारोच्छ्रायतः समः

ଏଠାରେ ‘ମାନସା’ ନାମକ ଏକମାତ୍ର ପର୍ବତ ଅଛି; ସେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବଳୟାକାର ଅବସ୍ଥିତ। ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଉଚ୍ଚତା ସମାନ—ଦୁହେଁ ଏକ ସହସ୍ର ଯୋଜନ।

Verse 24

जीवनं दशसाहस्रं सुरैर् ब्रह्मात्र पूज्यते स्वादूदकेनोदधिना वेष्टितो द्वीपमानतः

ସେଠାରେ ଆୟୁ ଦଶ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୁଏ; ସେଠାରେ ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ସେ ଦ୍ୱୀପ ନିଜ ପରିମାଣାନୁସାରେ ମିଠାଜଳ ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟିତ।

Verse 25

ऊनातिरिक्तता चापां समुद्रेषु न जायते उदयास्तमनेष्विन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଜଳରେ ନ ଅଭାବ ହୁଏ, ନ ଅତିରିକ୍ତତା; ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ—ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ।

Verse 26

दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि वै अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने

ହେ ମହାମୁନେ! ସମୁଦ୍ରଜଳର ବୃଦ୍ଧି-କ୍ଷୟ ପାଞ୍ଚଶେ ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ (ଆଙ୍ଗୁଳ-ମାପ) ପରିମାଣରେ ଦେଖାଯାଇଛି।

Verse 27

स्वादूदका बहुगुणा भूर्हैमी जन्तुवर्जिता लोकालोकस्ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः

ସେଠାରେ ‘ସ୍ୱାଦୂଦକା’ ନାମକ ଭୂମି ଅଛି, ଯାହା ଅନେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ସମୃଦ୍ଧ; ତାହାର ଭୂମି ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଏବଂ ଜୀବଜନ୍ତୁବର୍ଜିତ। ତାହାର ପରେ ‘ଲୋକାଲୋକ’ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ଦଶହଜାର ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତରେ ବିସ୍ତୃତ।

Verse 28

लोकालोकस्तु तमसावृतो ऽथाण्डकटाहतः भूमिः साण्डकटाहेन पञ्चाशत्कोटिविस्तरा

ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ତମସାରେ ଆବୃତ; ତାହାର ପରେ ‘ଅଣ୍ଡ-କଟାହ’ ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆବରଣ ଅଛି। ପୃଥିବୀ ସେହି ଅଣ୍ଡ-କଟାହ ସହିତ ପଞ୍ଚାଶ କୋଟି (ଯୋଜନ) ପ୍ରସ୍ତରେ ବିସ୍ତୃତ।