The Exposition of the Dvādaśī Vow for the Twelve Months (Dvādaśī-vrata-nirṇaya and Mahā-dvādaśī Lakṣaṇas)
या अध्यायात सनातन नारदांना द्वादशी-केंद्रित व्रतकल्प सांगतात. चैत्र शुक्ल द्वादशीच्या मदन-व्रतात शुद्ध घटस्थापन (तांदूळ, फळे, ऊस, शुभ्र वस्त्र, चंदन), अच्युतपूजन, उपवास, दुसऱ्या दिवशी ब्राह्मणभोजन व दक्षिणा, आणि वर्षसमाप्तीला शय्या, गाय, सुवर्ण व कामदेवप्रतिमा दान सांगितले आहे. पुढे भार्तृ-द्वादशिकेत श्रीसहित हरि शय्येवर पूजून रात्र जागरण, गीत-नृत्य, व सुवर्ण हरिप्रतिमा व शय्यादानाने दांपत्यस्थैर्य फलित होते. नंतर महिन्यानुसार विष्णुरूपे (माधव, त्रिविक्रम, श्रीधर, वामन, पद्मनाभ, दामोदर इ.), ठराविक अन्न, बहुधा बारा ब्राह्मण, पात्र-वस्त्र व सुवर्ण-रौप्य दक्षिणा यांचे नियम आहेत. कार्तिकातील गोवत्स-द्वादशीत गाय-वासराची पूजा, सुरभी-अर्घ्य मंत्र व दुग्धवर्जन येते. नीराजन-व्रत महाशांतीरूपाने हरिला दीपारती व सूर्य, शिव, मातृका, पितृ, नाग इ. विश्वक्रमपूजन; गोसंपदा व राजचिन्हेही वर्णिली आहेत. साध्य-व्रत व द्वादश-आदित्य व्रतात बारा नामरूपे, सुवर्णप्रतिमांनी उद्यापन व ब्राह्मणतर्पण; सूर्यलोकभोगापासून ब्रह्मसाक्षात्कारापर्यंत फलश्रुती. अखंड-व्रतात जनार्दनाची सुवर्णप्रतिमा व बारा महिने रात्रिभोजन; रूप-व्रतात १०८ गोमयपिंड, द्वादशाक्षरी मंत्राने होम व गुरूस प्रतिमादान. सुजन्म-द्वादशीत मासिक दाने (तूप, धान्य, तीळ, सुवर्ण-रौप्य, वस्त्र, चंदन) व शेवटी सुवर्ण सूर्यप्रतिमा. शेवटी महाद्वादशी (त्रिस्पृशा, उन्मीलिनी, वंजुली, पक्षवर्धिनी, जया, विजया, जयन्ती, अपराजिता) लक्षणे, तिथिसंयोगात एकादशीवरून द्वादशीला उपवास हलविण्याचा नियम, आणि एकादशी-द्वादशी आजीवन व्रत असल्याचे सांगितले आहे।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । अथ व्रतानि द्वादश्याः कथयामि तवानघ । यानि कृत्वा नरो लोके विष्णोः प्रियतरो भवेत् ॥ १ ॥
सनातन म्हणाले— हे निष्पाप! आता मी तुला द्वादशीची व्रते सांगतो; ती केल्याने मनुष्य या लोकी विष्णूला अधिक प्रिय होतो।
Verse 2
चैत्रस्य शुक्लद्वादश्यां मदनव्रतमाचरेत् । स्थापयेदव्रणं कुंभं सिततंदुलपूरितम् ॥ २ ॥
चैत्र महिन्याच्या शुक्ल द्वादशीस मदन-व्रत करावे. निर्दोष कलश स्थापून तो पांढऱ्या तांदळाने भरावा।
Verse 3
नानाफलयुतं तद्वदिक्षुदंडसमन्वितम् । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितचंदनचर्च्चितम् ॥ ३ ॥
त्यास नानाविध फळे जोडावीत व ऊसाच्या दांड्यांसह ठेवावे. दोन पांढऱ्या वस्त्रांनी झाकून पांढऱ्या चंदनाने लेपन करावे।
Verse 4
नानाभक्ष्यसमोपेतं सहिरण्यं स्वशक्तितः । ताम्रपात्रं गुडोपेतं तस्योपरि निवेशयेत् ॥ ४ ॥
स्वशक्तीनुसार नानाविध भक्ष्यांसह व सुवर्णयुक्त अर्पण सिद्ध करून, त्यावर गूळयुक्त तांब्याचे पात्र ठेवावे।
Verse 5
तत्र संपूजयेद्देवं कामरूपिणमच्युतम् । गंधाद्यैरुपचारैस्तु सोपवासो परेऽहनि ॥ ५ ॥
तेथे इच्छित रूप धारण करणाऱ्या अच्युत देवाचे गंध इत्यादी उपचारांनी विधिपूर्वक पूजन करावे; आणि दुसऱ्या दिवशी उपवास करावा।
Verse 6
पुनः प्रातः समभ्यर्च्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् । ब्रह्मणान्भोजयेच्चैव तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ ६ ॥
पुन्हा सकाळी विधिपूर्वक अर्चन करून, नैवेद्य ब्राह्मणास अर्पण करावे; ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि त्यांना दक्षिणा द्यावी।
Verse 7
वर्षमेवं व्रतं कृत्वा घृतधेनुसमन्विताम् । शय्यां तु दद्याद्गुरवे सर्वोपस्करसंयुताम् ॥ ७ ॥
अशा रीतीने वर्षभर व्रत आचरून, घृत देणाऱ्या धेनूसह सर्व उपस्करांनी युक्त अशी शय्या गुरूंना द्यावी।
Verse 8
कांचनं कामदेवं च शुक्तां गां च पयस्विनीम् । वासोभिर्द्विजदांपत्यं पूजयित्वा समर्पयेत् ॥ ८ ॥
सुवर्ण, कामदेवाची प्रतिमा, शुक्ती (मोत्याची शिंपली) आणि दूध देणारी गाय अर्पण करावी; तसेच वस्त्रांनी द्विज दांपत्याचा सत्कार करून हे दान त्यांना समर्पित करावे।
Verse 9
प्रीयतां कामरूपी मे हरिरित्येवमुच्चरन् । यः कुर्याद्विधिनाऽनेन मदनद्वादशीव्रतम् ॥ ९ ॥
“कामरूप धारण करणारा हरि माझ्यावर प्रसन्न होवो”—असे उच्चारून जो विधिपूर्वक हे मदन-द्वादशी व्रत करतो, तो त्याचे पवित्र फल प्राप्त करतो।
Verse 10
स सर्वपापनिर्भुक्तः प्राप्नोति हरिसाम्यताम् । अस्यामेव समुद्दिष्टं भर्तृद्वादशिकाव्रतम् ॥ १० ॥
तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन हरि (विष्णु) यांचे साम्य प्राप्त करतो। याच प्रसंगात ‘भर्तृ-द्वादशिका-व्रत’ असे व्रत सांगितले आहे।
Verse 11
स्वास्तृतां तत्र शय्यां तु कृत्वात्र श्रीयुतं हरिम् । संस्थाप्य मंडपं पुष्पैस्तदुपर्प्युपकल्पयेत् ॥ ११ ॥
तेथे नीट पसरलेली शय्या करून, तिच्यावर श्री (लक्ष्मी) सहित हरि यांची स्थापना करावी; मग मंडप उभारून त्यावर पुष्पांची अर्पणरूप सजावट करावी।
Verse 12
ततः संपूज्य गंधाद्यैर्व्रती जागरणं निशि । नृत्यवादित्रगीताद्यैस्ततः प्रातः परेऽहनि ॥ १२ ॥
त्यानंतर गंध इत्यादी उपचाऱ्यांनी विधिपूर्वक पूजन करून व्रतीने रात्री जागरण करावे—नृत्य, वाद्य व गीत इत्यादींसह; मग दुसऱ्या दिवशी पहाटे (व्रत-कर्म) पूर्ण करावे।
Verse 13
सशय्यं श्रीहरिं हैमं द्विजग्र्याय निवेदयेत् । द्विजान्संभोज्य विसृजद्दक्षिणाभिः प्रतोषितान् ॥ १३ ॥
तो शय्येसह सुवर्णमय श्रीहरि यांची प्रतिमा श्रेष्ठ द्विजाला अर्पण करावी। नंतर द्विजांना भोजन घालून, दक्षिणा देऊन संतुष्ट करून निरोप द्यावा।
Verse 14
एवं कृतव्रतस्यापि दांपत्यं जायते स्थिरम् । सप्तजन्मसु भुंक्ते च भोगान् लोकद्वयेप्सितान् ॥ १४ ॥
अशा प्रकारे विधिपूर्वक व्रत करणाऱ्याचे दांपत्य जीवन स्थिर होते; आणि तो सात जन्मांपर्यंत इहलोक व परलोक—दोन्ही ठिकाणी इच्छित भोगांचा उपभोग घेतो।
Verse 15
वैशाखशुक्लद्वादश्यां सोपवासो जितेंद्रियः । संपूज्य माधवं भक्त्या गंधाद्यैरुपचारकैः ॥ १५ ॥
वैशाख शुक्ल द्वादशीला उपवास करून, इंद्रिये जिंकून; आणि गंध इत्यादी उपचारांनी भक्तिभावाने माधवाचे विधिपूर्वक संपूर्ण पूजन करावे।
Verse 16
पक्कान्नं तृप्तिजनकं मधुरं सोदकुंभकम् । विप्राय दद्याद्विधिवन्माधवः प्रीयतामिति ॥ १६ ॥
विधिपूर्वक ब्राह्मणाला तृप्तिदायक गोड शिजवलेले अन्न आणि पाण्याचा कलश दान करावा, आणि म्हणावे—‘माधव प्रसन्न होवोत।’
Verse 17
द्वादश्यां ज्येष्ठशुक्लायां पूजयित्वा त्रिविक्रमम् । गंधाद्यैर्मधुरान्नाढ्यं करक विनिवेदयेत् ॥ १७ ॥
ज्येष्ठ शुक्ल द्वादशीला त्रिविक्रमाचे पूजन करून, गंध इत्यादींसह मधुर अन्नाने भरलेले करक (पात्र) अर्पण करावे।
Verse 18
व्रती द्विजाय तत्पश्चादेकभक्तं समाचरेत् । व्रतेनानेन संतुष्टो देवदेवस्त्रिविक्रमः ॥ १८ ॥
त्यानंतर व्रतीने ब्राह्मणाला (यथोचित) देऊन, एकभक्त—दिवसातून एकदाच भोजन—असे आचरण करावे। या व्रताने देवाधिदेव त्रिविक्रम प्रसन्न होतात।
Verse 19
ददाति विपुलान्भोगानंते मोक्षं च नारद । आषाढशुक्लद्वादश्यां द्विजान्द्वादश भोजयेत् ॥ १९ ॥
हे नारद, हे व्रत विपुल भोग देऊन शेवटी मोक्षही प्रदान करते. आषाढ शुक्ल द्वादशीला बारा द्विजांना (ब्राह्मणांना) भोजन घालावे.
