Adhyaya 111

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गङ्गामाहात्म्यं नाम दशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः प्रयागमाहात्म्यं अग्निर् उवाच वक्ष्ये प्रयागमाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परं प्रयागे ब्रह्मविष्ण्वाद्या देव मुनिवराः स्थिताः

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ଗଙ୍ଗାମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ଏକଶେ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଏକଶେ ଏଗାରମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ଦେଇଥିବା ପ୍ରୟାଗର ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ପ୍ରୟାଗରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ବସନ୍ତି।

Verse 2

च गङ्गातीरसमुद्भूतमृद्धारो सो ऽघहार्कवदिति ख , ग , झ च गङ्गातीरसमुद्भूतमृदं मूर्धा विभर्ति यः विभर्ति रूपं सोर्कस्य तमोनाशाय केवलमिति ङ भक्तिमुक्तिफलप्रदमिति ग भुक्तिमुक्तिप्रदायकमिति झ सरितः सागराः सिद्धा गन्धर्वसराप्सस् तथा तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि तेषां मध्ये तु जाह्नवी

ଗଙ୍ଗାତୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୃଦାକୁ ଯେ ଧାରଣ କରେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ପାପହର ହୁଏ। ଯେ ଗଙ୍ଗାତୀରଜ ମୃଦାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ବହନ କରେ, ସେ ଅଜ୍ଞାନ-ତମ ନାଶ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟତୁଲ୍ୟ ତେଜ ଧାରଣ କରେ। ଏହା ଭକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷର ଫଳ ଦେଏ; ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ପ୍ରଦାନ କରେ। ସେଠାରେ ନଦୀ ଓ ସାଗର ପବିତ୍ର ଘୋଷିତ; ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ। ସେଠାରେ ତିନିଟି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ତାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ଅଛି।

Verse 3

वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थतिरस्कृता तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता

ବେଗରେ ସବୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ମ୍ଲାନ କରୁଥିବା ତପନଙ୍କ କନ୍ୟା ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି—ଯିଏ ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଖ୍ୟାତ।

Verse 4

गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतं प्रयागं जघनस्यान्तरुपस्थमृषयो विदुः

ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଭୂଭାଗକୁ ପୃଥିବୀର ‘ଜଘନ’ (କଟି-ପ୍ରଦେଶ) ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏବଂ ଋଷିମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ସେହି ଜଘନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ଉପସ୍ଥ’ (ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୋଣି-ପ୍ରଦେଶ) ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 5

प्रयागं सप्रतिष्ठानम् कम्बलाश्वतरावुभौ तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः

ପ୍ରୟାଗ (ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ସହିତ), କମ୍ବଲା ଓ ଅଶ୍ୱତର—ଏହି ଦୁଇ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ଭୋଗବତୀ ତୀର୍ଥ—ଏସବୁକୁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବେଦୀ (ଯଜ୍ଞବେଦୀ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 6

तत्र वेदाश् च यज्ञाश् च मूर्तिमन्तः प्रयागके स्तवनादस्य तीर्थस्य नामसङ्किर्तनादपि

ସେଠାରେ ପ୍ରୟାଗରେ ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ଯେନେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ତୀର୍ଥର ସ୍ତୁତି କଲେ ଓ କେବଳ ନାମସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ କଲେ ମଧ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।

Verse 7

मृत्तिकालम्भनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते प्रयागे सङ्गते दानं श्राद्धं जप्यादि चाक्षयं

ପବିତ୍ର ମୃତ୍ତିକା ଲେପନ କିମ୍ବା ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ପ୍ରୟାଗ ସଙ୍ଗମରେ ଦାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଜପ ଆଦିର ଫଳ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 8

न देववचनाद्विप्र न लोकवचनादपि मतिरुत्क्रमणीयान्ते प्रयागे मरणं प्रति

ହେ ବିପ୍ର! ଦେବମାନଙ୍କ ବଚନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଲୋକମାନଙ୍କ ବଚନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଜୀବନାନ୍ତେ ପ୍ରୟାଗରେ ମରିବା ପାଇଁ ଯେ ଦୃଢ଼ ମତି, ତାହା ଫେରାଇ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 9

दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः तेषां सान्निध्यमत्रैव प्रयागं परमन्ततः

ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ତଦୁପରି ଷଷ୍ଟି କୋଟି ଅନ୍ୟ—ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଏଠାରେ ମାତ୍ର ମିଳେ; ତେଣୁ ପ୍ରୟାଗ ପରମ ଅର୍ଥରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।

Verse 10

वासुकेर्भोगवत्यत्र हंसप्रपतनं परं गवां कोटिप्रदानाद्यत् त्र्यहं स्नानस्य तत्फलं

ଏଠାରେ ବାସୁକିଙ୍କ ଭୋଗବତୀରେ ‘ହଂସ-ପ୍ରପତନ’ ନାମକ ପରମ ତୀର୍ଥ ପ୍ରଶଂସିତ। ସେଠାରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନର ଫଳ, କୋଟି ଗୋଦାନ ଆଦି ଦାନଫଳ ସମାନ।

Verse 11

प्रयागे माघमासे तु एवमाहुर्मनीषिणः गङायमुनयोर्मध्ये इति ख सरितः सागरा इत्य् आदिः, उपस्थमृषयो विदुरित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति श्रवणादस्येति ख , ग , घ , ङ , ज च श्राद्धद्रव्यादि चाक्षयमिति घ त्र्यहं स्नातस्येति घ सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा

ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ମାଘମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ଗଙ୍ଗା‑ଯମୁନା ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳେ ଗଙ୍ଗା ସର୍ବତ୍ର ସୁଲଭ, କିନ୍ତୁ ତିନି ସ୍ଥାନରେ ସେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ପରମ ପାବନ ଫଳଦାୟିନୀ।

Verse 12

गङाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे अत्र दानाद्दिवं याति राजेन्द्रो जायते ऽत्र च

ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର (ହରିଦ୍ୱାର), ପ୍ରୟାଗ ଓ ଗଙ୍ଗାସାଗର‑ସଙ୍ଗମରେ ଏଠାରେ ଦାନ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗଗମନ ହୁଏ; ଏଠାରେ ହିଁ ରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ଭାବେ ଜନ୍ମ ମିଳେ।

Verse 13

वटमूले सङ्गमादौ मृतो विष्णुपुरीं व्रजेत् उर्वशीपुलिनं रम्यं तीर्थं सन्ध्यावतस् तथा

ସଙ୍ଗମର ଆଦିଭାଗରେ ବଟବୃକ୍ଷମୂଳେ ଯେ ମରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁପୁରୀକୁ ଯାଏ। ଏହିପରି ଉର୍ବଶୀର ରମ୍ୟ ତଟ ସନ୍ଧ୍ୟାଉପାସକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୀର୍ଥ।

Verse 14

कोटीतीर्थञ्चाश्वमेधं गङ्गायमुनमुत्तमं मानसं रजसा हीनं तीर्थं वासरकं परं

କୋଟିତୀର୍ଥ, ଅଶ୍ୱମେଧ‑ତୀର୍ଥ, ଗଙ୍ଗା‑ଯମୁନାର ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗମ, ରଜଦୋଷହୀନ ମାନସ‑ତୀର୍ଥ ଏବଂ ପରମ ବାସରକ‑ତୀର୍ଥ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଧାନ ତୀର୍ଥ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି।