Adhyaya 120
Adhyaya 120 — भुवनकोषः (Bhuvanakośa: Cosmic Geography and Cosmological Measures)
ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭୁବନକୋଶ ଶିଖାନ୍ତି—ପୃଥିବୀର ପରିମାଣ, ଅତଳରୁ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାତ ପାତାଳଲୋକର ବିଭିନ୍ନ ଭୂପ୍ରକୃତି, ଏବଂ ଶେଷ/ଅନନ୍ତ ତାମସ ଆଧାରରୂପେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତଳେ ନରକପ୍ରଦେଶ, ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଜଗତ୍-ଆଲୋକନ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ-ଗ୍ରହଲୋକମାନଙ୍କର କ୍ରମିକ ଦୂରତା ଦେଇ ଧ୍ରୁବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପରେ ମହର୍ଲୋକ, ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ, ସତ୍ୟ/ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ତାହାର ଆବରଣ—ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଭୂତାଦି, ମହତ୍, ପ୍ରଧାନ—ସାଂଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଭାଷାରେ ବୈଷ୍ଣବ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକତ୍ର; ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରକଟିକରଣର କାରଣଶକ୍ତି କୁହାଯାଇଛି। ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ର ଶୈଳୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରଥ, କାଳଚକ୍ର, ବେଦଛନ୍ଦ ରୂପୀ ଅଶ୍ୱ, ଧ୍ରୁବପୁଛ ଶିଶୁମାରରୂପ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ସ୍ମରଣ ପାପନାଶକ ବୋଲି ସ୍ତୁତ। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସତ୍ତା-ଜ୍ଞାନର ଆଧାର କହି ଏହି ଭୁବନକୋଶ ପାଠର ପୁଣ୍ୟଫଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
झ च स्वादूदका द्वित्रिगुणेति ख , छ च स्वादूदका तु द्विगुणेति घ , ज च स्वादूदका तु द्विगुणेति ग , ङ च पञ्चाशत्कोटिविस्तृतेति छ अथ विंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः भुवनकोषः अग्निर् उवाच विस्तारस्तु स्मृतो भूमेः सहस्राणि च सप्ततिः उच्छ्रायो दशसाहस्रं पातालञ्चैकमेककं
ଛନ୍ଦ-ସଙ୍କେତରେ— ‘ଝ’: “ସ୍ୱାଦୂଦକାର ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱି-ତ୍ରିଗୁଣ”; ‘ଛ’: “(ଏହା) ପଞ୍ଚାଶ କୋଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ।” ଏବେ ୧୨୦ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଭୁବନକୋଷ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ— ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ସତରି ହଜାର (ଯୋଜନ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଉଚ୍ଚତା ଦଶ ହଜାର; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାତାଳ ଏକ ହଜାର (ଯୋଜନ) ପରିମାଣ।
Verse 2
अतलं वितलञ्चैव नितलञ्च गभस्तिमत् महाख्यं सुतलञ्चाग्र्यं पातालञ्चापि सप्तमं
ଅତଳ, ବିତଳ ଓ ନିତଳ; ପରେ ଗଭସ୍ତିମତ୍; ମହାଖ୍ୟ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁତଳ; ଏବଂ ସପ୍ତମ ପାତାଳ— ଏହି ସାତଟି ଅଧୋଲୋକ।
Verse 3
कृष्णपीतारुणाः शुक्लशर्कराशैलकाञ्चनाः भूमयस्तेषु रम्येषु सन्ति दैत्यादयः सुखं
ସେଠାରେ କଳା, ହଳଦିଆ ଓ ଅରୁଣ ବର୍ଣ୍ଣର ଭୂମି ଅଛି; ଏବଂ ଧଳା କଙ୍କଡ଼, ପର୍ବତୀୟ ପ୍ରଦେଶ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଭୂମି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସେହି ରମ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୈତ୍ୟ ଆଦି ସୁଖରେ ବସନ୍ତି।
Verse 4
पातालानामधश्चास्ते शेषो विष्णुश् च तामसः गुणानन्त्यात्स चानन्ततः शिरसा धारयन्महीं
ପାତାଳମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ତଳେ ଶେଷ ଅଛନ୍ତି; ତାମସ (ବିଶ୍ୱାତ୍ମକ) ରୂପରେ ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗୁଣ ଅନନ୍ତ ଥିବାରୁ ସେ ‘ଅନନ୍ତ’; ଶିରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 5
भुवो ऽधो नरका नैके न पतेत्तत्र वैष्णवः रविणा भासिता पृथ्वी यावत्तायन्नभो मतं
ପୃଥିବୀର ତଳେ ଅନେକ ନରକ-ଲୋକ ଅଛି; ବୈଷ୍ଣବ ସେଠାରେ ପତିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଆକାଶ ଯେତେ ଦୂର ଉପରକୁ ବିସ୍ତୃତ, ସେତେଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକରେ ପୃଥିବୀ ଆଲୋକିତ ରହେ ବୋଲି ମତ।
Verse 6
भूमेर्योजनलक्षन्तु विशिष्ठरविमण्डलं रवेर् लक्षेण चन्द्रश् च लक्षान्नाक्षत्रमिन्दुतः
ଭୂମିର ସାପେକ୍ଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳର ବିସ୍ତାର ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ସାପେକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ଲକ୍ଷ (ଯୋଜନ), ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷ (ଯୋଜନ) ମାପର।
Verse 7
द्विलक्षाद्भाद्बुधश्चास्ते बुधाच्छुक्रो द्विलक्षतः द्विलक्षेण कुजः शुक्राद्भौमाद् द्विलक्षतो गुरुः
ଭା (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ବୁଧ ଅଛନ୍ତି; ବୁଧଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ଶୁକ୍ର। ଶୁକ୍ରଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ କୁଜ (ମଙ୍ଗଳ), ଏବଂ ଭୌମ (ମଙ୍ଗଳ) ଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ଗୁରୁ (ବୃହସ୍ପତି) ଅଛନ୍ତି।
Verse 8
गुरोर्द्विलक्षतः सौरित्ल्लक्षात्सप्तर्षयः शनेः लक्षाद् ध्रुवो ह्य् ऋषिभ्यस्तु त्रैलोक्यञ्चोच्छ्रयेण च
ଗୁରୁଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ସୌରି (ଶନି) ଅଛନ୍ତି; ଶନିଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳ। ଋଷିମାନଙ୍କଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ଧ୍ରୁବ; ତାହାର ଉପରେ ଆହୁରି ଉଚ୍ଚରେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ ଅଛି।
Verse 9
ध्रुवात् कोट्या महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः जनो द्विकोटितस्तस्माद्यत्रासन् सनकादयः
ଧ୍ରୁବଠାରୁ ଏକ କୋଟି (ଦଶ ମିଲିୟନ ଯୋଜନ) ଦୂରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ପପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି। ସେଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦୂରେ ଜନଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ସନକ ଆଦି ଆଦ୍ୟ ଋଷିମାନେ ରହନ୍ତି।
Verse 10
जनात्तपश्चाष्तकोट्या वैराजा यत्र देवताः षणवत्या तु कोटीनान्तपसः सत्यलोककः
ଆଠ କୋଟି ତପସ୍ୟାର ମାପରେ ଜନଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବୈରାଜ ନାମକ ଦେବତାମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି। ଏବଂ ଛିଆନବେ କୋଟି ତପସ୍ୟାର ମାପରେ ସତ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 11
अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः पादगम्यस्तु भूल्लोको भुवः सूर्यान्तरः स्मृतः
ଯେଉଁଠାରେ ପୁନର୍ବାର ମୃତ୍ୟୁକୁ ଫେରା ନାହିଁ, ସେହି ଲୋକକୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଭୂଲୋକ ପାଦେ ଗମ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଭୁବଃଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତରାଳ ଅଞ୍ଚଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 12
स्वर्गलोको ध्रुवान्तस्तु नियुतानि चतुर्दश एतदण्डकटाहेन वृतो ब्रह्माण्डविस्तरः
ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଧ୍ରୁବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ତାହାର ପରିମାଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ନିୟୁତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଣ୍ଡ-କଟାହ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ତାର ଆବୃତ।