Verse 20
मधुरान्नेन तान्पूज्य पृथग्गंधादिकैः क्रमात् । तेभ्यो वासांसि दंडांश्च ब्रह्मसूत्राणि मुद्रिकाः ॥ २० ॥
मधुर अन्नाने त्यांची पूजा करून, नंतर क्रमाने वेगवेगळे गंध इत्यादी अर्पण करावेत. त्यांना वस्त्रे, दंड, यज्ञोपवीत (ब्रह्मसूत्र) व मुद्रिका दान द्याव्यात.
Verse 21
पात्राणि च ददेद्भक्त्या विष्णुर्मे प्रीयतामिति । द्वादश्यां तु नभःशुक्ले श्रीधरं पूजयेद्व्रती ॥ २१ ॥
भक्तीने पात्रेही दान द्यावीत आणि म्हणावे—“विष्णु माझ्यावर प्रसन्न होवोत.” तसेच नभः (श्रावण) शुक्ल द्वादशीला व्रती श्रीधर (विष्णु) यांची पूजा करावी.
Verse 22
गंधाद्यैस्तत्परो भक्त्या दधिभक्तैर्द्विजोत्तमान् । संभोज्य दक्षिणा रौप्यां दत्वा नत्वा विसर्ज्जयेत् ॥ २२ ॥
त्याच्यात तन्मय भक्ती ठेवून गंध इत्यादींनी श्रेष्ठ द्विजांचा सत्कार करावा; दही-भाताने त्यांना भोजन घालावे; रौप्य दक्षिणा देऊन, नमस्कार करून त्यांना विदा करावे.
Verse 23
व्रतेनानेन देवेशः श्रीधरः प्रीयतामिति । द्वादश्यां नभस्यशुक्ले व्रती संपूज्य वामनम् ॥ २३ ॥
“या व्रताने देवेश श्रीधर प्रसन्न होवोत” असे म्हणत, नभस्य (श्रावण) शुक्ल द्वादशीला व्रतीने वामनाची विधिपूर्वक पूजा करावी.
Verse 24
तदग्रे भोजयेद्विप्रान्पायसैर्द्वादशैव च । सौवर्णी दक्षिणां दत्वा विष्णुप्रीतिकरो भवेत् ॥ २४ ॥
त्यानंतर बारा भाग पायस (खीर) देऊन ब्राह्मणांना भोजन घालावे; आणि सुवर्ण-दक्षिणा अर्पण केल्याने तो श्रीविष्णूच्या प्रसन्नतेचा हेतु होतो।
Verse 25
द्वादश्यामिषशुक्लायां पद्मनाभं समर्चयेत् । गंधाद्यैरुपचारैस्तु तदग्रे भोजयेद्द्विजान् ॥ २५ ॥
शुक्लपक्षातील द्वादशीस पद्मनाभ (श्रीविष्णू) यांची विधिपूर्वक पूजा करावी; गंधादी उपचार अर्पण करून, त्यांच्या सन्निधानी द्विजांना भोजन घालावे।
Verse 26
मधुरान्नेन वस्त्राढ्यां सौवर्णीं दक्षिणां ददेत् । व्रतेनैतेन संतुष्टः पद्मनाभो द्विजोत्तम ॥ २६ ॥
मधुर अन्न व उत्तम वस्त्रांसह सुवर्ण-दक्षिणा द्यावी. हे द्विजोत्तम! या व्रताने पद्मनाभ (विष्णू) संतुष्ट होतात।
Verse 27
श्वेतद्वीपगतिं दद्याद्देहभोगांश्च वांछितान् । कार्तिके कृष्णपक्षे तु गोवत्सद्वादशीव्रतम् ॥ २७ ॥
कार्तिक कृष्णपक्षात आचरलेले गोवत्स-द्वादशी व्रत श्वेतद्वीपाची गती देते आणि देहधारी जीवनातील इच्छित भोग-सुखही प्रदान करते।
Verse 28
तत्र वत्सयुतां गां तु समालिख्य सुगंधिभिः । चंदनाद्यैस्तथा पुष्पमालाभिः प्रार्च्य ताम्रके ॥ २८ ॥
तेथे वासरासह गायीचे चित्र काढून ताम्रपात्रावर ठेवावे; मग चंदनादी सुगंधी द्रव्ये व पुष्पमाळांनी तिची पूजा करावी।
Verse 29
पात्रे पुष्पाक्षततिलैरर्घ्यं कृत्वा विधानतः । प्रदद्यात्पादमूलेऽस्या मन्त्रेणानेन नारद ॥ २९ ॥
पुष्प, अक्षत व तीळ घालून पात्रात विधिपूर्वक अर्घ्य सिद्ध करून, हे नारद, हा मंत्र म्हणत ते देवीच्या चरणमूळी अर्पण करावे।
Verse 30
क्षीरोदार्णवसंभूते सुरासुरनमस्कृते । सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलंकृते ॥ ३० ॥
हे क्षीरसागरातून उत्पन्न झालेल्या देवि, देव-दानवांनी नमस्कारिलेल्या! हे सर्वदेवमयी देवि, सर्व देवांनी अलंकृत व पूजित!
Verse 31
मातर्मातर्गवां मातर्गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते । ततो माषादिसंसिद्धान्वटकांश्च निवेदयेत् ॥ ३१ ॥
हे माता, हे गायींच्या माता, हे माता! हे अर्घ्य स्वीकारा—आपल्याला नमस्कार असो। त्यानंतर उडीद (माष) इत्यादींनी सिद्ध केलेले वडे (वटक) निवेदावेत।
Verse 32
एवं पञ्च दशैकं वा यथाविभवमात्मनः । सुरभि त्वं जगन्माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता ॥ ३२ ॥
अशा रीतीने आपल्या विभवानुसार पाच, दहा किंवा एकही अर्पण करावे। हे सुरभि, तू जगन्माता आहेस; नित्य विष्णुपदात स्थित आहेस।
Verse 33
सर्वदेवमये ग्रासं मया दत्तमिमं ग्रस । सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलंकृते ॥ ३३ ॥
हे सर्वदेवमयी देवि, सर्व देवांनी अलंकृत! मी दिलेला हा ग्रास तू ग्रहण कर; कारण हा ग्रासही सर्वदेवमय आहे।
Verse 34
मातर्ममाभिलषितं सफलं कुरु नंदिनी । तद्दिने तैलपक्वं च स्थालीपक्वं द्विजोत्तम ॥ ३४ ॥
माता नंदिनी, माझी अभिलाषा सफल कर. त्याच दिवशी, हे द्विजोत्तम, तेलात शिजविलेले व हांड्यात शिजविलेले अन्न भोग म्हणून अर्पण करावे.
Verse 35
गोक्षीरं गोघृतं चैव दधि तक्रं च वर्जयेत् । द्वादश्यामूर्जशुक्लायां देवं दामोदरं द्विज ॥ ३५ ॥
गायीचे दूध, गायीचे तूप, दही आणि ताक—यांचा त्याग करावा. ऊर्ज मासातील शुक्ल द्वादशीला, हे द्विज, भगवान दामोदराचे पूजन करावे.
Verse 36
समभ्यर्च्योपचारैस्तु गंधाद्यैः सुसमाहितः । तदग्रे भोजयेद्विप्रान्पक्वान्नेनार्कसंख्यकान् ॥ ३६ ॥
गंध इत्यादी उपचारांनी एकाग्र होऊन विधिपूर्वक पूजन करावे. नंतर त्याच्या समक्ष पक्कान्नाने सूर्यसंख्येइतके म्हणजे बारा ब्राह्मणांना भोजन घालावे.
Verse 37
ततः कुंभानपांपूर्णान्वस्त्राच्छन्नान्समर्चितान् । सपूगमोदकस्वर्णांस्तेभ्यः प्रीत्या समर्पयेत् ॥ ३७ ॥
नंतर पाण्याने भरलेले, वस्त्राने झाकलेले व सन्मानित कुंभ त्यांना द्यावेत. तसेच सुपारी, मोदक (मिष्टान्न) आणि सुवर्णही प्रेमाने अर्पण करावे.
Verse 38
एवं कृते प्रियो विष्णोर्जायतेऽखिलभोगभुक् । देहांते विष्णुसायुज्यं लभते नात्र संशयः ॥ ३८ ॥
असे केल्याने तो विष्णूचा प्रिय होतो आणि सर्व भोग-समृद्धीचा उपभोग घेतो. देहांती तो विष्णुसायुज्य प्राप्त करतो—यात संशय नाही.
Verse 39
नीराजनव्रतं चात्र गदितं तन्निबोध मे । सुप्तोत्थितं जगन्नाथमलंकृत्य निशागमे ॥ ३९ ॥
येथे नीराजन-व्रतही सांगितले आहे—माझ्याकडून ते जाणून घे. रात्रि येताच, निद्रेतून उठलेल्या जगन्नाथाला अलंकृत करून (ही विधी करावी)।
Verse 40
अलंकृतो नवं वह्निमुत्पाद्याभ्यर्च्य मन्त्रतः । हुत्वा तत्र समुद्दीप्ते रौप्य दीपिकया मुने ॥ ४० ॥
अलंकृत व शुद्ध होऊन तो नवी पवित्र अग्नी प्रज्वलित करावा, मंत्रांनी तिची पूजा करावी व त्यात आहुती द्यावी; आणि अग्नी तेजाने पेटल्यावर, हे मुने, रौप्य दीपिकेने (नीराजन) करावे।
Verse 41
गंधपुष्पाद्यर्चितया जनैर्नीराजयेद्धरिम् । तत्रैवानुगतां लक्ष्मीं ब्रह्माणीं चंडिकां तथा ॥ ४१ ॥
गंध, पुष्प इत्यादींनी सम्यक् पूजन करून लोकांनी हरिचे नीराजन करावे; आणि तेथेच त्याच्यासह असलेल्या लक्ष्मीचे, तसेच ब्रह्माणी व चंडिकेचेही नीराजन/सन्मान करावा।
Verse 42
आदित्यं शंकरं गौरीं यक्षं गणपतिं ग्रहान् । मातॄः पितॄन्नगान्नागान्सर्वान्नीराजयेत्क्रमात् ॥ ४२ ॥
क्रमाने आदित्य, शंकर, गौरी, यक्ष, गणपती, ग्रहदेवता, मातृगण, पितृगण, पर्वत आणि नाग—अशा सर्वांचे—नीराजन करावे।
Verse 43
गवां नीराजनं कुर्यान्महिष्यादेश्च मंडलम् । नमो जयेति शब्दैश्च घंटाशंखा दिनिःस्वनैः ॥ ४३ ॥
गायींचे नीराजन करावे, आणि म्हशी इत्यादी जनावरांसाठी रक्षणार्थ मंडल करावे; ‘नमो’ व ‘जय’ अशा घोषांसह, घंटा-शंखांच्या निनादाने।
Verse 44
सिंदूरालिप्तश्रृङ्गाणां चित्राङ्गाणां च वर्णकैः । गवां कोलाहले वृत्ते नीराजनमहोत्सवे ॥ ४४ ॥
नीराजनाच्या महोत्सवात गायींचा आनंदी कोलाहल उठला; काहींची शिंगे सिंदूराने माखलेली, तर काहींचे अंग नानावर्णांनी रंगविलेले—सर्वत्र उत्सवी गजबजाट झाला।
Verse 45
तुरगांल्लक्षणोपेताम् गजांश्च मदविप्लुतान् । राजचिह्नानि सर्वाणि च्छत्रादीनि च नारद ॥ ४५ ॥
हे नारदा! तेथे शुभलक्षणांनी युक्त घोडे, मदाने उन्मत्त झालेले हत्ती, तसेच छत्रादी सर्व राजचिन्हेही (दिसत) होती।
Verse 46
राजा पुरोधसा सार्धं मंत्रिभृत्यपरः सरः । पूजयित्वा यथान्यायं नीरज्य स्वयमादरात् ॥ ४६ ॥
त्यानंतर राजा—पुरोहितासह, मंत्री व सेवकांनी वेढलेला—विधिपूर्वक पूजन करून, स्वतः आदराने नीराजन (आरती) करू लागला।
Verse 47
शंखतूर्यादिघोषैश्च नानारत्नविनिर्मिते । सिंहासने नवे क्लृप्ते तिष्ठेत्सम्यगलंकृतः ॥ ४७ ॥
