Adhyaya 109
Chapter 109 — Tīrtha-mahātmya (The Glory of Sacred Pilgrimage Places)
ଅଗ୍ନି କହନ୍ତି—ତୀର୍ଥଫଳ ଆତ୍ମସଂଯମ ସହ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ; ହାତ-ପା ଓ ମନର ନିୟମ, ଲଘୁ ଆହାର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ, ଦାନ ଗ୍ରହଣରୁ ବିରତି—ଏହି ନୀତିମୟ ପୂର୍ବଶର୍ତ୍ତ ଥିଲେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଘାଟକୁ ନ ଘୁରି ଶୁଦ୍ଧ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ତିନି ରାତିର ଉପବାସକୁ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ କୁହାଯାଇଛି; ବ୍ୟୟବହୁଳ ଯଜ୍ଞ କରିପାରୁନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସହଜ ଉପାୟ। ପୁଷ୍କରକୁ ପରମ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଗରିମା ଦିଆଯାଇଛି; ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଦେବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ବିଶେଷ ବଢ଼େ; ସେଠାରେ ବାସ, ଜପ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବଂଶୋଦ୍ଧାର କରେ, ଅଶ୍ୱମେଧସମ ପୁଣ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦିଏ। ପରେ ନଦୀ, ସଙ୍ଗମ, ବନ, ପର୍ବତ, ନଗର—କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରୟାଗ, ବାରାଣସୀ, ଅବନ୍ତୀ, ଅଯୋଧ୍ୟା, ନୈମିଷ ଇତ୍ୟାଦି—ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସ୍ନାନ, ଦାନ (ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକରେ ଅନ୍ନଦାନ), ଓ ସ୍ମରଣ/ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ବିଶେଷ—ସେଠାର ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ତାରକ; ସରସ୍ୱତୀ ଓ ବିଷ୍ଣୁସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦେବତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ଏହା ଧର୍ମର ତୀବ୍ରଫଳଦାୟକ କ୍ଷେତ୍ର।
Shlokas
Verse 1
अथ नवाधिकशततमो ऽध्यायः तीर्थमाहात्म्यं अग्निर् उवाच माहात्म्यं सर्वतीर्थानां वक्ष्ये यद्भक्तिमुक्तिदं यस्य हस्तौ च पादौ च मनश् चैव सुसंयतं
ଏବେ ଏକଶେ ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ—ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ମୁଁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଙ୍କ ମହିମା କହିବି, ଯାହା ଭକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଏ; ଯାହାର ହାତ, ପାଦ ଓ ମନ ଭଲଭାବେ ସଂଯତ।
Verse 2
विद्या तपश् च कीर्तिश् च स तीर्थफलमश्नुते स्वसंयतमिति घ प्रतिग्राहादुपावृत्तो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
ବିଦ୍ୟା, ତପ ଓ କୀର୍ତ୍ତି—ସେ ତୀର୍ଥଫଳ ପାଏ। ସେ ସ୍ୱସଂଯମୀ ହେଉ; ଦାନ ଗ୍ରହଣରୁ ନିବୃତ୍ତ, ଲଘୁଆହାରୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହେଉ।
Verse 3
निष्पपस्तीर्थयात्री तु सर्वयज्ञफलं लभेत् अनुपोष्य त्रिरात्रीणि तीर्थान्यनभिगम्य च
ନିଷ୍ପାପ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ଏବଂ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି, ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥକୁ ନ ଯାଇ, ସେଇ ଫଳ ଲଭେ।
Verse 4
अदत्वा काञ्चनं गाश् च दरिद्रो नाम जायते तीर्थाभिओगमने तत् स्याद्यद्यज्ञेनाप्यते फलं
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗାଈ ଦାନ ନ କଲେ ମଣିଷ ‘ଦରିଦ୍ର’ ନାମେ ପରିଚିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ତୀର୍ଥାଭିଗମନରେ ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ମିଳେ।