Verse 13
वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना वहिः वृतं दशगुणैर् अण्डं भूतादिर्महता तथा
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବାହ୍ୟତଃ ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ସେମାନଙ୍କ ପରେ ଦଶଗୁଣ ପରିମାଣରେ ଭୂତାଦି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଣ୍ଡକୁ ଘେରିଥାଏ; ଏବଂ ଭୂତାଦି ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
Verse 14
दशोत्तराणि शेषाणि एकैकस्मान्मामुने महान्तञ्च समावृत्य प्रधानं समवस्थितं
ହେ ମୁନେ, ଦଶ ଓ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଅବଶିଷ୍ଟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବତନ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏକେକ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ମହତ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ କରି ପ୍ରଧାନ (ଆଦି ପ୍ରକୃତି) ମୂଳାଧାର ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 15
अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं नापि विद्यते हेतुभूतमशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने
ଅନନ୍ତର କୌଣସି ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ତାହାର ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ହେ ମୁନେ, ସେଇ ପରା ପ୍ରକୃତି ନିଃଶେଷ ସମସ୍ତଙ୍କର କାରଣଭୂମି।
Verse 16
असङ्ख्यातानि शाण्डानि तत्र जातानि चेदृशां दारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत् पुमानिति
ସେଠାରେ ଏପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅସଂଖ୍ୟ ‘ଶାଣ୍ଡ’ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ତିଳରୁ ତେଲ ବାହାର କରେ, ସେପରି ସେଇ ଯାତନା ମନୁଷ୍ୟର ସାରକୁ ନିଷ୍କାଷିତ କରେ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 17
प्रधाने च स्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः प्रधानञ्च पुमांश् चैव सर्वभूतात्मभृतया
ପ୍ରଧାନରେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଚେତନ ଆତ୍ମା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ; ସେ ସର୍ବଭୂତାନ୍ତରାତ୍ମା ହୋଇ ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ଉଭୟକୁ ଧାରଣ କରେ।
Verse 18
विष्णुशक्त्या महाप्राज्ञ वृतौ संश्रयधर्मिणौ तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च
ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ପରସ୍ପର ଆବୃତ ଭଳି ଏବଂ ଆଶ୍ରୟଧର୍ମୀ; ତାଙ୍କର ପୃଥକ୍ଭାବ ପ୍ରତୀତିର କାରଣ ଓ ଆଶ୍ରୟ-ସମ୍ବନ୍ଧର କାରଣ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଶକ୍ତି ହିଁ।
Verse 19
अ वै इति ङ अयुतानि इति ज सङ्ख्यानं नैव विद्यते इति घ , झ च सङ्ख्यानं न च विद्यते इति ग पुमानपि इति घ , झ च प्रधाने ऽवस्थितं इति ख , ग , ङ च सर्वभूतानुभूतया इति ङ द्वयोरिति झ क्षोभकारणभूतश् च सर्गकाले महामुने यथा शैत्यं जले वातो विभर्ति कणिकागतं
‘ଅ’ ଓ ‘ବୈ’ ଙ-ଚିହ୍ନଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ; ‘ଅୟୁତାନି’ ଜ-ଚିହ୍ନଦ୍ୱାରା। ‘ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବଥା ଜଣା ନାହିଁ’ ଘ ଓ ଝ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ‘ସଂଖ୍ୟା ଜଣା ନାହିଁ’ ଗ ଦ୍ୱାରା ଉକ୍ତ। ‘ପୁମାନପି’ ମଧ୍ୟ ଘ-ଝ ଦ୍ୱାରା। ‘ପ୍ରଧାନେ ଅବସ୍ଥିତ’ ଖ, ଗ, ଙ ଦ୍ୱାରା; ‘ସର୍ବଭୂତାନୁଭୂତୟା’ ଙ ଦ୍ୱାରା; ‘ଦ୍ୱୟୋଃ’ ଝ ଦ୍ୱାରା। ସୃଷ୍ଟିକାଳେ ସେଇ କ୍ଷୋଭର କାରଣ, ହେ ମହାମୁନି—ଯେପରି ଜଳରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକାରୂପେ ଥିବା ଶୀତଳତାକୁ ବାୟୁ ବହନ କରେ।