शंख-तुर्यादी घोषात, नानारत्नांनी बनविलेल्या नव्याने सजविलेल्या सिंहासनावर, तो सम्यक् अलंकृत होऊन उभा राहावा।
Verse 48
ततः सुलक्षणैर्युक्ता वेश्या वाथ कुलांगना । शीर्षोपरि नरेंद्रस्य तया नीराजयेच्छनैः ॥ ४८ ॥
त्यानंतर शुभलक्षणांनी युक्त वेश्या किंवा कुलांगना, राजाच्या मस्तकावर हळूहळू नीराजन (आरती) करावी।
Verse 49
एवमेषा महासांतिः कर्तव्या प्रतिवत्सरम् । राज्ञा वित्तवतान्येन वर्षमारोग्यमिच्छता ॥ ४९ ॥
अशा प्रकारे ही महाशांती प्रतिवर्ष राजाने—किंवा धनवान व्यक्तीने—वर्षभर आरोग्य व निरामयता इच्छून अवश्य करावी।
Verse 50
येषां राष्ट्रे पुरे ग्रामे क्रियते शांतिरुत्तमा । नीराजनाभिधा विप्र तद्रोगा यांति संक्षयम् ॥ ५० ॥
हे विप्र! ज्या राष्ट्रात, पुरात किंवा ग्रामात ‘नीराजन’ नावाची उत्तम शांती केली जाते, तेथील रोग क्षयास जातात।
Verse 51
द्वादश्यां मार्गशुक्लायां साध्यव्रतमनुत्तमम् । मनोभवस्तथा प्राणो नरो यातश्च वीर्यवान् ॥ ५१ ॥
मार्गशीर्ष शुक्ल द्वादशीला ‘साध्य-व्रत’ हे अनुपम व्रत करावे; याने मनोभव, प्राण, नर आणि वीर्यवान् यात हे (देव) संतुष्ट होतात।
Verse 52
चितिर्हयो नृपश्चैव हंसो नारायणस्तथा । विभुश्चापि प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः ॥ ५२ ॥
चिती, हय, नृप, हंस, नारायण, विभु, प्रभु आणि साध्य—अशी ही बारा (दिव्य नावे/रूपे) सांगितली आहेत।
Verse 53
पूजयेद्गंधपुष्पाद्यैरेतांस्तंदुलकल्पितान् । ततो द्विजाग्र्यान्संभोज्य द्वादशात्र सुदक्षिणाः ॥ ५३ ॥
तांदळापासून घडविलेल्या या अर्पणांची गंध-पुष्पादिने पूजा करावी; नंतर श्रेष्ठ द्विजांना भोजन घालून येथे बारा उत्तम दक्षिणा द्याव्यात।
Verse 54
दत्वा तेभ्यस्तु विसृजेत्प्रीयान्नारयणस्त्विति । एतस्यामेव विदितं द्वादशादित्यसंज्ञितम् ॥ ५४ ॥
त्यांना विधिपूर्वक अर्पण देऊन मग सादर निरोप द्यावा आणि म्हणावे—“नारायण प्रसन्न होवोत।” याच प्रसंगात ‘द्वादश आदित्य’ म्हणून प्रसिद्ध विधानही सांगितले आहे।
Verse 55
व्रतं तत्रार्चयेद्धीमानादित्यान्द्वादशापि च । धातामित्रोऽर्यमा पूषा शक्रोंऽशो वरुणो भगः ॥ ५५ ॥
तेथे बुद्धिमान व्रतीने व्रताचे यथाविधि आचरण करावे आणि द्वादश आदित्यांचीही पूजा करावी—धाता, मित्र, अर्यमा, पूषा, शक्र, अंश, वरुण व भग।
Verse 56
त्वष्टा विवस्वान्सविता विष्णुर्द्वादश ईरिताः । प्रतिमासं तु शुक्लायां द्वादश्यामर्च्य यत्नतः ॥ ५६ ॥
त्वष्टा, विवस्वान, सविता आणि विष्णु—अशा प्रकारे बारा (मासिक) रूपे सांगितली आहेत. प्रत्येक महिन्यात शुक्ल पक्षातील द्वादशीला यत्नपूर्वक पूजा करावी।
Verse 57
वर्षं नयेद्व्रतांते तु प्रतिमा द्वादशापि च । हैमीः संपूज्य विधिना भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ५७ ॥
व्रत एक वर्षभर चालवावे; आणि व्रताच्या शेवटी बारा सुवर्ण प्रतिमा विधिपूर्वक पूजून श्रेष्ठ द्विजांना (ब्राह्मणांना) भोजन घालावे।
Verse 58
मधुरान्नैः सुसत्कृत्य प्रत्येकं चार्पयेद्व्रती । एव व्रतं नरः कृत्वा द्वादशादित्यसंज्ञकम् ॥ ५८ ॥
मधुर अन्नांनी सुसत्कार करून व्रतीने प्रत्येकाला स्वतंत्रपणे अर्पण करावे. अशा रीतीने हे व्रत केल्यास ते ‘द्वादश आदित्य’ नावाने प्रसिद्ध होते।
Verse 59
सूर्यलोकं समासाद्य भुक्त्वा भोगांश्चरं ततः । जायते भुवि धर्मात्मा मानुष्ये रोगवर्जितः ॥ ५९ ॥
सूर्यलोकास जाऊन तेथे काही काळ भोग भोगून, नंतर तो पृथ्वीवर धर्मात्मा मनुष्य म्हणून, रोगरहित जन्म घेतो.
