Chaturtha Pada
The Narration of the Brāhma Purāṇa’s Account (Brāhma Purāṇānukramaṇikā)
कुमारांच्या पूर्वोपदेशाने आनंदित झालेला नारद श्रेष्ठ पौराणिक कथन मागतो—पुराणांचे वर्गीकरण, विभाग, श्लोक-परिमाण, वर्णाश्रमाचार, व्रते व वंशकथा. सनत्कुमार सांगतात की पुराणसंग्रह अनेक कल्पांत विस्तृत आहे आणि नारदाला सनातनांकडे पाठवतात. सनातन नारायणाचे ध्यान करून नारदाच्या एकाग्र भक्तीची प्रशंसा करीत ब्रह्माने मरीचिला दिलेला प्राचीन उपदेश सांगतात—प्रत्येक कल्पात आरंभी एक विशाल पुराण होते; त्यातून सर्व शास्त्रे प्रसृत झाली; हरि प्रत्येक द्वापरात व्यासरूपाने प्रकट होऊन ते चार लक्ष श्लोकांत स्थिर करून अठरा पुराणांत विभागतो. पुढे ब्राह्म पुराणाची अनुक्रमणिका—दोन भाग, देव-प्रजापती, सूर्य व वंश, राम-कृष्णचरित्र, द्वीप-वर्ष, स्वर्ग-पाताळ-नरक, तीर्थविधी, श्राद्ध व यमलोक, युगधर्म, प्रलय, योग-सांख्य, ब्रह्मवाद; तसेच लेखन/दान व श्रवण/पाठ यांची फळे।
The Description of the Index (Anukramaṇikā) of the Padma Purāṇa
या अध्यायात ब्रह्मा पद्मपुराणाची अनुक्रमणिका सांगतात—पापहर, पाच खंडांत विभागलेली, सृष्टिक्रमाने पुलस्त्यांनी भीष्मास उपदेशिलेली आणि कथा-इतिहास-व्रतांनी धर्मसमृद्ध। पुष्कर-माहात्म्य, ब्रह्मयज्ञ-विधी, वेदपाठाची चिन्हे, दान-व्रते, पार्वती-विवाह, तारक-प्रसंग, गोमहिमा व दैत्यवध इत्यादी विषय मोजून ते सृष्टिखंड (ग्रहपूजा व दानासह) दर्शवितात। पुढे भूमिखंडात शिवशर्मा, सुव्रत, वृत्र, पृथु, नहुष, ययाति, गुरुतीर्थ, अशोकसुंदरी, हुण्ड इत्यादी कथांची परंपरा, विश्वरचना-पृथ्वीविन्यास आणि नर्मदा, कुरुक्षेत्र, यमुना, काशी, गया, प्रयाग आदी तीर्थांची विस्तृत सूची येते। नंतर वर्णाश्रम-कर्मयोग, समुद्रमंथन, ऊर्ज्जेचे पाच दिवस, रामाचा अश्वमेध व राज्याभिषेक, जगन्नाथ व वृंदावन, कृष्णलीला, माधवस्नानफळ, शिवभक्ती (भस्म, शिवगीता) आणि उत्तरखंडातील एकादशीसमूह, महाद्वादशी, कार्तिकव्रत, माघस्नान, विष्णुधर्म, विष्णुसहस्रनाम, अवतारकथा, रामनामशत व गीता/भागवत-प्रशंसा वर्णिली आहे। शेवटी फलश्रुती—अनुक्रमणिका ऐकणे/पठण करणे हे पद्मपुराणश्रवणाइतके पुण्य देणारे; ज्येष्ठ पौर्णिमेला लिखित पुराणदान केल्यास वैष्णवपद प्राप्त होते।
The Outline (Anukramaṇī) of the Viṣṇu Purāṇa
या अध्यायात ब्रह्मा महावैष्णव विष्णुपुराणाची अनुक्रमणी सांगतो—त्याचा विस्तार व पापनाशक महिमा. पुढे त्याचे सहा अंश मांडले आहेत: (१) सृष्टी, देवोत्पत्ती, समुद्रमंथन, दक्षापासून वंशावळ; ध्रुव, पृथु, प्रचेतस, प्रह्लाद, प्रियव्रतवंश आणि द्वीप-वर््षादी भूगोल. (२) पाताळ व नरक, सात स्वर्ग, सूर्य-चंद्रगतीचे ज्योतिष, वारांचे गुण; भरताचा मोक्षोपदेश व निदाघ–ऋभु संवाद. (३) मन्वंतर, व्यासावतार, नरकातून मुक्त करणारे कर्म, सगर–और्व धर्मोपदेश, श्राद्धविधी, वर्णाश्रमधर्म, सदाचार व मायाजन्य मोह. (४) सूर्यवंश व चंद्रवंशातील राजकथा. (५) कृष्णावताराचा प्रश्न, गोकुळापासून मथुरा-द्वारका पर्यंतच्या लीला, दैत्यवध, विवाह आणि अष्टावक्र आख्यान. (६) कलियुगाचार, चार प्रकारचे प्रलय, खाण्डिक्याचे ब्रह्मज्ञान; तसेच विष्णुधर्मोत्तरातील धर्मविचार—व्रते, यम-नियम, धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्र, वेदान्त, ज्योतिष, स्तोत्रे व मनु. शेवटी फलश्रुती—पठन, श्रवण, लेखन, दान व उपदेशाने पुण्य आणि विष्णुधामप्राप्ती।
The Outline (Anukramaṇī) of the Vāyavīya (Vāyu) Purāṇa
ब्रह्मा एका ब्राह्मणाला उद्देशून वायवीय (वायू) पुराणाची स्तुती करतो व सांगतो की हे रुद्राच्या परम धामप्राप्तीचे साधन आहे. याचा विस्तार २४,००० श्लोकांचा असून श्वेतकल्पात वायू धर्मोपदेश करतो असे वर्णन आहे. हे पुराण दोन भागांचे, पञ्चलक्षण-परंपरेनुसार सर्गापासून मन्वंतरातील वंशपरंपरा आणि गयासुरवधाचा सविस्तर वृत्तांत यांसह सर्वसमावेशक आहे. यात मास-माहात्म्य (विशेषतः माघ), दानधर्म, राजधर्म, विविध लोकांतील जीववर्गीकरण आणि पूर्वीचे व्रत-आचारविभाग सांगितले आहेत. उत्तरभागात शिवसंहितेस अनुरूप नर्मदा-तीर्थ-माहात्म्य—तटांवर शिवाची व्यापकता, नर्मदाजलाचे ब्रह्मस्वरूप व मोक्षदायकत्व, तसेच रेवाशक्तिरूपेण अवतरण. ३५ संगम व असंख्य तीर्थांची गणना करून श्रावणीला गूळ-धेनुदान व पठणविधी सांगितला आहे; फलश्रुतीत चौदा इंद्रांपर्यंत रुद्रलोकप्राप्ती आणि केवळ अनुक्रमाṇी श्रवणानेही संपूर्ण पुराणश्रवणाचे पुण्य दिले आहे.
The Exposition of the Index (Anukramaṇī) of the Śrīmad Bhāgavata
ब्रह्मा मरीचीला वेदव्यासकृत श्रीमद्भागवतपुराणाची संक्षिप्त अनुक्रमणी सांगतो—ते वेदतुल्य (ब्रह्मसम्मित), १८,००० श्लोकांचे आणि बारा स्कंधांचे आहे असे घोषित करतो. पुढे स्कंधनिहाय प्रमुख कथा व तत्त्वे मांडतो: सूतसभा व व्यास–पांडव–परीक्षित चौकट; द्विविध सृष्टी व भगवंताची कृत्ये; विदुर–मैत्रेय संवाद व कपिल सांख्य; ध्रुव, पृथु, प्राचीनबर्हि; विश्वरचना, नरक, अजामिल, दक्षयज्ञ; वृत्रासुर व मरुत; प्रह्लाद व वर्णाश्रमधर्म; मन्वंतर, गजेंद्र, समुद्रमंथन, बली; अवतार व सूर्य-चंद्र वंश; कृष्णाची व्रजलीला; मथुरा–द्वारका, भूभारहरण व निरोध; उद्धवोपदेश, यादवसंहार, कलिलक्षणे व परीक्षितमोक्ष; वेदशाखासंग्रह, मार्कंडेय तप, सूर्यप्रादुर्भाव, सात्वत सिद्धांत; शेवटी पुराणगणना। अध्यायाच्या अखेरीस श्रवण-पाठ-प्रवचन करणाऱ्यांचे फल सांगून प्रौष्टपदी पौर्णिमेला सुवर्णसिंहचिन्हयुक्त ग्रंथदान भागवत ब्राह्मणास करण्याची विधी दिली आहे।
Anukramaṇī (Synoptic Table of Contents) of the Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa
या अध्यायात श्रीब्रह्मा एका ब्राह्मणास बृहन्नारदीय पुराणाचा विस्तार (२५,००० श्लोक, बृहत्त्कल्प-परंपरा) सांगून त्याची अनुक्रमणी मांडतात. सूत–शौनक संवादपरंपरा व संक्षिप्त सृष्टिकथा, प्रथम पादात सनकांचे उपदेश, द्वितीय पाद ‘मोक्षधर्म’, वेदाङ्ग-विषय आणि सनंदनांनी नारदाला सांगितलेली शुकजन्मकथा येते. महातंत्र भागात जीवबंधनमोचन, मंत्रशुद्धी, दीक्षा, मंत्रनिर्गमन, पूजाविधी तसेच गणेश, सूर्य, विष्णु, शिव, शक्ती यांसाठी प्रयोग, कवच, नामसहस्र, स्तोत्र इत्यादी विधी-संग्रह दिला आहे. तृतीय खंडात सनत्कुमार पुराणलक्षण, प्रमाण, दान व मासानुसार तिथी-निर्णय शिकवतात. चतुर्थ पादात सनातन प्रतिपदा-व्रतांपासून एकादशी-व्रतापर्यंत नेऊन मंधाता–वसिष्ठ, रुक्मांगद, मोहिनीच्या शापमोचनाच्या कथा सांगतात. गंगा, गया, काशी, पुरुषोत्तम, प्रयाग, कुरुक्षेत्र, हरिद्वार, बदरी, कामाक्षा, प्रभास, पुष्कर, गौतमतीर्थ, वेदपाद-स्तुती, गोकर्ण, सेतु, नर्मदा, अवंती, मथुरा, वृंदावन इ. तीर्थमाहात्म्य व यात्राविधीचा संकेत आहे. शेवटी श्रवणफल आणि सात गायी व बाणांचा तूणीर दान केल्याचे फल—मोक्ष/स्वर्गप्राप्ती—उपसंहारात सांगितले आहे.
The Anukramaṇī (Summary/Index) of the Mārkaṇḍeya Purāṇa
या अध्यायात श्री ब्रह्मा मार्कंडेयपुराणाची अनुक्रमणी सांगतात—त्याची प्रसिद्ध ९,००० श्लोकसंख्या, पक्षी-रूपाने धर्मोपदेश, आणि कथाखंडांचा क्रम. जैमिनीने निवेदिलेला मार्कंडेयाचा प्रश्न, पक्षिधर्म व उत्पत्ती, पूर्वजन्मकथा, सूर्याचे अद्भुत परिवर्तन, बलरामाची तीर्थयात्रा, द्रौपदीचे पुत्र, हरिश्चंद्र, आडीबक युद्ध, पिता–पुत्र प्रसंग, दत्तात्रेय, हैहय आख्यान, मदालका व अलर्क, नऊ प्रकारची सृष्टी (कल्पांतकाल, यक्षसृष्टी, रुद्रोत्पत्ती-सृष्टी), द्वीपाचार व प्रवास, मन्वंतरकथा; आठव्या विभागात दुर्गाकथा; वैदिक तेजातून प्रणवोत्पत्ती; मार्तंडाचा जन्म-महिमा; वैवस्वत मनूची वंशावळ; वत्सप्री, खनित्र, अविक्षि व किमिच्छा-व्रत, नरिष्यंत, इक्ष्वाकू, नल, रामचंद्र, कुशवंश; चंद्रवंश, पुरूरवा, नहुष, ययाती, यदुवंश; श्रीकृष्णाच्या बाललीला, मथुरेचा इतिहास, द्वारका, अवतारसंबंधी कथन; तसेच संक्षिप्त सांख्य व प्रकट जगताच्या असत्त्वाचा उपदेश. शेवटी फलश्रुती—भक्तीने श्रवण/अध्यापन केल्यास परमगती; कार्त्तिकात ग्रंथ लिहून सुवर्णहत्तीसमवेत दान केल्यास ब्रह्मलोक; आणि अनुक्रमणी ऐकली तरी इच्छित फलप्राप्ती।
The Exposition of the Table of Contents (Anukramaṇī) of the Agni Purāṇa
या अध्यायात श्री ब्रह्मा ईशान-कल्पात परंपरेने आलेले, अग्नीने वसिष्ठांना सांगितलेले आग्नेय/अग्नि पुराण याची शिस्तबद्ध अनुक्रमणी मांडतात. ते याचा विस्तार १५,००० श्लोक असा सांगून वाचक व श्रोता—दोघांनाही पावन करणारे फल प्रतिपादित करतात. पुढे विषयसूचीत अवतारकथा, सृष्टीवर्णन, वैष्णवपूजा, अग्निकर्म, मंत्र-मुद्रा तत्त्व, दीक्षा-अभिषेक, मंडलरचना, शुद्धिकर्म, पवित्रप्रतिष्ठा, मंदिरनियम, मूर्तिलक्षण, न्यास, प्रतिष्ठा व मंदिरनिर्माण, विनायक व कुब्जिका उपासना, कोटीहोम, मन्वंतर, आश्रमधर्म (ब्रह्मचर्यादी), श्राद्ध, ग्रहयज्ञ, प्रायश्चित्त, तिथी-वार-नक्षत्र व मासव्रते, दीपदान, व्यूहपूजा, नरकवर्णन, नाडीचक्र व संध्याविधी, गायत्रीअर्थ, लिंगस्तोत्र, राजाभिषेकमंत्र व राजधर्म, स्वप्न-शकुनविद्या, रत्नदीक्षा व रत्नशास्त्र, रामनीती, धनुर्वेद, व्यवहार, देवासुरविमर्द, आयुर्वेद व पशुवैद्यकासह शांतिकर्म, छंद, साहित्य, कोश, प्रलयतत्त्व, देहविचार, योग आणि श्रवणाने ब्रह्मज्ञानफल इत्यादींचे व्यापक निरूपण येते. शेवटी मार्गशीर्षात सुवर्णलेखणीसह ग्रंथदान व तिळधेनुदान करण्याचा विधी सांगून लौकिक व पारलौकिक लाभ निश्चित केले आहेत।
The Exposition of the Contents (Anukramaṇī) of the Bhaviṣya Purāṇa
ब्रह्मा भविष्यपुराण सिद्धिदायक असल्याचे सांगून त्याची परंपरा स्पष्ट करतात—ब्रह्मापासून स्वायंभुव मनूपर्यंत; मनूने सर्व पुरुषार्थांचे साधन असलेल्या धर्माविषयी प्रश्न केला. पुढे व्यास धर्म-संग्रह संकलित करून त्याचे पाच भाग करतात; आरंभी ब्राह्म पर्व व अधोर-कल्पाच्या कथा येतात. ग्रंथ सूत–शौनक संवाद-परंपरेत असून सर्गादी पुराणलक्षणे, शास्त्रसार आणि पुस्तक/ताडपत्र लेखनविधीचे निर्देश देतो. संस्कारांचे वर्णन, पक्ष-तिथीशी निगडित अनेक कल्पांची गणना, उरलेले कल्प वैष्णव पर्वात ठेवणे, तसेच शैव व सौर परंपरांत क्रमभेद सांगितला आहे. पाचवा भाग ‘प्रतिसर्ग’ संक्षेपाने उपसंहार करतो. गुणांनुसार देवतांची क्रमिक ‘समता’ मांडून, पुष्य नक्षत्री पुराणाची प्रत लिहून गूळ-धेनू इत्यादी दानांसह दान, वाचक व ग्रंथपूजन, उपवास आणि श्रवण-पाठ यांचे विधान आहे—पापक्षय, भोग आणि मोक्ष देणारे।