Verse 5
पुष्करं परमं तीर्थं सान्निध्यं हि त्रिसन्ध्यकं दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां विप्र पुष्करे
ପୁଷ୍କର ପରମ ତୀର୍ଥ; ସେଠାରେ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ (ପ୍ରଭାତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ସନ୍ଧ୍ୟା) ବିଶେଷ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହେ। ହେ ବିପ୍ର, ପୁଷ୍କରେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଦଶକୋଟି ସହସ୍ର ମହିମା ନିହିତ।
Verse 6
ब्रह्मा सह सुरैर् आस्ते मुनयः सर्वमिच्छवः देवाः प्राप्ताः सिद्धिमत्र स्नाताः पितृसुरार्चकाः
ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ବସନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛୁକ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେବମାନେ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ପିତୃ-ଦେବ ଆରାଧକମାନେ କୃତାର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 7
अश्वमेधफलं प्राप्य ब्रह्मलोकं प्रयान्ति ते कार्त्तिक्यामन्नदानाच्च निर्मलो ब्रह्मलोकभाक्
ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମ ପୁଣ୍ୟ ପାଇ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଅନ୍ନଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।
Verse 8
पुष्करे दुष्करं गन्तुं पुष्करे दुष्करं तपः दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करं
ପୁଷ୍କରକୁ ଯିବା ଦୁଷ୍କର; ପୁଷ୍କରରେ ତପ କରିବା ଦୁଷ୍କର। ପୁଷ୍କରରେ ଦାନ କରିବା ଦୁଷ୍କର, ଏବଂ ସେଠାରେ ବାସ କରିବା ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର।
Verse 9
तत्र वासाज्जपच्छ्राद्धात् कुलानां शतमुद्धरेत् जम्बुमार्गं च तत्रैव तीर्थन्तण्डुलिकाश्रमं
ସେଠାରେ ବାସ କରି ଏବଂ ଜପ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଶତ କୁଳର ଉଦ୍ଧାର କରେ। ସେଠାରେ ଜମ୍ବୁମାର୍ଗ ଓ ତଣ୍ଡୁଲିକାଶ୍ରମ ନାମକ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 10
कर्णाश्रमं कोटितीर्थं नर्मदा चार्वुदं परं तीर्थञ्चर्मण्वती सिन्धुः सोमनाथः प्रभासकं
କର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ନର୍ମଦା, ପରମ ପୁଣ୍ୟ ଆର୍ବୁଦ, ଚର୍ମଣ୍ୱତୀର ତୀର୍ଥ, ସିନ୍ଧୁ, ସୋମନାଥ ଓ ପ୍ରଭାସ—ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ମରଣୀୟ ତୀର୍ଥ।
Verse 11
सरस्वत्यब्धिसङ्गश् च सागरन्तीर्थमुत्तमं येति ख , ग , छ च अश्वमेधफलं चाप्येति घ ब्रह्मलोककमिति ख , ग , ङ , छ च दुष्करं गन्तुमिति ख वस्तुं तत्र सुदुष्करमिति ज कण्वाश्रममिति घ सरस्वत्यब्धिसञ्ज्ञयेति ग , घ , ज च पिण्डारकं द्वारका च गोमती सर्वसिद्धिदा
ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ସମୁଦ୍ରସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ‘ସାଗର’ ନାମକ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାକୁ ଯାଇଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିବା କଷ୍ଟକର, ସେଠାରେ ବାସ କରିବା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ଏହି ସ୍ଥାନ ‘କଣ୍ୱାଶ୍ରମ’ ଓ ‘ସରସ୍ୱତୀ–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପିଣ୍ଡାରକ, ଦ୍ୱାରକା ଓ ଗୋମତୀ ନଦୀ ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟିନୀ।
