
गङ्गामाहात्म्यं (The Greatness of the Gaṅgā)
ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରବାହରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସାଧାରଣ ତୀର୍ଥ-ପ୍ରଶଂସାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶୁଦ୍ଧିକାରିଣୀ ଭାବେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଭୂମି ମାଧ୍ୟମରେ ଗଙ୍ଗା ବହେ ସେ ଭୂମି ସ୍ୱୟଂ ପବିତ୍ର—ଭୂଗୋଳ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ଯାନ ହୋଇଯାଏ। ଗଙ୍ଗାକୁ ଜୀବମାନଙ୍କର ପରମ ‘ଗତି’ (ଆଶ୍ରୟ/ମାର୍ଗ) କୁହାଯାଇ, ନିରନ୍ତର ପୂଜାରେ ପିତୃବଂଶ ଓ ସନ୍ତାନବଂଶ—ଦୁହେଁ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କଥା ଅଛି। ଗଙ୍ଗାଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ଜଳପାନ, ସ୍ତୁତିପାଠ ପରି ସରଳ କ୍ରିୟା ମହାଫଳଦାୟୀ, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଏକ ମାସ ତଟରେ ଭକ୍ତିରେ ରହିବା ସର୍ବଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ। ଅସ୍ଥି-ଅବଶେଷ ଗଙ୍ଗାରେ ଯେତେଦିନ ରହେ ସେତେଦିନ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ନିଶ୍ଚିତ—ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି-ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମହତ୍ତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଅନ୍ଧ ଆଦି ବାଧାଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାତୀର୍ଥରେ ଦେବତୁଲ୍ୟ ହୋଇ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କୃପାର ସାର୍ବଜନୀନତା କୁହାଯାଏ।
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे तीर्थयात्रा माहात्म्यं नाम नवाधिकशततमो ऽध्यायः अथ दशाधिकशततमो ऽध्यायः गङामाहात्म्यं अग्निर् उवाच गङामाहात्म्यमाख्यास्ये सेव्या सा भुक्तिमुक्तिदा येषां मध्ये याति गङ्गा ते देशा पावना वराः
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ 109ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ 110ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଗଙ୍ଗା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ମୁଁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ସେ ସେବ୍ୟା, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ। ଯେ ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗା ବହେ, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପାବନ।
Verse 2
ह अग्निर् उवाच माहात्म्यं सर्वतीर्थानामित्यादिः, नैमिषं परमन्तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकं इत्य् आग्नेये महापुराणे तीर्थयात्रामाहात्म्यमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति गतिर्गङ्गा तु भूतानां गतिमन्वेषतांअप्_११०००२अब् सदा गङ्गा तारयते चोभौ वंशौ नित्यं हि सेविता
ଅଗ୍ନି କହିଲେ— “ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ” ଇତ୍ୟାଦି; “ନୈମିଷ ପରମ ତୀର୍ଥ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାୟକ” ବୋଲି। (ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶେଷ ହେଉଥିବା ପାଠ ‘ଝ’ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ନାହିଁ।) ପରମ ଗତି ଖୋଜୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ହିଁ ଆଶ୍ରୟ-ମାର୍ଗ। ନିତ୍ୟ ସେବିତା ଗଙ୍ଗା ପିତୃବଂଶ ଓ ସନ୍ତାନବଂଶ—ଉଭୟଙ୍କୁ—ସଦା ତାରେ।
Verse 3
चान्द्रायणसहस्राच्च गङ्गाम्भःपानमुत्तमं गङां मासन्तु संसेव्य सर्वयज्ञफलं लभेत्
ସହସ୍ର ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାଜଳ ପାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏକ ମାସ ଭକ୍ତିରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେବନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
Verse 4
सकलाघहरी देवी स्वर्गलोकप्रदायिनी यावदस्थि च गङ्गायां तावत् स्वर्गे स तिष्ठति
ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ପାପ ହରଣକାରିଣୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରଦାୟିନୀ। ଯେତେଦିନ କାହାର ଅସ୍ଥି-ଅବଶେଷ ଗଙ୍ଗାରେ ରହେ, ସେତେଦିନ ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହେ।
Verse 5
अन्धादयस्तु तां सेव्य देवैर् गच्छन्ति तुल्यतां गङ्गातीर्थसमुद्भूतमृद्धारी सो ऽघहार्कवत्
ଅନ୍ଧ ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ସେଇ ଗଙ୍ଗାତୀର୍ଥକୁ ସେବନ କଲେ ଦେବସମ ହୁଅନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାତୀର୍ଥରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଏହା ସମୃଦ୍ଧିଦାୟକ ଓ ପାପହର—ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ (ଅନ୍ଧକାର ନାଶକ)।
Verse 6
दर्शनात् स्पर्शनात् पानात्तथा गङ्गेतिकीर्तनात् पुनाति पुण्यपुरुषान् शतशीथ सहस्रशः
ଗଙ୍ଗାର ଦର୍ଶନରୁ, ସ୍ପର୍ଶରୁ, ଜଳପାନରୁ, ଏବଂ ‘ଗଙ୍ଗା’ ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ-ଉଚ୍ଚାରଣରୁ ମଧ୍ୟ ସେ ପୁଣ୍ୟବାନମାନଙ୍କୁ—ଶତଶଃ ସହସ୍ରଶଃ—ପୁନଃପୁନଃ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
Darśana (seeing), sparśana (touching), pāna (drinking), and kīrtana (reciting/singing her praises) are explicitly listed as purifying acts.
It presents the Gaṅgā as both bhukti-mukti-dā (bestower of worldly enjoyment and liberation), where accessible devotional actions yield both material auspiciousness and ultimate spiritual release.
It states that the Gaṅgā, when continually worshipped, delivers both lines of ancestry—forefathers and descendants—highlighting intergenerational merit.
Yes. It notes that a concluding reading ending with “tīrtha-yātrā-māhātmyam” is not found in the ‘Jha’ manuscript, indicating a textual variant.