The Exposition of the Table of Contents of the Brahmavaivarta Purāṇa
ब्रह्मा आपल्या ‘बालक’ श्रोत्याला या अनुक्रमणिकेत दहावे पुराण—ब्रह्मवैवर्त पुराण—परिचय करून देतात; ते वेदार्थाचा प्रकाशक व वेदमार्गाचा मार्गदर्शक आहे. हे रथंतर-कल्पाशी संबंधित, शत-कोटी पुराणपरंपरेत संक्षिप्त, आणि व्यासांनी सूत–ऋषी संवादरूपाने चार खंडांत—ब्रह्मखंड, प्रकृतिखंड, विघ्नेशखंड, कृष्णखंड—एकूण १८,००० श्लोकांत रचलेले सांगितले आहे. कथासारात सृष्टीवर्णन, नारद-ब्रह्मा विवाद, शिवलोकप्राप्ती व शिवसम्बंधी ज्ञान, सावर्णीची पुण्ययात्रा, पुढे प्रकृतीचे अंश/कला व कर्मकांडाची सामग्री यांचे निरूपण येते. विघ्नेशखंडात गणेशजन्माचा प्रश्न, व्रते व संघर्ष (जमदग्न्य आदींसह) आहेत. कृष्णखंडात श्रीकृष्णजन्म, गोकुळलीला, राधा-गोपिकांसह रास, मथुरेतील घटना, संस्कार, सांदीपनीकडे अध्ययन, शत्रुवध व द्वारकेला परतणे यांचा संक्षेप आहे. शेवटी फलश्रुती—वाचन, श्रवण, लेखन, दान आणि अनुक्रमणिका ऐकण्यानेही श्रीकृष्णकृपेने मोक्षप्राप्ती होते।
The Exposition of the Anukramaṇī (Index/Summary) of the Liṅga Purāṇa
ब्रह्मा लिंगपुराणाचा परिचय शैव पुराण म्हणून करतात—श्रवण व पठणाने भुक्ती आणि मुक्ती देणारे. अग्निरूप लिंगात स्थित शिव हा याचा प्रकाशक असून कथारचना अग्नि-कल्पाच्या आधारावर आहे असे सांगितले आहे. व्यासकृत, दोन भागांत मांडलेले, सुमारे ११,००० श्लोकांचे हे पुराण हरमहिमेला प्रधान मानते. पुढे अनुक्रमणीनुसार विषय येतात—आरंभीचा प्रश्न, संक्षिप्त आदिसृष्टी, योगोपदेश, कल्पवर्णन, लिंग व अंबेचा प्रादुर्भाव, सनत्कुमार संवाद, दधीची, युगधर्म, भुवनकोश, सूर्य-चंद्र वंश, विस्तृत सृष्टी, त्रिपुर प्रसंग, लिंगप्रतिष्ठा, पशु-पाशातून मुक्ती, शिवव्रते, आचार, प्रायश्चित्त, अरिष्टलक्षणे व शांती, काशी व श्रीशैल, अंधक, वराह-नरसिंह, जलंधरवध, शिवसहस्रनाम, दक्षयज्ञविध्वंस, कामदहन आणि पार्वतीविवाह। शेवटी फलश्रुती—फाल्गुन पौर्णिमेला तिळधेनूसह लिखित प्रत दान केल्यास महापुण्य; श्रवण-पठण पापनाश करून शिवलोक व शिवसायुज्य देते।
The Description of the Anukramaṇikā (Chapter-wise Summary) of the Varāha Purāṇa
या अध्यायात ब्रह्मा वराहपुराणाची अनुक्रमणिका-सारांश देतो—२४,००० श्लोक, दोन विभाग. आरंभी भूमी–वराह संवाद व व्यास हे नारायणावतार असल्याचे प्रतिपादन आहे. रंभा, दुर्जय, श्वेत इत्यादी आख्यानचक्रे, यमाशी निगडित मुनीपुत्र-प्रसंग, तसेच गौरीचा प्रादुर्भाव, विनायक, नाग, गण, कुबेर/धनद, आदित्य आदी विषय येतात. श्राद्धविधी, पर्वपालन, गोदान, व्रते, तीर्थयात्रा आणि ३२ अपराधांचे प्रायश्चित्त सांगितले आहे; मथुरा व पापनाशक गोकर्ण यांची विशेष महिमा वर्णिली आहे. उत्तर विभागात पुलस्त्य–कुरु संवादातून पुष्करासह तीर्थमाहात्म्य व उत्सवविधान दिले आहे. शेवटी श्रवण/पठन/लेखनफळ—विष्णुभक्तीवृद्धी व वैष्णवगती; तसेच सुवर्णगरुड, तिलधेनू आणि चैत्रमासी ब्राह्मणदान यांचे विधान आहे।
The Description of the Skanda Purāṇa’s Anukramaṇī (Index/Summary)
ब्रह्मा मरीचीला स्कंदपुराणाची अनुक्रमणी सांगतात—त्याचा विशाल विस्तार, व्यासांनी काढलेला सारांश, आणि सात खंडांची विभागणी. माहेश्वर-खंडात शिवकथांचा क्रम—दक्षयज्ञाचा विध्वंस, लिंगपूजा, समुद्रमंथन, स्कंदजन्म, तारकासुरवध व विश्ववर्णन. वैष्णव-खंडात अवतारकथा, भक्तिसाधना, आणि व्रत-कल्पाचा सविस्तर निर्देश—कार्तिक, माघ, एकादशी, उत्सवविधी, तसेच मथुरा व अयोध्येची माहात्म्ये. ब्रह्म-खंडात सेतु/धर्मारण्य, वर्णाश्रमधर्म, दान, चातुर्मास्य, मंत्रयोग आणि शैव आचार—शिवरात्र, प्रदोष. काशी-खंडात वाराणसीची पवित्र भूगोलरचना व आचारनियम; अवंती-खंडात उज्जयिनी-महाकालवनातील तीर्थे व प्रायश्चित्ते; नागर-खंडात हरिश्चंद्र-विश्वामित्र-त्रिशंकूच्या कथा व प्रादेशिक तीर्थे; प्राभासिक-खंडात प्रभास आणि द्वारका-गोमती तीर्थयात्रा-परंपरेचा समारोप. शेवटी शिवमहिमा सांगणारी ही अनुक्रमणी लिहून दान केल्याचे पुण्य वर्णिले आहे।
The Anukramaṇikā (Contents-Outline) of the Vāmana Purāṇa
ब्रह्मा वामनपुराणाची अनुक्रामणिका सांगतो—हे १०,००० श्लोकांचे त्रिविक्रम-प्रधान पुराण असून विभाग व दोन भागांत रचलेले आहे. यात पुराणविषयक प्रश्न, ब्रह्मशिरच्छेद व कपाल-दोषमोचन, दक्षयज्ञाचा विघ्न, शिवाचा कालस्वरूप व कामदहन, प्रह्लाद–नारायण तसेच देव–असुर संघर्ष, सुकेशी–अर्क उपाख्यान, भुवनभूगोल, काम्यव्रते आणि देवी दुर्गेचे पावन चरित्र येते. पुढे तपती, कुरुक्षेत्र, सत्यामाहात्म्य, पार्वतीचा जन्म-तप-विवाह, गौरी/कौशिकी, कुमार, अंधकवध व गणांत लय, मरुतांचा जन्म, बलीचे पराक्रम, लक्ष्मीप्रसंग, प्रह्लादतीर्थे, धुन्धु, प्रेतोपाख्यान, नक्षत्र-पुरुष व श्रीदामकथा आहेत. उत्तरच्या बृहद्-वामन भागात चार संहिता—माहेश्वरी, भागवती, सौरि, गाणेश्वरी—प्रत्येकी हजार विषय; कृष्णभक्तांची महिमा, देवीकडून खाटाचा उद्धार, सूर्याचे पापनाशक माहात्म्य व गणेशचरित्र. शेवटी परंपरा (पुलस्त्य→नारद→व्यास→रोमहर्षण) आणि फलश्रुती—पाठ, श्रवण, लेखन, दान (विशेषतः शरद्-विषुवकाळी), घृतधेनुदान इत्यादींनी विष्णूचे परमधाम प्राप्त होते।
Kūrmāpurāṇa-Anukramaṇikā (Index/Summary of the Kūrma Purāṇa)
ब्रह्मा मरीचीला लक्ष्मी-कल्पानंतर येणाऱ्या, हरि कूर्मावतारावर केंद्रित कूर्मपुराणाचा क्रमबद्ध अनुक्रम व सार सांगतात. चार भागांत १७,००० श्लोकांचा हा ग्रंथ कथांच्या गुंफणीतून चार पुरुषार्थ शिकवतो—लक्ष्मी–इंद्रद्युम्न संवाद व कूर्म-संबंधित ऋषीप्रसंगांसह. वर्ण–आश्रम आचार, सृष्टिनिर्मिती, कालगणना व प्रलय आणि सर्वव्यापी प्रभूची स्तुती, तसेच शैव विषय—शंकरकथा, पार्वती-सहस्रनाम, योग—यांचे विभाग दिले आहेत. भृगु, स्वायंभुव मनु, कश्यप, आत्रेय वंशावळ, दक्षयज्ञाचा विध्वंस व पुनःसृष्टी, श्रीकृष्णचरित्र, युगधर्म, व्यास–जैमिनी संवाद, वाराणसी-प्रयागादी तीर्थभूगोल व वेदशाखा-निरूपण यांचाही उल्लेख आहे. ऐश्वर्य-गीता, व्यास-गीता, तीर्थमाहात्म्य, ब्राह्मीया संहिता-रूप प्रतिसर्ग, आणि भागवती संहितेत वर्णांची जीविका (शंकरजकृत पंचपाद विवेचनासह), सौर उपदेश व वैष्णवी चतुर्थी-व्रत सांगितले आहे. शेवटी फलश्रुती व दानविधी—अयनकाळी सुवर्ण कूर्मचिन्हासह ग्रंथाची प्रत लिहून दान केल्यास परम सिद्धी—असे प्रतिपादन आहे।
Matsya-purāṇa Anukramaṇikā (Synopsis / Table of Contents)
या अध्यायात ब्रह्मा मत्स्यपुराणाची संक्षिप्त अनुक्रामणिका सांगतात—मनु‑मत्स्य संवाद, ब्रह्मांड‑सृष्टी व विश्वरचना, ब्रह्मा‑देव‑असुर‑मरुतांची उत्पत्ती, मन्वंतर‑युग व्यवस्था व युगानुसार धर्म। राजवंश व पितृवंशावळ श्राद्ध‑काळासह, तसेच प्रमुख आख्याने—तारक, पार्वतीचे तप‑विवाह, स्कंदाचा जन्म‑विजय, नरसिंह, वराह, वामन व अंधक। वाराणसी‑नर्मदा‑प्रयाग तीर्थमहिमा; व्रत‑कल्प (विविध द्वादशी, सप्तमी, शयन, नक्षत्रव्रते), दाने (मेरुदान, कृष्णाजिनदान), ग्रहशांती व ग्रहण‑अभिषेक। वास्तुशास्त्र, मूर्ती‑मंदिर/मंडप प्रकार, भविष्यकाळातील राजे, महादाने व कल्पचक्रेही येतात। शेवटी फलश्रुती व विषुवकाळी सुवर्णमत्स्य व गायीसह ग्रंथदानविधी—ज्याने हरिधामप्राप्ती सांगितली आहे।
The Description of the Index/Summary of the Garuḍa (Purāṇa)
ब्रह्मा मरीचींना गरुडपुराणाची शुभ अनुक्रमणिका सांगतात—हे भगवंतांनी गरुड (तार्क्ष्य) याला दिलेले उपदेशरूप ग्रंथ असून त्याचा विस्तार १९,००० श्लोकांचा आहे. यात विषयक्रम: सृष्टीवर्णन; सूर्यादि देवपूजा, दीक्षा, श्राद्ध, व्यूहपूजा, वैष्णव पंजरस्तोत्रे, योग व विष्णुसहस्रनाम; शिव-गणेश-गोपाल-श्रीधरादी उपासना; न्यास-संध्या, दुर्गा व देवपूजा, पवित्रारोपण, प्रतिमाध्यान; वास्तु व मंदिरलक्षण, प्रतिष्ठाविधी; दान-प्रायश्चित्त; लोक-नरकवर्णन; ज्योतिष, सामुद्रिक, स्वर, रत्नशास्त्र; तीर्थमाहात्म्य (विशेषतः गया); मन्वंतर, पितृधर्म, वर्णाश्रमकर्तव्य, शौच, ग्रहयज्ञ, नीतिशास्त्र, वंश व अवतार, आयुर्वेद, व्याकरण-वेदांग, तसेच युग-संक्रांतीचे आचार. पुढे प्रेतकल्पात योगींना धर्मोपदेश, मृत्यूनंतरचे मंत्र-दान, यममार्ग, प्रेतलक्षणे व दुःखे, पिंडीकरण, अंत्येष्टीची पात्रता-काल, नारायणबली, वृषोत्सर्ग, कर्मविपाक, लोकविन्यास, प्रलय आणि श्रवण-पाठ-दानफळ सांगितले आहे।
The Description of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s Table of Contents (Anukramaṇī)
बृहन्नारदीय पुराणाच्या पूर्वभागात ब्रह्मा मरीचींना ब्रह्माण्ड पुराणाचा विस्तार व अंतर्गत विभाग सांगतो। तो चार पाद—प्रक्रीया, अनुषंग, उपोद्घात, उपसंहार—हे पूर्व, मध्य व उत्तर भागांत मांडून अनुक्रमणी देतो। त्यात कर्म-धर्म, नैमिषकथा, हिरण्यगर्भ व सृष्टीरचना, कल्प-मन्वंतर, मानससृष्टी, रुद्रजन्म, महादेवाचे आविर्भाव, ऋषिसृष्टी; भुवनकोश (भारतादी, सप्तद्वीप, पाताळ व ऊर्ध्वलोक), ग्रहगती व सूर्यरचना; युगधर्म व युगांत; वैदिक आपत्ती, स्वायंभुवादी मनु, पृथ्वी-दोहन; वैवस्वत मन्वंतरातील राजर्षिवंश (इक्ष्वाकु, अत्रिवंश, ययाति, यदु, कार्तवीर्य, परशुराम, वृष्णी, सगर), देवासुर संग्राम, श्रीकृष्णावतार, स्तोत्रे व बलिवंश; कलियुगासाठी भविष्यवर्णन; पुढे प्रलय, कालमान, चौदा लोक, नरक, मनोमय नगरी, प्रकृती-लय, शैवपुराण-सूचना, गुणानुसार गती, व अन्वय-व्यतिरेकाने ब्रह्मनिर्देश येतो। शेवटी पुराणपरंपरा, श्रवण-पठन-लेखनाचे फळ आणि दान/उपदेशाचे आचारनियम सांगितले आहेत।
The Exposition of the Pratipadā Vrata for the Twelve Months
नारद तिथींचे क्रमवार वर्णन मागतात, जेणेकरून व्रत-निर्णय स्पष्ट होईल. सनातन प्रतिपदेपासून तिथीक्रम सुरू करून सांगतात की योग्य तिथी-क्रमाचे पालनच सिद्धिदायक आहे. चैत्रात सूर्योदयकाळी सृष्ट्यादिसंबंधी प्रतिपदेचे महत्त्व सांगून प्रतिपदेची मुख्य कर्मे ‘पूर्वविद्धा’ म्हणून करावीत असे निर्देश आहेत. अशुद्धी, अमंगळ व कलिदोष निवारणासाठी महाशांती, नंतर ब्रह्मपूजा (पाद्य-अर्घ्य, पुष्प, धूप, वस्त्र, अलंकार, नैवेद्य), मग होम व ब्राह्मणतृप्ती आणि देवतांची क्रमाने पूजा सांगितली आहे. ओंकार व पवित्र जलाने अभिमंत्रित वस्त्र व सुवर्णदान आवश्यक; दक्षिणेसह समापनाने सौरिव्रत तसेच त्याच तिथीचे विद्याव्रतही सिद्ध होते. कृष्णोपदेशित ‘तिलक’ विधी (करवीर पुष्प, सात अंकुरित धान्य, फळे, क्षमामंत्र) दिला आहे. भाद्रपद शुक्ल प्रतिपदेचे व्रत लक्ष्मी-बुद्धिदायक; सोमवारपासून आरंभ करून साडेतीन महिने, कार्तिकात उपवास-पूजा व वायनदानासह. शिवासाठी मौनव्रत (१६ उपचार, कुंभावर सुवर्णशिव, गोदान), अशोकव्रत, नवरात्र (घटस्थापना, अंकुर, देवीमाहात्म्यपाठ, कुमारिपूजा), गोवर्धनावर विष्णूचा अन्नकूट, मार्गशीर्ष कृष्णपक्षातील धनव्रत, पुढील महिन्यांत सूर्य/अग्नी/शिव कर्मे, आणि वैशाखात विष्णुपूजेमुळे सायुज्यप्राप्ती सांगितली आहे. शेवटी सर्व प्रतिपदाव्रतांसाठी ब्रह्मचर्य व हविष्यन्नाचा नियम पुनः सांगितला आहे.
The Second Twelve-Month Vrata: Dvitīyā Observances and Their Fruits
सनातन ब्राह्मणाला द्वितीया-तिथीवर आधारित “दुसरी” बारा-मासांची व्रत-परंपरा सांगतात. चैत्र शुक्ल द्वितीयेला शक्तिसहित ब्रह्माची हवि व सुगंधांनी पूजा करून इच्छापूर्ती व ब्रह्मप्राप्तीचा संकल्प होतो. पुढे महिन्यानुसार भेद—वैशाखात ब्रह्माचा विष्णुरूप सात धान्यांसह (राधा), ज्येष्ठात सूर्य/भास्करपूजेमुळे सूर्यलोक, आषाढात राम–सुभद्रा रथयात्रा व उत्सव, नभसात विश्वकर्मा/प्रजापतीची “स्वपिती/अशोक-शयन” पूजा व गृह-रक्षण प्रार्थना, भाद्रपदात इंद्ररूप पूजा व अर्धचंद्र नैवेद्य, आश्विनात अक्षय दानाचे महत्त्व, ऊर्जात यम–यमुना ‘यमा’ व्रतात बहिणीचा सन्मान व भोजन। मार्गशीर्ष द्वितीयेला पितृश्राद्ध, पौषात गोशृंग-संस्कारित स्नान व चंद्रार्घ्य, माघात लाल फुले, गायी व सुवर्ण प्रतिमेसह सूर्य/प्रजापतीपूजा, फाल्गुनात श्वेत सुगंधी फुले व साष्टांग नमस्काराने शिवपूजा। कृष्णपक्ष द्वितीयांनाही विधी लागू; मासरूप धारण करणारा अग्नी हा मूल द्वितीया-देवता मानून ब्रह्मचर्य-नियम कर्मसिद्धीशी जोडला आहे।
The Account of the Third-day Vow Observed through the Twelve Months (Tṛtīyā-vrata)
या अध्यायात सनातन नारदांना चंद्रतिथी तृतीयेचे व्रतविधान सांगतात, विशेषतः स्त्रियांच्या सौभाग्य, संतती व गृहकल्याणासाठी. प्रारंभी चैत्र शुक्ल तृतीयेचे गौरी-व्रत—गौरीची पतीसह धातू/मातीची युगल मूर्ती करून दूर्वा व अलंकारांनी पूजन, उपवास, रात्र जागरण, गुरूस दान आणि शेवटी विसर्जन। पुढे १२ वर्षे दीर्घ आचरण व समापन दान (धेनुद्वादश-संकल्प) सांगितले आहे. नंतर अक्षया (राधा) तृतीया—ज्यात केलेले कर्म अक्षय फल देणारे; तिथीचा काळ युगारंभाशी जोडून विष्णु-श्री पूजन, गंगास्नान, अक्षतप्रयोग व ब्राह्मणभोजन विधिले आहे. त्यानंतर महिन्यानुसार रंभा-व्रत (ज्येष्ठ), आषाढात केशव-लक्ष्मी पूजन, भाद्रपदात स्वर्णगौरी (१६ वर्षे) उद्यापन—होम व वायन-वाटपासह—हारितालिका, हस्त नक्षत्रयुक्त हस्त-गौरी, कोटीश्वरी/लक्षेश्वरी (४ वर्षे; लक्ष धान्य व दुधाची प्रतिमा), ईषा-महागौरी (५ वर्षे; पाच सुवासिनी व कलशादी पूजन), तसेच विष्णु-गौरी, हर-गौरी, ब्रह्म-गौरी, सौभाग्यसुंदरी इ. युगल व्रते येतात. शेवटी तृतीया-व्रताचा सामान्य क्रम—देवीपूजन, ब्राह्मण-सन्मान, दान, होम व विसर्जन—निश्चित केला आहे।
The Explanation of the Twelve-Month Caturthī Vrata
या अध्यायात सनातन ब्राह्मणाला चांद्रवर्षभर चतुर्थी-व्रतांचे विधान सांगतात व त्यांना इच्छापूर्ती करणारे व्रत-कल्प मानतात. चैत्र चतुर्थीला वासुदेवस्वरूप गणेशपूजा करून पुढील महिन्यांना वैष्णव व्यूहांशी जोडले आहे—वैशाखी संकर्षण (शंखदान), ज्येष्ठी प्रद्युम्न (फळ-मूळ), आषाढी अनिरुद्ध (संन्याशांना लौकी/कुंभी-भांडी दान)—आणि बारा वर्षांचा चक्र व उद्यापन वर्णिले आहे. पुढे विशेष व्रते: ज्येष्ठातील सती-व्रत, आषाढातील रथंतर-कल्पसंबद्ध चतुर्थी, श्रावणातील जाती-चंद्रोदय (पूर्ण ध्यान-प्रतिमालक्षणांसह, केवळ मोदकाहार), तसेच दूर्वा-गणपती (यंत्र/रेखाचित्र, लाल अर्पणे, पाच पवित्र पाने, दीर्घकाल गुरुसेवा)। भाद्रपदात बहुलाधेनु-दानाने गोलोकफल, आणि सिद्ध-विनायक व्रतात २१ पानांनी २१ नामपूजा, सुवर्ण-विनायक प्रतिमादान व पाच वर्षांची साधना सांगितली आहे. चतुर्थीला चंद्रदर्शन निषिद्ध असून प्रायश्चित्ताचा पुराणमंत्र दिला आहे. कपर्दीश (ईष) पूजा, स्त्रियांचे करका-व्रत (कार्तिक कृष्णपक्ष), ऊर्ज शुक्लपक्षातील नाग-व्रत विषरक्षणार्थ, चार वर्षांची क्रमिक शिस्त (होमसहित) व १६ नामांची गणेश-स्तुती (वर-व्रतसम) वर्णिली आहे. पौषात मोदक-दक्षिणा, माघ कृष्णात संकष्ट-व्रत (चंद्रोदयपूजा व चंद्रार्घ्य), माघ शुक्लात गौरी-व्रत (ढुण्ढि/कुंडा/ललिता/शांती नामांनी), फाल्गुनात ढुण्ढिराजपूजा; रविवार/मंगळवार चतुर्थीचे विशेष फल व सर्व चतुर्थींमध्ये विघ्नेशभक्तीचे सार्वकालिक महत्त्व असा उपसंहार आहे।
The exposition of the Pañcamī vow to be observed in the twelve months
सनातन नारदांना पञ्चमी-दिवशीच्या व्रतांचे वर्षभराचे क्रमबद्ध विधान सांगतात. चैत्र शुक्ल पञ्चमीला मत्स्य-जयन्ती व श्रीपञ्चमी—लक्ष्मीपूजन, सुगंधी द्रव्ये व पायस नैवेद्य। पुढे पृथ्वी-, चंद्र- व हयग्रीव-व्रतांचा उल्लेख; वैशाखात शेष/अनंतपूजा, ज्येष्ठात पितृतर्पण व ब्राह्मणभोजन। आषाढातील वायु-व्रतात पंचवर्ण ध्वज, लोकपालपूजा, याम-उपवास व स्वप्न-परीक्षा; अशुभ लक्षणे दिसल्यास शिव-उपवास वाढवून आठ ब्राह्मणांना भोजन। श्रावण कृष्ण पञ्चमीच्या अन्नाव्रतात अन्न-तयारी व प्रोक्षण, पितृ-ऋषीपूजन, याचकांना अन्नदान, प्रदोषकाळी लिंगपूजा व पंचाक्षरी-जप, धान्यसमृद्धीची प्रार्थना; श्रावण शुक्ल पञ्चमीला इंद्राणीपूजा व धनदान। भाद्रपदात नागांना दूधार्पण आणि सप्तर्षी-व्रत (सात वर्षे)—मृत्तिकावेदी, अर्घ्य, अकृष्ट धान्य, सुवर्णप्रतिमा, पंचामृतस्नान, होम, गुरु-ब्राह्मण सत्कार; फल दिव्य विमानप्राप्ती। पुढे आश्विनात उपांग-ललिता, कार्तिकात जया-व्रत (स्नानाने पापनाश), मार्गशीर्षात निर्भयतेसाठी नागपूजा, पौषात विष्णूपूजा। शेवटी—प्रत्येक महिन्याच्या दोन्ही पञ्चमींना पितृ व नागपूजा हितकारक आहे।
The Exposition of the Ṣaṣṭhī-vrata Observed Through the Twelve Months
सनातन नारदांना बारा महिन्यांप्रमाणे षष्ठी-व्रतांचे विधान सांगतात. चैत्र शुक्ल षष्ठीला कुमार-व्रत—षण्मुख/स्कंद पूजेमुळे इच्छित फल व सद्गुणी संतती; ज्येष्ठात सूर्यपूजेमुळे मातृसुख; आषाढात स्कंद-व्रताने वंशवृद्धी; श्रावणात शरजन्मा देवतेची सोळा उपचारांनी आराधना. भाद्रपद कृष्ण षष्ठीचे स्त्रियांसाठी ललिता-व्रत सविस्तर—प्रातःस्नान, शुभ्र वस्त्रे, संगमकाठी वाळूत पूजन, बांबूच्या पात्रात पिंडरचना, पुष्पयादी, १०८ व २८ संख्येने जप, ठराविक तीर्थांवर प्रार्थना, विपुल नैवेद्य, दीप-धूप, आणि रात्रभर जागरण (झोप निषिद्ध); नंतर दान, ब्राह्मण/कन्याभोजन व सधवांचा सन्मान. आश्विन शुक्ल षष्ठीला कात्यायनीपूजेमुळे पती व पुत्रप्राप्ती; पुढील महिन्यांत चंदना, वरुणा इ. नामांकित षष्ठ्या व सूर्य/विष्णु/वरुण/पशुपती पूजन; अखेरीस शिवलोकप्राप्ती हे फल सांगितले आहे।
The Exposition of the Saptamī Vow Observed Across Twelve Months (Saptamī-vrata-prakāśana)
सनातन नारदांना सांगतात की सप्तमी ही सौर तिथी असून सूर्योपासना व मासानुसार व्रतांसाठी अत्यंत योग्य आहे. चैत्र शुक्ल सप्तमीला शुद्ध मातीच्या वेदीवर बाहेर स्नान, अष्टदल कमळ-मंडल, मध्यभागी विभावाची प्रतिष्ठा, दिशांमध्ये युग्म-गण (गंधर्व, राक्षस, नाग/काद्रवेय, यातुधान, ऋषी) यांची स्थापना व ईशान्येस ग्रह-स्थापन असे विधान आहे. पुढे षोडशोपचार पूजा, ८०० घृताहुतींचा होम, सूर्याला ६४ व इतरांना तितक्याच नियत आहुती, दक्षिणा—फल म्हणून सुख व देहान्तानंतर ‘सूर्यमंडलमार्गे’ परमधामप्राप्ती सांगितली आहे. नंतर प्रत्येक महिन्यातील सप्तमीसाठी वेगवेगळी व्रते: वैशाखी गंगा-व्रत (हजार कलश), कमल-व्रत (लहान सुवर्णकमळ, कपिला-दान, उपवास), निम्बपत्र-व्रत (मंत्र व मौन), शर्करा-सप्तमी, ज्येष्ठात इंद्राचा सूर्यरूप जन्म, आषाढात विवस्वान् प्रादुर्भाव, श्रावणात अव्यंग-व्रत व हस्त-नक्षत्र महिमा, भाद्रात अमुक्ताभरण व सोमांश-महेश पूजा, फल-सप्तमी (फळार्पण, रक्षासूत्र), आश्विनात शुभ-सप्तमी व पंचगव्य, कार्तिकात शाक-व्रत, मार्गशीर्षात मित्र-व्रत (विष्णूचे उजवे नेत्र मित्र), पौषात अभय-व्रत (त्रिसंध्या पूजा, मोदक-दान), माघ कृष्णात सर्वाप्ति (सुवर्ण सूर्यचक्र, जागरण), अचल/त्रिलोचन-जयन्ती व रथ-सप्तमी (रथ-दान), भास्करी सप्तमी (उषःस्नान, अर्क/बदरी पाने), पुत्र-सप्तमी, व फाल्गुनात अर्कपुट/त्रिवर्गदा। निष्कर्ष: दरमहा सप्तमीला भास्करपूजा स्वतंत्रपणे इच्छित फल देणारी आहे।
द्वादशमासेषु अष्टमी-व्रत-कथनम् (Account of the Aṣṭamī Vow Across the Twelve Months)
या अध्यायात सनातन ब्राह्मणाला चांद्रमासांच्या बारा महिन्यांत येणाऱ्या अष्टमी-व्रतांचा क्रम सांगतात। चैत्र शुक्लाष्टमीला भवानीचा जन्मोत्सव—प्रदक्षिणा, यात्रा, दर्शन आणि अशोक-बुड विधी (अशोकाष्टमी/महाष्टमी). वैशाख-ज्येष्ठात उपवास व अपराजिता देवी तसेच शिव/देवी-रूपांची पूजा; आषाढात रात्री जलस्नान, अभिषेक, ब्राह्मणभोजन आणि सुवर्ण-दक्षिणेसह विस्तृत कर्म. भाद्रपदात संततीवर्धक व्रते, ‘दशाफळ’ नावाचे दहा दिवसांचे कृष्णव्रत—१०८ आहुतींचा होम, तुळशीपत्रपूजा, पुरिका नैवेद्य, गुरुदान व दीर्घ साधना; नंतर पूर्ण कृष्ण जन्माष्टमी-विधी—मंडप-मंडल-कलश, मध्यरात्री अभिषेक, नैवेद्य, जागरण, प्रतिमादान व सुवर्णधेनुदान। पुढे राधाव्रत, दूर्वाष्टमी (संततीमंत्र), सोळा दिवसांचे महालक्ष्मी-व्रत—सोळा गाठींचा डोरक, उद्यापन, चंद्रार्घ्य व षोडशोपचार। शेवटी दुर्गा महाष्टमी, करकव्रत, गोपाष्टमी, अनघा-विधी, कालभैरव उपवास, अष्टका श्राद्ध व शिवपूजा, भद्रकाली/भीष्म तर्पण, भीमा व शिव-शिवा पूजन, शीतला अष्टमीचे मंत्र-स्वरूप इत्यादी सांगून दरमहा शिव-शिवेची अष्टमीपूजा करण्याचा सामान्य नियम दिला आहे।
The Narration of the Navamī Vow Observed Across the Twelve Months