Verse 12
भूमितीर्थं ब्रह्मतुङ्गं तीर्थं पञ्चनदं परं भीमतीर्थं गिरीन्द्रञ्च देविका पापनाशिनी
ଭୂମିତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମତୁଙ୍ଗ, ପଞ୍ଚନଦର ପରମ ତୀର୍ଥ, ଭୀମତୀର୍ଥ, ଗିରୀନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ପାପନାଶିନୀ ଦେବିକା—ଏସବୁ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ ସ୍ମରଣୀୟ।
Verse 13
तीर्थं विनशनं पुण्यं नागोद्भेदमघार्दनं तीर्थं कुमारकोटिश् च सर्वदानीरितानि च
‘ବିନଶନ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ‘ନାଗୋଦ୍ଭେଦ’ ଓ ପାପନାଶକ ‘ଅଘାର୍ଦନ’ ତୀର୍ଥ; ଏବଂ ‘କୁମାରକୋଟି’ ନାମକ ତୀର୍ଥ। ଏସବୁ ‘ସର୍ବଦାନ’ ବୋଲି ଘୋଷିତ—ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ ଦାନର ଫଳ ପ୍ରଦାନକାରୀ।
Verse 14
कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहं य एवं सततं ब्रूयात्सो ऽमलः प्राप्नुयाद्दिवं
“ମୁଁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯିବି; ମୁଁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବାସ କରୁଛି”—ଏଭଳି ଯେ ନିତ୍ୟ କହେ, ସେ ମଳିନତାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 15
तत्र विष्ण्वादयो देवास्तत्र वासाद्धरिं व्रजेत् सरस्वत्यां सन्निहित्यां स्नानकृद्ब्रह्मलोकभाक्
ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବମାନେ ବାସ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ବାସ କଲେ ହରି ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ (ଦେବୀ/ନଦୀ) ସେଠାରେ ସନ୍ନିହିତ ଥିବାବେଳେ ଯେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 16
पांशवोपि कुरुक्षेत्रे नयन्ति परमां गतिं धर्मतीर्थं सुवर्णाख्यं गङ्गाद्वारमनुत्तमं
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଧୂଳିକଣାମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଗତିକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ସେଠାରେ ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ’ ନାମକ ଧର୍ମତୀର୍ଥ ଏବଂ ଅନୁତ୍ତମ ‘ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର’ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 17
तीर्थं कणखलं पुण्यं भद्रकर्णह्रदन्तथा गङ्गासस्वतीसङ्गं ब्रह्मावर्तमघार्दनं
ପୁଣ୍ୟ ‘କଣଖଳ’ ତୀର୍ଥ, ତଥା ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ; ଗଙ୍ଗା-ସରସ୍ୱତୀ ସଙ୍ଗମ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ—ଏସବୁ ପାପନାଶକ।
Verse 18
भृगुतुङ्गञ्च कुब्जाम्रं गङ्गोद्भेदमघान्तकं वाराणसी वरन्तीर्थमविमुक्तमनुत्तमं
ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ, କୁବ୍ଜାମ୍ର, ଗଙ୍ଗୋଦ୍ଭେଦ ଓ ଅଘାନ୍ତକ; ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ବାରାଣସୀ, ଅନୁତ୍ତମ ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ କ୍ଷେତ୍ର—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ/ପାଠ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
कपालमोचनं तीर्थन्तीर्थराजं प्रयागकं गोमतीगङ्गयोः सङ्गं गङ्गा सर्वत्र नाकदा
‘କପାଳମୋଚନ’ ଏକ ତୀର୍ଥ; ପ୍ରୟାଗ ହେଉଛି ତୀର୍ଥରାଜ। ଗୋମତୀ-ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା କେବେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ଅନୁପସ୍ଥିତ ନୁହେଁ।
Verse 20
तीर्थं राजगृहं पुण्यं शालग्राममघान्तकं ञ्ज्ञमिति छ भीमातीर्थमिति घ वामाद्दिवं ब्रजेदिति ज ब्रह्मलोकग इति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च तत्र कर्णह्रदं तथेति ख भद्रकं तु ह्रदं तथेति ग , ङ च गङ्गोद्भेदमवन्तिकमिति ज वटेशं वामन्न्तीर्थं कालिकासङ्गमुत्तमं
‘ରାଜଗୃହ’ ନାମକ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ‘ଶାଳଗ୍ରାମ’ ପାପନାଶକ। କିଛି ପାଠରେ ‘ଞ୍ଜ୍ଞ’ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପାଠରେ ‘ଭୀମତୀର୍ଥ’ ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ। କେଉଁଠି ‘ବାମନରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ’ ଏବଂ ଅନେକ ପାଠରେ ‘ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି’ କୁହାଯାଇଛି। ସେଠାରେ କିଛି ପାଠରେ ‘କର୍ଣ୍ଣହ୍ରଦ’, ଅନ୍ୟେ ‘ଭଦ୍ରକ-ହ୍ରଦ’ ବୋଲି ପାଠଭେଦ ଅଛି। ଅନ୍ୟ ଏକ ପାଠରେ ‘ଗଙ୍ଗୋଦ୍ଭେଦ’ ଓ ‘ଅବନ୍ତିକା’ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଆଗକୁ ‘ବଟେଶ’, ‘ବାମନ-ତୀର୍ଥ’ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ‘କାଲିକା-ସଙ୍ଗମ’ର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।
Verse 21
लौहित्यं करतोयाख्यं शोणञ्चाथर्षभं परं श्रीपर्वतं कोल्वगिरिं सह्याद्रिर्मलयो गिरिः
ଲୌହିତ୍ୟ, କରତୋୟା ନାମକ ନଦୀ ଏବଂ ଶୋଣ; ପରେ ପରମ ଋଷଭ ପର୍ବତ; ଶ୍ରୀପର୍ବତ, କୋଲ୍ୱଗିରି, ସହ୍ୟାଦ୍ରି ଓ ମଲୟଗିରି—ଏସବୁ ପବିତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 22
गोदावरी तुङ्गभद्रा कावेरो वरदा नदी तापी पयोष्णी रेवा च दण्डकारण्यमुत्तमं
ଗୋଦାବରୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, କାବେରୀ, ବରଦା ନଦୀ, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ ଓ ରେବା (ନର୍ମଦା); ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ—ଏସବୁ ପବିତ୍ର।
Verse 23
कालञ्जरं मुञ्जवटन्तीर्थं सूर्पारकं परं मन्दाकिनी चित्रकूटं शृङ्गवेरपुरं परं
କାଳଞ୍ଜର, ମୁଞ୍ଜବଟ ତୀର୍ଥ, ପରମ ସୂର୍ପାରକ, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଚିତ୍ରକୂଟ ଏବଂ ପରମ ଶୃଙ୍ଗବେରପୁର—ଏସବୁ ପ୍ରମୁଖ ପୂଜ୍ୟ ତୀର୍ଥ।
Verse 24
अवन्ती परमं तीर्थमयोध्या पापनाशनी नैमिषं परमं तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकं
ଅବନ୍ତୀ ପରମ ତୀର୍ଥ; ଅଯୋଧ୍ୟା ପାପନାଶିନୀ। ନୈମିଷ ପରମ ତୀର୍ଥ, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ।
Frequently Asked Questions
Self-restraint of body and mind, light diet, conquered senses, and turning away from accepting gifts; pilgrimage merit is tied to ethical discipline rather than travel alone.
It is described as hosting intensified divine presence at the three sandhyās; residence with japa and śrāddha uplifts lineages, and its merit is equated with major sacrifices and Brahmaloka attainment.
It states that a sinless pilgrim gains merit equal to all sacrifices, and that pilgrimage can yield the same fruit as yajña—making dharmic merit accessible beyond expensive ritual performance.
Kurukṣetra is portrayed as exceptionally potent: even its dust grants the highest attainment, gods reside there, and bathing when Sarasvatī is present yields Brahmaloka.