Verse 20
जगच्छक्तिस् तथा विष्णोः प्रधानप्रतिपादिकां विष्णुशक्तिं समासाद्य देवाद्याः सम्भवन्ति हि
ଜଗତ୍-ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର; ସେଇ ଶକ୍ତି ପ୍ରଧାନକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ (ଏବଂ ସେହି ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ)। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଦେବାଦି ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 21
स च विष्णुः स्वयं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव
ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମ; ଯାହାଠାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ରଥ ନବ ସହସ୍ର ଯୋଜନ ପରିମାଣର।
Verse 22
ईशादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହିପରି ଏହାର ଈଶ-ଦଣ୍ଡ (ନିୟାମକ ଦଣ୍ଡ) ମଧ୍ୟ ପରିମାଣରେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୁଏ।
Verse 23
सार्धकोटिस् तथा सप्तनियुतान्यधिकानि वै अप्_१२००२२चेयोजनानान्तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितं त्रिनाभिमतिपञ्चारं षण्णेमि द्व्ययनात्मकं
ତାହାର ଅକ୍ଷ (ଧୁରା) ସାର୍ଧକୋଟି ଏବଂ ଅଧିକ ସାତ ନିୟୁତ ଯୋଜନ ପରିମାଣର। ସେଇ ଅକ୍ଷରେ ଏକ ଚକ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ତିନି ନାଭିଯୁକ୍ତ, ପଚାଶ ଆରଯୁକ୍ତ, ଛଅ ନେମିଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଦ୍ୱୟନାତ୍ମକ (ଦୁଇ ସ୍ତର/ଦୁଇ ପଥ-ଯୁକ୍ତ)।
Verse 24
संवत्सरमयं कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितं चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयक्षो विवस्वतः
ସମଗ୍ର କାଳଚକ୍ର ବର୍ଷମୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ବିବସ୍ୱାନ୍ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟ କ୍ଷଣମାନ ଚାଳିଶ ହଜାର (ଏକକ) ଅଟେ।
Verse 25
पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणन्तदद्युगार्धयोः
ହେ ମହାମତେ, ସ୍ୟନ୍ଦନ (ରଥ)ର ମାପ ପାଞ୍ଚ ଓ ଅର୍ଧ (ଏକକ) ଅଧିକ ହେବା ଉଚିତ। ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱର ଅକ୍ଷଦৈର୍ଘ୍ୟ ହିଁ ପ୍ରମାଣ, ଏହି ପ୍ରମାଣ ଯୁଗର ଅର୍ଧଭାଗକୁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ।
Verse 26
ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धञ्च ध्रुवाधारं रथस्य वै हयाश् च सप्त छन्दांसि गायत्र्यादीनि सुव्रत
ଅକ୍ଷ ହ୍ରସ୍ୱ, ଯୁଗର ଅର୍ଧଭାଗ ମଧ୍ୟ ହ୍ରସ୍ୱ; ଧ୍ରୁବାଧାର ହିଁ ନିଶ୍ଚୟ ରଥର ଆଧାର। ହେ ସୁବ୍ରତ, ହୟମାନେ ସାତ ଛନ୍ଦ—ଗାୟତ୍ରୀ ଆଦି।
Verse 27
उदयास्तमनं ज्ञेयं दर्शनादर्शनं रवेः यावन्मात्रप्रदेशे तु वशिष्ठो ऽवस्थितो ध्रुवः
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦର୍ଶନ-ଅଦର୍ଶନକୁ ହିଁ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଦୃଶ୍ୟସୀମାର ପରିମିତ ପ୍ରଦେଶରେ ବଶିଷ୍ଠ ତାରା ଧ୍ରୁବ (ଧ୍ରୁବତାରା) ଭାବେ ସ୍ଥିର ଅଛି।
Verse 28
स्वयमायाति तावत्तु भूमेराभूतसम्प्लवे ऊर्धोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः
ପୃଥିବୀର ପ୍ରଳୟ ଘଟିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ (ସେଇ ଧ୍ରୁବସ୍ଥାନ) ସ୍ୱୟଂ ସେଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚେ—ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଉତ୍ତରର ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦେଶରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧ୍ରୁବ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 29
एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरं निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां स्थानमुत्तमं
ଏହା ଦିବ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁପଦ—ଆକାଶରେ ତୃତୀୟ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଧାମ—ଦୋଷରୂପ କାଦୁଆକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଝାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଯତିମାନଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ଥାନ।
Verse 30
भूमेराहूतसम्प्लवे इति घ , ज च ततो गङ्गा प्रभवति स्मरणात् पाशनाशनी दिवि रूपं हरेर्ज्ञेयं शिशुमाराकृति प्रभो
‘ଭୂମି ପାଇଁ ଆହୂତ ସମ୍ପ୍ଲବରେ’—ଏପରି ପାଠପରମ୍ପରାରେ ସୂଚିତ। ସେଠାରୁ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରଭବିତ ହୁଏ; କେବଳ ସ୍ମରଣରେ ସେ ବନ୍ଧନର ପାଶକୁ ନାଶ କରେ। ଏବଂ ହେ ପ୍ରଭୋ, ଆକାଶରେ ହରିଙ୍କ ରୂପ ଶିଶୁମାର-ଆକୃତି (ନକ୍ଷତ୍ରରୂପ) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 31
स्थितः पुच्छे ध्रुवस्तत्र भ्रमन् भ्रामयति ग्रहान् स रथो ऽधिष्ठिता देवैर् आदित्यैर् ऋषिभिर्वरैः
ସେଠାରେ ସେଇ (ଶିଶୁମାର-ରୂପର) ପୁଛ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଧ୍ରୁବ ଭ୍ରମଣ କରି ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମଣ କରାଏ। ସେଇ ରଥକୁ ଦେବମାନେ—ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ—ଅଧିଷ୍ଠିତ କରନ୍ତି।
Verse 32
गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः हिमोष्णवारिवर्षाणां कारणं भगवान् रविः
ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଏବଂ ଗ୍ରାମଣୀ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଭଗବାନ୍ ରବି ଶୀତ, ଉଷ୍ଣତା ଓ ଜଳବର୍ଷାର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 33
ऋग्वेदादिमयो विष्णुः स शुभाशुभकारणं रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः
ବିଷ୍ଣୁ ଋଗ୍ବେଦ ଆଦି ବେଦମୟ; ସେଇ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭର କାରଣ। ସୋମଙ୍କ ରଥ ତ୍ରିଚକ୍ର, ତାଙ୍କର ଅଶ୍ୱ କୁନ୍ଦପୁଷ୍ପ ପରି ଶ୍ୱେତ।
Verse 34
वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च
ଦଶ ସଂଖ୍ୟା ସହ ଯୁକ୍ତ ଏହି ଗଣନା ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦିଗରୁ କ୍ରମେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ତେତ୍ରିଶ ହଜାର ଓ ତେତ୍ରିଶ ଶତ, ଅର୍ଥାତ୍ 33,300 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ।
Verse 35
त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिवन्ति क्षणदाकरं एकां कलाञ्च पितर एकामारश्मिसंस्थिताः
ସେହିପରି ତେତ୍ରିଶ ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏକ କ୍ଷଣକୁ ‘ପାନ’ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟରଶ୍ମିରେ ସ୍ଥିତ ପିତୃମାନେ ଏକ କଳାକୁ ‘ପାନ’ କରନ୍ତି।
Verse 36
वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश् चन्द्रसुतस्य च अष्टाभिस्तुरगैर् युक्तो बुधस्तेन चरत्यपि
ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ବୁଧଙ୍କ ରଥ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଗଠିତ; ଆଠ ଘୋଡ଼ାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ବୁଧ ସେହି ରଥରେ ମଧ୍ୟ ଗତି କରନ୍ତି।
Verse 37
शुक्रस्यापि रथो ऽष्टाश्वो भौमस्यापि रथस् तथा वृहस्पते रथो ऽष्टाश्वः शनेरष्टाश्वको रथः
ଶୁକ୍ରଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ଆଠ ଘୋଡ଼ାଯୁକ୍ତ; ଭୌମ (ମଙ୍ଗଳ)ଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ରଥ ଆଠ ଘୋଡ଼ାରେ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଶନିଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ଆଠ ଘୋଡ଼ାଯୁକ୍ତ।