सनातन नारद व ब्राह्मणसभेला वर्षभरातील नवमी-व्रतांचे विधान सांगतात. चैत्र शुक्ल नवमी ही श्रीरामनवमी—उपवास किंवा मध्यान्होत्सवानंतर एकभुक्त, गोड पदार्थांनी ब्राह्मणभोजन व गाय, भूमी, तीळ, सुवर्ण, वस्त्र, अलंकार इ. दान; याने पापनाश व विष्णुलोकप्राप्ती होते. पुढे शाक्त परंपरेत मातृ-व्रत (भैरव-संबंध), चौसष्ट योगिनी व भद्रकाली पूजन, कमळपाकळ्यांनी चंडिका-आराधना वर्णिली आहे. नंतर ज्येष्ठात उमा-व्रत, रात्री ऐरावतावर श्वेत इंद्राचे ध्यान करून पूजा; श्रावणात कौमारी-रूप चंडिकेची उपासना (रात्री भोजन किंवा पंधरवड्याचा उपवास), भाद्रपदात दुर्गेची नंदा नवमी। आश्विनातील महापूर्वेत शमीपूजन, रात्री आयुध-चिन्हांची वंदना, भद्रकालीस बलि व दक्षिणेने समारोप। कार्तिकातील अक्षया नवमीला अश्वत्थमूळ तर्पण व सूर्याला अर्घ्य; पुढे मार्गशीर्षात नंदिनी, पौषात महामाया, माघात महानंदा, फाल्गुनात आनंदा—अक्षय पुण्य व मनोकामना-सिद्धीचे फल सांगितले आहे।
Daśamī-vrata: Observances for the Bright Tenth Day Through the Twelve Months
या अध्यायात सनातन नारदांना शुक्ल दशमीची मासानुसार व्रते सांगतात. चैत्रात धर्मराज (यम) यांची ऋतुनुसार अर्पणांनी पूजा, उपवास, ब्राह्मणभोजन व ठराविक दक्षिणा—दिव्य नातेसंबंध देतात. माधवात पांढऱ्या सुगंधी पुष्पांनी विष्णुपूजा व विपुल प्रदक्षिणा केल्याने वैष्णवलोकप्राप्ती होते. ज्येष्ठात गंगावतरण व दाशहराच्या ‘दशयोगा’चे महात्म्य—नक्षत्र, वार, करण, योग व राशिस्थितींसह; स्नानाने हरिधाम लाभते. आषाढात स्नान-जप-होम-दान स्वर्गफलदायी; श्रावणात उपवासयुक्त शिवपूजा व दान; भाद्रपदात दशावतार-व्रतात तर्पण व दहा सुवर्ण अवतारप्रतिमांचे दान. आश्विनात विजयादशमीला गोमय-चक्रवाल करून राम व बंधूंची पूजा, गृहस्थांचा सहभाग, विजय व धनलाभ. कार्तिकात सार्वभौम व्रत—मध्यरात्री दिग्बली, अष्टदल मंडल, दिक्पाल व अनंत मंत्रांनी पापनाश; ब्राह्मणपूजेमुळे राजसदृश पुण्य. पुढे मार्गशीर्षात आरोग्यक, पौषात विश्वेदेवपूजा केशवाच्या दहा रूपांसह, माघात देवांगिरसपूजा, आणि शेवटी चौदा यमांची पूजा, तर्पण व सूर्य-अर्घ्याने समृद्धी व विष्णुलोकप्राप्ती होते.
The Account of the Ekādaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
सनातन नारदांना एकादशी-व्रताची प्रमाणित रूपरेषा सांगतात—फुलांनी सजलेला मंडप, नियमाने स्नान, मंत्रोच्चारांसह विष्णुपूजा, होम, प्रदक्षिणा, स्तोत्रपठण, संगीत, साष्टांग नमस्कार, जयघोष आणि रात्रजागरण। पुढे बारा महिन्यांतील एकादश्या व द्वादशी-पारण यांची यादी येते—बहुधा षोडशोपचार पूजा, ब्राह्मणभोजन व दक्षिणादान; फल म्हणून पापनाश, समृद्धी, संतती आणि वैकुंठप्राप्ती सांगितली आहे। वरूथिनीला सुवर्ण-अन्न-गोदान इत्यादी दानविशेष, निर्जलाचे पुण्य चोवीस एकादश्यांच्या तुल्य, योगिनीची दानमहिमा, शयनी एकादशीला प्रतिष्ठा व पुरुषसूक्तपूजा करून चातुर्मास्यप्रवेश, आणि प्रबोधिनीला वैदिक मंत्रांनी ‘जागरण’ व उत्सवोपचार वर्णिले आहेत। शेवटी दशमी–एकादशी–द्वादशी या तीन दिवसांचे नियम—आहारकपात, भांडी/अन्ननिषेध, सत्य-अहिंसा-शुचिता, निंदा व विषयासक्तीचा त्याग—निश्चित केले आहेत।
The Exposition of the Dvādaśī Vow for the Twelve Months (Dvādaśī-vrata-nirṇaya and Mahā-dvādaśī Lakṣaṇas)
या अध्यायात सनातन नारदांना द्वादशी-केंद्रित व्रतकल्प सांगतात. चैत्र शुक्ल द्वादशीच्या मदन-व्रतात शुद्ध घटस्थापन (तांदूळ, फळे, ऊस, शुभ्र वस्त्र, चंदन), अच्युतपूजन, उपवास, दुसऱ्या दिवशी ब्राह्मणभोजन व दक्षिणा, आणि वर्षसमाप्तीला शय्या, गाय, सुवर्ण व कामदेवप्रतिमा दान सांगितले आहे. पुढे भार्तृ-द्वादशिकेत श्रीसहित हरि शय्येवर पूजून रात्र जागरण, गीत-नृत्य, व सुवर्ण हरिप्रतिमा व शय्यादानाने दांपत्यस्थैर्य फलित होते. नंतर महिन्यानुसार विष्णुरूपे (माधव, त्रिविक्रम, श्रीधर, वामन, पद्मनाभ, दामोदर इ.), ठराविक अन्न, बहुधा बारा ब्राह्मण, पात्र-वस्त्र व सुवर्ण-रौप्य दक्षिणा यांचे नियम आहेत. कार्तिकातील गोवत्स-द्वादशीत गाय-वासराची पूजा, सुरभी-अर्घ्य मंत्र व दुग्धवर्जन येते. नीराजन-व्रत महाशांतीरूपाने हरिला दीपारती व सूर्य, शिव, मातृका, पितृ, नाग इ. विश्वक्रमपूजन; गोसंपदा व राजचिन्हेही वर्णिली आहेत. साध्य-व्रत व द्वादश-आदित्य व्रतात बारा नामरूपे, सुवर्णप्रतिमांनी उद्यापन व ब्राह्मणतर्पण; सूर्यलोकभोगापासून ब्रह्मसाक्षात्कारापर्यंत फलश्रुती. अखंड-व्रतात जनार्दनाची सुवर्णप्रतिमा व बारा महिने रात्रिभोजन; रूप-व्रतात १०८ गोमयपिंड, द्वादशाक्षरी मंत्राने होम व गुरूस प्रतिमादान. सुजन्म-द्वादशीत मासिक दाने (तूप, धान्य, तीळ, सुवर्ण-रौप्य, वस्त्र, चंदन) व शेवटी सुवर्ण सूर्यप्रतिमा. शेवटी महाद्वादशी (त्रिस्पृशा, उन्मीलिनी, वंजुली, पक्षवर्धिनी, जया, विजया, जयन्ती, अपराजिता) लक्षणे, तिथिसंयोगात एकादशीवरून द्वादशीला उपवास हलविण्याचा नियम, आणि एकादशी-द्वादशी आजीवन व्रत असल्याचे सांगितले आहे।
The Narration of the Trayodaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
