
Narmadā-ādi-māhātmya (The Greatness of the Narmadā and Other Tīrthas)
ଏହି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅଂଶରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ନର୍ମଦାଙ୍କୁ ପରମ ପାବନୀ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି ତାଙ୍କର ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥର ବିସ୍ତାର ଓ ପ୍ରାଚୁର୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ନର୍ମଦାର ଜଳସ୍ପର୍ଶ/ସ୍ନାନରେ ପବିତ୍ରତା—ଏହି ତୁଳନାରେ ପୁଣ୍ୟଲାଭର ଭିନ୍ନ ଉପାୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ। ପରେ ଅମରକଣ୍ଟକ ଅଞ୍ଚଳରେ ପର୍ବତ ଚାରିପାଖର ଅନେକ ତୀର୍ଥ, ଶ୍ରୀପର୍ବତ ଓ କାବେରୀଙ୍କ ଶୁଭ ସଙ୍ଗମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶ୍ରୀପର୍ବତର ପବିତ୍ରତାର କାରଣକଥାରେ ଗୌରୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବରଲାଭ ଓ ସ୍ଥାନନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଏଠାରେ ଦାନ, ତପ, ଜପ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ; ଏହି ତୀର୍ଥରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ହର-ଦେବୀଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ କ୍ରୀଡା ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 1
ं गुह्यमिति ख महाबलमिति क भूमिचण्डेश्वरमिति ग तथान्यथेति झ द्वयोर्मध्ये इति ख यद्वत् स्याद्भुक्तिमुक्तिदमिति ङ अथ त्रयोदशाधिकशततमो ऽध्यायः नर्मदादिमाहात्म्यम् अग्निर् उवाच नर्मदादिकमाहात्म्यं वक्ष्येहं नर्मदां परां सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनाद्वारि नार्मदं
[ପାଠାନ୍ତର ଟୀକା] ‘ଗୁହ୍ୟମ୍’ (ଖ), ‘ମହାବଲମ୍’ (କ), ‘ଭୂମି-ଚଣ୍ଡେଶ୍ୱରମ୍’ (ଗ), ‘ତଥାନ୍ୟଥା’ (ଝ), ‘ଦ୍ୱୟୋର୍ମଧ୍ୟେ’ (ଖ), ଏବଂ ‘ଯଦ୍ୱତ୍ ସ୍ୟାତ୍—ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦମ୍’ (ଙ) —ଏପରି ପାଠଭେଦ ଅଛି। ଏବେ ୧୧୩ତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ନର୍ମଦାଦି ମାହାତ୍ମ୍ୟ’। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଏଠାରେ ମୁଁ ନର୍ମଦା ଆଦି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମହିମା କହିବି। ନର୍ମଦା ପରମା; ଗଙ୍ଗା ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପବିତ୍ର କରେ, ନର୍ମଦାର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ/ସ୍ନାନରେ ଶୁଦ୍ଧ କରେ।
Verse 2
विस्तराद्योजनशतं योजनद्वयमायता षष्टिस्तीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः
ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଶତ ଯୋଜନ, ଦୀର୍ଘତା ଦୁଇ ଯୋଜନ; ସେଠାରେ ଷାଠି ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ତଦୁପରି ଷାଠି କୋଟି ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 3
पर्वतस्य समन्तात्तु तिष्ठन्त्यमरकण्टके कावेरीसङ्गमं पुण्यं श्रीपर्वतमतः शृणु
ପର୍ବତର ସମସ୍ତ ପାଶ୍ୱରେ ସେମାନେ ଅମରକଣ୍ଟକରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତେଣୁ ଏବେ ଶ୍ରୀପର୍ବତ ଓ କାବେରୀର ପୁଣ୍ୟ ସଙ୍ଗମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
Verse 4
गौरी श्रीरूपिणी तेपे तपस्तामब्रवीद्धरिः अवाप्स्यसि त्वमध्यात्म्यं नाम्ना श्रीपर्वतस्तव
ଶ୍ରୀରୂପିଣୀ ଗୌରୀ ତପ କଲେ। ତେବେ ହରି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବ, ଏବଂ ତୁମର ନାମ ‘ଶ୍ରୀପର୍ବତ’ ହେବ।”
Verse 5
समन्ताद्योजनशतं महापुण्यं भविष्यति अत्र दानन्तपो जप्यं श्राद्धं सर्वमथाक्षयं
ଚାରିଦିଗରେ ଶତ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହାପୁଣ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଦାନ, ତପ, ଜପ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ—ସବୁର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 6
नर्मदापरमिति झ निर्यान्त्यमरकण्टके इति झ तपस्तामब्रवीद्धर इति ग अत्र दानं तथा जप्यमिति झ सर्वमथाक्षरमिति ख , छ च मरणं शिवलोकाय सर्वदं तीर्थमुत्तमं हरो ऽत्र क्रीडते देव्या हिरण्यकशिपुस् तथा
ଏଠାରେ ପାଠ ମିଳେ—“ନର୍ମଦା ପରମା” ଏବଂ “ଅମରକଣ୍ଟକରେ ଧନ୍ୟଜନ ନିର୍ଗମନ କରନ୍ତି।” ଅନ୍ୟ ପାଠରେ—“ହର କହିଲେ: ତପ କର।” ଏଠାରେ ଦାନ ଓ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ, ସର୍ବଦାୟକ; ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଶିବଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏଠାରେ ଦେବୀ ସହ ହର କ୍ରୀଡା କରନ୍ତି; ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କୁହାଯାଏ।
Verse 7
तपस्तप्त्वा बली चाभून्मुनयः सिद्धिमाप्नुवन्
ତପ କରି ସେମାନେ ବଳବାନ ହେଲେ; ମୁନିମାନେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
The chapter contrasts purification modes: the Gaṅgā purifies immediately by darśana (sight), while the Narmadā’s water is emphasized as purifying through contact/immersion.
Śrīparvata’s sanctity is grounded in Gaurī’s tapas and the boon of adhyātma bestowed by Hari, and the text further claims that rites performed in its sphere yield akṣaya (inexhaustible) results.
Dāna (charity), tapas (austerity), japa (recitation), and śrāddha rites are stated to produce inexhaustible merit when performed there.
The chapter states that death at this excellent tīrtha leads to Śivaloka (Śiva’s world), framing sacred geography as directly linked to liberation-oriented destiny.