Verse 38
स्वर्भानोश् च रथो ऽष्टाश्वः केतोश्चाष्टाश्वको रथः यदद्य वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा
ସ୍ୱର୍ଭାନୁ (ରାହୁ)ଙ୍କ ରଥ ଆଠ ଘୋଡ଼ାଯୁକ୍ତ; କେତୁଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ଆଠ ଘୋଡ଼ାଯୁକ୍ତ। ଯେ ଦିନଠାରୁ ଏହି କାୟା ବୈଷ୍ଣବ ରୂପ ହେଲା, ହେ ବିପ୍ର, ସେହି ଦିନଠାରୁ ବସୁନ୍ଧରା (ପୃଥିବୀ) ସ୍ଥିର/ହିତାନ୍ୱିତ ହେଲା।
Verse 39
सर्वपापप्रणाशिनीति ज ऋषभो रवेरिति ग , घ , ङ , ज च सरथ इत्य् आदिः, राक्षसैर् इत्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति कुन्दाभास्तत्र वाजिन इति क , घ , ङ च क्षणदाचरमिति झ पद्माकरा समुद्भूता पर्वताद्यादिसंयुता ज्योतिर्भुवननद्यद्रिसमुद्रवनकं हरिः
ପଦ୍ମାକରା (ପଦ୍ମ-ସରୋବର) ଠାରୁ ଏକ ପବିତ୍ର ବିସ୍ତାର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ପର୍ବତାଦି ସହ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା। ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଭାବେ ନଦୀ, ପର୍ବତ, ସମୁଦ୍ର ଓ ବନ ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି; ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପକତାରୁ ଏହା ସର୍ବପାପପ୍ରଣାଶିନୀ ହୁଏ।
Verse 40
यदस्ति नास्ति तद्विष्णुर्विष्णुज्ञानविजृम्भितं न विज्ञानमृते किञ्चिज् ज्ञानं विष्णुः परम्पदं
ଯାହା ଅଛି ଓ ଯାହା ନାହିଁ—ସବୁ ବିଷ୍ଣୁ; ଜଗତ ବିଷ୍ଣୁ-ଜ୍ଞାନର ବିସ୍ତାର। ସତ୍ୟ ବିବେକ (ବିଜ୍ଞାନ) ବିନା କିଛି ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ପରମ ପଦ।
Verse 41
तत् कुर्याद् येन विष्णुः स्यात् सत्यं ज्ञानमनन्तकं पठेद् भुवनकोषं हि यः सो ऽवाप्तसुखात्मभाक्
ଯେହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଯିଏ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନନ୍ତ—ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଭୁବନକୋଷ ପଢ଼େ, ସେ ପ୍ରାପ୍ତସୁଖଯୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ହୁଏ।
Verse 42
ज्योतिःशास्त्रादिविध्याश् च शुभाशुभाधिपो हरिः
ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ର ଆଦି ବିଦ୍ୟାମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ହରି ହିଁ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭର ଅଧିପତି ଓ ନିୟନ୍ତା।
Frequently Asked Questions
Precise cosmological and astronomical metrics (yojana, lakṣa, koṭi, niyuta) for Earth’s dimensions, the stacked lokas, planetary distances, and the construction-measures of the Sun’s chariot (axle, wheel, spokes, rims), framed within a theological cosmology.
It turns cosmography into devotion and discernment: locating Viṣṇu as the ground of all tattvas and worlds, praising Gaṅgā’s purifying remembrance, and promising sukha to the reciter—thereby aligning jyotiḥśāstra-style knowledge with purification and liberation-oriented contemplation.
A symbolic celestial configuration described as Hari’s form in the heavens, with Dhruva positioned at its tail, used to explain cosmic rotation and devotional visualization of the sky as a theophany.
The brahmāṇḍa is described with successive enclosures and higher principles (bhūtādi, mahat, pradhāna), while asserting that Viṣṇu and Śakti are the causal power behind manifestation, integrating tattva-analysis into Vaiṣṇava theism.