सनातन नारदांना त्रयोदशी-व्रताचा मासानुसार व ऋतुनियमाने क्रम सांगतात. चैत्र/मधु शुक्ल त्रयोदशीला मदन/अनंग (कामदेव) पूजन—चंदनाने मूर्तीघडण, पुष्पधनुष्य-बाणांचे चित्रण, मध्यान्ह पूजा, वसंत व शिव-नामांनी मंत्रनमस्कार आणि ब्राह्मण-दांपत्याचा सत्कार—याने अध्याय सुरू होतो. पुढे वर्षभर कामदेवाची विविध नावे, नैवेद्य-उपहार, दानविधी (विशेषतः बकरीदान) आणि नदीस्नानाने मिळणारे पुण्यफळ सांगितले आहे. महावारुणी (वारुणीत शनि-योग) व महामहा (शतभिषा नक्षत्र+शनिवार+फाल्गुन शुक्लपक्ष) असे शुभकाल-वर्धकही दिले आहेत. राधा-मासातील कामदेव-व्रत, ज्येष्ठ शुक्ल त्रयोदशीचे दौर्भाग्य-शमन (सूर्यसंबंधी फुले व प्रार्थना), उमा–महेश्वर प्रतिष्ठेचे बहुदिवसी व्रत व पाच वर्षांचा चक्र, श्रावणातील रति–काम व्रत (१४ वर्षांची पूर्णता, प्रतिमा व गोदान), भाद्रपदातील गोत्रिरात्र लक्ष्मी–नारायण व्रत (पंचामृत व गोदान-मंत्र), आणि ईष/आश्विनातील अशोक-व्रत (स्त्रियांचे वैधव्यापासून रक्षण) वर्णिले आहे. कार्तिक त्रयोदशी प्रदोषात दीपदान प्रधान असून शेवटी शिव-शतनाम स्तोत्र येते. पुढे मार्गशीर्षात अनंगपूजा, पौषात हरिला घृतपात्रदान, माघात तीन दिवस स्नानव्रत, फाल्गुनात कुबेरपूजा व सुवर्णप्रतिमादान—यांनी समृद्धी, संरक्षण व अखेरीस शिवलोकप्राप्ती फलित होते।
The Description of the Caturdaśī Vrata Observed throughout the Twelve Months
या अध्यायात सनातन नारदांना बारा महिन्यांत विविध देवतांसाठी करावयाच्या चतुर्दशी-व्रतांची परंपरा सांगतात. प्रारंभी शिव-चतुर्दशी—सुगंधी द्रव्ये व बिल्वपत्रांनी पूजन, उपवास/एकभुक्त, मातृपूजन, आणि दुसऱ्या दिवशी ब्राह्मणाला मंत्रप्रदान करून व्रतसमाप्ती. पुढे नृसिंह-चतुर्दशीला षोडशोपचार व पंचामृताभिषेक, ओंकारेश्वर तीर्थमहिमा, लिंग-व्रत (पीठाचा लिंगसहित), रुद्र-व्रतात पंचाग्नि तप व सुवर्णधेनू दान, ऋतुनुसार पुष्पार्पण आणि भाद्रपदात देवीला पवित्रारोपण वर्णिले आहे. अनंत-व्रताचे सविस्तर विधान—एकभुक्त राहून गव्हाचा नैवेद्य, स्त्री-पुरुषानुसार चौदा गाठीचा दोरा बांधणे, चौदा वर्षे अनुष्ठान व उद्यापनात सर्वतोभद्र मांडळ, कलश, अनंतप्रतिमा, सहाय्यक देवपूजन, होम व विपुल दाने. कदली-व्रतात कदलीवनात रंभापूजन व कन्या/सुमंगली भोजन. तसेच काही मृत्यूंसाठी श्राद्धविधी, धर्म-यमसंबंधी दाने व दीपकर्म (विशेषतः कार्तिक), मणिकर्णिकेतील पाशुपत प्रसंग, ब्रह्मकूर्च (पंचगव्य), पाषाण-व्रत, विरूपाक्ष-व्रत, माघातील यमतर्पण, आणि शेवटी कृष्णचतुर्दशीची महाशिवरात्रि व चौदा कलशांसह सामान्य उद्यापनविधी सांगितला आहे।
Pūrṇimā Pūrṇa-vratas: Dharmarāja-vrata, Vaṭa-Sāvitrī-vrata, and Gopadma-vrata
सनातन नारदांना सलग पूर्णिमांशी निगडित ‘पूर्ण-व्रतां’चे उपदेश करतात. चैत्र पौर्णिमा मन्वंतर-चक्राची संधि मानून सोमतृप्तीसाठी शिजवलेल्या अन्नमिश्रित जलासह कलशदान सांगितले आहे. वैशाख पौर्णिमा सर्वफलदायिनी—ब्राह्मणांना दिलेले दान तद्रूप फल देते; धर्मराज-व्रतात शिजवलेले अन्न, जलकलश व गोसम दान, विशेषतः खुर-शिंगांसह कृष्णाजिन, तिळ, वस्त्र व सुवर्णासह विद्वान द्विजाला सन्मानपूर्वक अर्पण करण्याचा विधी आहे. पुढे अतिशय पुण्यफळ—सप्तद्वीपी पृथ्वीदानासमान फल व सुवर्णयुक्त जलकलशदानाने शोकनाश—असे वर्णन येते. ज्येष्ठ पौर्णिमेला स्त्रियांसाठी वट-सावित्री व्रत: उपवास, वटवृक्षास जल देणे, पवित्र दोरा/जनेऊ बांधणे, १०८ प्रदक्षिणा, अखंड सौभाग्याची प्रार्थना, सधवा स्त्रियांना भोजन, आणि दुसऱ्या दिवशी भोजन करून सौभाग्यलाभ. आषाढ पौर्णिमेला गोपद्म-व्रत: श्री-गरुडसहित चतुर्भुज सुवर्ण हरिचे ध्यान-पूजन, पुरुषसूक्त पठण, गुरु-पूजन व ब्राह्मणभोजन; विष्णुकृपेने इह-पर इष्टसिद्धी।
The Description of the Glory of the Purāṇa (Purāṇa-Māhātmya)
सूत सांगतो की सनकादी कुमारांनी नारदाच्या प्रश्नाचा सन्मान करून शिवलोकास भेट दिली, शिव-आगमाचा सार प्राप्त करून ‘जिवंत तीर्थ’ म्हणून भ्रमण केले. नारदाने त्यांच्याकडून साक्षात्कार-ज्ञान मिळवून ब्रह्माला निवेदन केले व कैलासास प्रस्थान केले. कैलासाचे काव्यमय वर्णन—दिव्य वनस्पती, पक्षी, सिद्ध, अप्सरा आणि अलकनंदा—यानंतर नारदाला कपर्दी/विरूपाक्ष/चंद्रशेखर योगीजनांच्या मध्ये विराजमान दिसतो. शिव प्रेमाने स्वागत करतो; नारद पशु–पाशातून मुक्त करणारे शांभव ज्ञान मागतो आणि शिव अष्टांग-योगाचा उपदेश करतो. पुढे नारद नारायणाकडे जाऊन पुराण-माहात्म्य ऐकतो—वेदतुल्य प्रामाण्य, देवळांत व विद्वत्सभांत श्रवण-पठणाचे फल, मथुरा, प्रयाग, सेतु, कांची, पुष्कर इ. तीर्थयात्रेचे पुण्य, तसेच वक्त्याचा सन्मान दान, होम व ब्राह्मणभोजनाने. शेवटी नारायण परम असल्याचे व नारदपुराण पुराणांत श्रेष्ठ असल्याचे सांगून यज्ञसत्राच्या चौकटीत सूत व्यासांकडे परततो।