Verse 60
ततो व्रतस्य पुण्येन पुनरेव लभेद्व्रतम् । तत्पुण्येन रवेन्भित्वा मंडलं द्विजसत्तम ॥ ६० ॥
मग त्या व्रताच्या पुण्याने तो पुन्हा तेच व्रत प्राप्त करतो; आणि त्याच पुण्याने, हे द्विजश्रेष्ठा, सूर्याचे मंडल भेदून पुढे जातो.
Verse 61
निरंजनं निरा कारं निर्द्वंद्वं ब्रह्म चाप्नुयात् । अत्रैवाखंडसंज्ञं च व्रतमुक्त द्विजोत्तम ॥ ६१ ॥
तो निर्मळ, निराकार, निर्द्वंद्व ब्रह्म प्राप्त करतो. हे द्विजोत्तमा, येथेच ‘अखंड’ नावाचे व्रत सांगितले आहे.
Verse 62
मूर्तिं निर्माय सौवर्णीं जनार्दनसमाह्वयाम् । अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैस्तदग्रे भोजयेद्द्विजान् ॥ ६२ ॥
सुवर्णाची मूर्ती घडवून त्यात जनार्दनाचे आवाहन करावे; गंध, पुष्प इत्यादींनी पूजा करून, तिच्या समोर द्विजांना (ब्राह्मणांना) भोजन द्यावे.
Verse 63
द्वादश प्रतिमासं तु नक्ताशीः स्याज्जितेंद्रियः । ततः समांते तां मूर्तिं समभ्यर्च्य विधानतः ॥ ६३ ॥
बारा महिने तो जितेंद्रिय राहून फक्त रात्री भोजन करावे. मग वर्षाच्या शेवटी विधिपूर्वक त्या मूर्तीची सम्यक पूजा करावी.
Verse 64
गुरवे धेनुसहितां दद्यात्संप्रार्थयेत्तथा । शतजन्मसु यत्किंचिन्मयाखंडव्रतं कृतम् ॥ ६४ ॥
गुरूंना वासरासहित धेनू अर्पण करून नम्रतेने प्रार्थना करावी—“शंभर जन्मांत मी जे काही अखंड-व्रत केले आहे, त्याचे पुण्य माझ्यासाठी पूर्ण व फलदायी होवो।”
Verse 65
भगवंस्त्वत्प्रसादेन तदखंडमिहास्तु मे । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्सखंडाढ्यैस्तु पायसैः ॥ ६५ ॥
हे भगवन्! तुमच्या कृपेने ते फल माझ्यासाठी येथे अखंड राहो. नंतर श्रेष्ठ ब्राह्मणांना भोजन घालून, साखरेने समृद्ध पायसाने त्यांना तृप्त करावे।
Verse 66
द्वादशैव हि सौवर्णीं दक्षिणां प्रददेन्नमेत् । इति कृत्वा व्रतं विप्र प्रीणयित्वा जनार्दनम् ॥ ६६ ॥
दक्षिणेसाठी नेमकी बारा सुवर्णमुद्रा द्याव्यात आणि मग नमस्कार करावा. अशा रीतीने, हे विप्र! व्रत पाळून जनार्दनास प्रसन्न केल्याने विधी पूर्ण होतो।
Verse 67
सौवर्णेन विमानेन याति विष्णोः परं पदम् । पौषस्य कृष्णद्वादश्यां रूपव्रतमुदीरितम् ॥ ६७ ॥
तो सुवर्णमय विमानात आरूढ होऊन विष्णूचे परम पद प्राप्त करतो. पौष महिन्याच्या कृष्ण-द्वादशीस करावयाचे ‘रूप-व्रत’ असे सांगितले आहे।
Verse 68
दशम्यां विधिवत्स्नात्वा गृह्णीयाद्गोमयं व्रती । श्वेताया वैकवर्णाया अन्तरिक्षगतं द्विज ॥ ६८ ॥
दशमीला विधिपूर्वक स्नान करून व्रतीने गोमय घ्यावे—हे द्विज! ते श्वेत किंवा एकवर्णी गायीचे असावे, आणि जणू अंतरिक्षात स्थित असल्याप्रमाणे (अस्पर्शित) शुद्ध मानावे।
Verse 69
अष्टोत्तरशतं तेन पिंडिकाः कल्प्य नारद । शोषयेदातपे धृत्वा पात्रे ताम्रेऽथ मृन्मये ॥ ६९ ॥
हे नारदा! त्या द्रव्यापासून अष्टोत्तरशत लहान पिंडिका करून, त्या तांब्याच्या पात्रात किंवा मातीच्या भांड्यात ठेवून उन्हात वाळवाव्यात।
Verse 70
एकादश्यां सोपवासः समभ्यर्च्य विधानतः । सौवर्णीं प्रतिमां विष्णोर्निशायां जागरं चरेत् ॥ ७० ॥
एकादशीला उपवास करून विधिपूर्वक भगवान विष्णूची पूजा करावी; आणि विष्णूची सुवर्ण प्रतिमा अर्पण/स्थापून रात्रौ जागरण करावे।
Verse 71
सुमंगलैर्गीतवाद्यैः स्तोत्रपाठैर्जपादिभिः । ततः प्रभाते द्वादश्यां तिलपात्रोपरि स्थिताम् ॥ ७१ ॥
मंगल गीत-वाद्य, स्तोत्रपाठ व जप इत्यादींनी; नंतर द्वादशीच्या प्रभाती तिळांनी भरलेल्या पात्रावर स्थित (तिची/त्याची) पूजा करावी।
Verse 72
अंबुपूर्णे घटे न्यस्य पूजयेदुपचारकैः । ततोऽग्निं नवमुत्पाद्य काष्ठसंघर्षणादिभिः ॥ ७२ ॥
पाण्याने भरलेल्या कलशात (ते) ठेवून उपचारांनी पूजा करावी. नंतर काष्ठघर्षण इत्यादी विधींनी नवीन अग्नी उत्पन्न करावा।
Verse 73
तं समभ्यर्च्य विधिवदेकैकां पिंडिकां सुधीः । होमयेत्सतिलाज्यां च द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ७३ ॥
त्याचे विधिपूर्वक पूजन करून, सुज्ञ साधक द्वादशाक्षर मंत्रोच्चार करत तिळमिश्रित तुपासह प्रत्येक पिंडिका एकेक करून होम करावी।
Verse 74
वैष्णव्याथ च पूरणां च शतमष्टोत्तर ततः । भोजयेत्पायसैर्विप्रान्प्रीत्या सुस्निग्धमानसः ॥ ७४ ॥
त्यानंतर वैष्णव-संबंधी अनुष्ठान व एकशे आठ पुराणिक अर्पण/पाठ झाल्यावर, प्रेमाने स्निग्ध झालेले मन ठेवून ब्राह्मणांना पायस (खीर) देऊन आनंदाने भोजन घालावे।
Verse 75
सहितां च घटेनैव प्रतिमां गुरवऽपेयेत् । विप्रेभ्यो दक्षिणां शक्त्या दत्वा नत्वा विसर्जयेत् । नरो वा यदि वा नारी व्रतं कृत्वैवमादरात् ॥ ७५ ॥
घट (कलश) सहित प्रतिमा गुरूंना समर्पण करावी। नंतर आपल्या शक्तीनुसार ब्राह्मणांना दक्षिणा देऊन, नमस्कार करून विसर्जन करावे। पुरुष असो वा स्त्री—जो असा आदराने व्रत करतो…
Verse 76
लभते रूपसौभाग्यं नात्र कार्या विचारणा । सहस्ये शुक्लपक्षे तु सुजन्मद्वादशीव्रतम् ॥ ७६ ॥
तो रूप व सौभाग्य प्राप्त करतो—यात विचार करण्याचे कारण नाही। सहस्य महिन्याच्या शुक्लपक्षात ‘सुजन्म-द्वादशी’ व्रत करावे।
Verse 77
स्नात्वा विधानेन गृह्णोयाद्वार्षिकव्रतम् । पीत्वा गश्रृंगवार्यादौ तां च कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥ ७७ ॥
विधीनुसार स्नान करून वार्षिक व्रत स्वीकारावे। नंतर प्रथम गश्रृंग इत्यादीचे जल आचमन करून, त्या पवित्र स्थळाची प्रदक्षिणा करावी।
Verse 78
प्रतिमासं ततः शुक्लेद्वादश्यां दानमाचरेत् । घृतप्रस्थं तच्चतुष्कं क्रमाद्वीहेर्यवस्य च ॥ ७८ ॥
यानंतर प्रत्येक महिन्यात शुक्लपक्षातील द्वादशीला दान करावे। एक प्रस्थ तूप द्यावे, तसेच क्रमाने चार माप तांदूळ आणि ज्वारी/यवही द्यावे।
Verse 79
द्विरक्तिकं हेम तिलाढकार्द्धं पयसां घटम् । रौप्यस्य माषमेकं च तृप्तिकृन्मिष्टपक्वकम् ॥ ७९ ॥
दोन रक्तिका मूल्याचे सुवर्ण, तिळांचा अर्धा आढक, दुधाने भरलेला घट, चांदीचा एक माष आणि तृप्तिदायक मिष्टान्न-पक्वान्न अर्पण करावे।
Verse 80
छत्रं माषार्धहेम्नश्च प्रस्थं फाणितमुत्तमम् । चंदनं पलिकं वस्त्रं पंचहस्तोन्मितं तनुम् ॥ ८० ॥
छत्र, अर्धा माष सुवर्ण, उत्तम फाणिताचा एक प्रस्थ, एक पल चंदन आणि पाच हस्त लांबीचे सूक्ष्म वस्त्र—ही दाने विधिपूर्वक द्यावीत।
Verse 81
एवं तु मासिकं दानं कृत्वा प्राश्य यथाक्रमम् । गोमूत्रं जलमाज्यं वा पक्त्वा शाकं चतुर्विधम् ॥ ८१ ॥
अशा रीतीने मासिक दान करून, यथाक्रम भोजन करावे; आणि गोमूत्र, पाणी किंवा तूप यांपैकी एखाद्यात चार प्रकारे शाक शिजवून त्यानुसार सेवन करावे।
Verse 82
दधियुक्तं च यावान्नं तिलाज्यं शर्करान्विताम् । दर्भांबुक्षीरमुदितं प्राशनं प्रतिमासिकम् ॥ ८२ ॥
दहीयुक्त यव-भात, तिळ-तूप व साखरेसह, तसेच दर्भजल व दूध यांचे सांगितलेले सेवन—हे प्रतिमासाचे नियत प्राशन आहे।
Verse 83
एवं कृतव्रतो वर्षं सौवर्णीं प्रतिमां रवेः । कृत्वा वै ताम्रपात्रस्थां न्यस्याभ्यर्च्य विधानतः ॥ ८३ ॥
अशा प्रकारे वर्षभर व्रत करून, रविदेवाची सुवर्ण प्रतिमा तयार करून, ती तांब्याच्या पात्रावर ठेवावी; आणि विधिपूर्वक स्थापना करून यथोचित पूजन करावे।
Verse 84
गुरवे धेनुसहितां प्रत्यर्प्य प्रणमेत्पुरः । विप्रान्द्रादश संभोज्य तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ ८४ ॥
गुरूस धेनू (योग्य उपस्करांसह) अर्पण करून त्यांच्या समोर नमस्कार करावा. नंतर बारा ब्राह्मणांना भोजन घालून त्यांना विधिपूर्वक दक्षिणा द्यावी.
Verse 85
एवं कृतव्रतो विप्र जन्माप्नोत्युत्तमे कुले । निरोगो धनधान्याढ्यो भवेच्चाविकलेद्रियः ॥ ८५ ॥
हे विप्र! जो असा व्रत आचरतो तो उत्तम कुळात जन्म घेतो; तो निरोगी, धन-धान्यसमृद्ध आणि इंद्रिये अविकल असलेला होतो.
Verse 86
माघस्य शुक्लद्वादश्यां शालग्रामशिलां द्विज । अभ्यच्य विधिवद्भक्त्या सुवर्णं तन्मुखे न्यसेत् ॥ ८६ ॥
हे द्विज! माघ महिन्याच्या शुक्ल द्वादशीला शालग्रामशिलेची विधिपूर्वक भक्तीने पूजा करून तिच्या मुखी सुवर्ण ठेवावे.
Verse 87
तां स्थाप्य रौप्यपात्रे तु सितवस्त्रयुगावृताम् । प्रदद्याद्वेदविदुषे तं हि संभोजयेत्ततः ॥ ८७ ॥
तिला रौप्य पात्रात स्थापून पांढऱ्या वस्त्रांच्या जोडीने आच्छादित करून वेदविद्वानास दान द्यावे; नंतर त्यास विधिपूर्वक भोजन घालावे.
Verse 88
पायसान्नेन खंडाज्यसहितेन हितेन च । एवं कृत्वैकभक्तः सन्विष्णु चिंतनतत्परः ॥ ८८ ॥
खडीसाखर व तूप यांसह हितकर पायस अन्न सेवन करावे. असे करून त्या दिवशी एकभक्त राहून भगवान विष्णूच्या चिंतनात तत्पर राहावे.
Verse 89
वैष्णवं लभते धाम भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । अंत्ये सितायां द्वादश्यां सौवर्णीं प्रतिमां हरेः ॥ ८९ ॥
इथे इच्छित भोग भोगून शेवटी वैष्णव धाम प्राप्त होते. शुक्ल पक्षातील अंतिम द्वादशीस श्रीहरीची सुवर्ण प्रतिमा अर्पण करावी.
Verse 90
अभ्यर्च्य गंधपुष्पाद्यैर्दद्याद्वेदविदे द्विज । द्विषट्कसंख्यान्विप्रांश्च भोजयित्वा च दक्षिणाम् ॥ ९० ॥
गंध, पुष्प इत्यादींनी पूजन करून वेदज्ञ द्विज ब्राह्मणास दान द्यावे. तसेच बारा ब्राह्मणांना भोजन घालून दक्षिणाही अर्पण करावी.
Verse 91
दत्वा विसर्जयेत्पश्चात्स्वयं भुंजीत बांधवैः । त्रिस्पृशोन्मीलिनी पक्षवर्द्धिनी वंजुली तथा ॥ ९१ ॥
विहित दान देऊन नंतर विधिपूर्वक विसर्जन करावे; त्यानंतर स्वतः नातेवाईकांसह भोजन करावे. हा व्रत त्रिस्पृशा, उन्मीलिनी, पक्षवर्धिनी व वंजुली असेही म्हणतात.
Verse 92
जया च विजया चैव जयंती चापराजिता । एता अष्टौ सदोपोष्या द्वादश्यः पापहारिकाः ॥ ९२ ॥
जया, विजया, जयन्ती व अपराजिता—अशा या आठही द्वादशी सदैव विधिपूर्वक उपवासाने पाळाव्यात; द्वादशी पापहरिणी आहे.
Verse 93
श्रीनारद उवाच । कीदृशं लक्षणं ब्रह्मन्नेतासां किं फलं तथा । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व याश्चन्याः पुण्यदायिकाः ॥ ९३ ॥
श्री नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्! यांची लक्षणे कशी आहेत आणि यांचे फळ काय? तसेच इतर पुण्यदायिनी आचरणे असतील ती सर्व मला सांगावी.
Verse 94
सूत उवाच । इत्थं सनातनः पृष्टो नारदेन द्विजोत्तमः । प्रशस्य भ्रातरं प्राह महाभागवतं मुनिः ॥ ९४ ॥
सूत म्हणाले—नारदांनी असे विचारल्यावर द्विजोत्तम सनातन, महाभागवत मुनी, आपल्या भावाची प्रशंसा करून बोलू लागले।
Verse 95
सनातन उवाच । साधु पृष्टं त्वया भ्रातः साधूनां संशयच्छिदा । वक्ष्ये महाद्वादशीनां लक्षणं च फलं पृथक् ॥ ९५ ॥
सनातन म्हणाले—हे भ्राता, तू उत्तम प्रश्न विचारलास; तो साधूंचे संशय छेदणारा आहे। मी महाद्वादशींची लक्षणे व फळे वेगवेगळी सांगतो।
Verse 96
एकादशी निवृत्ता चेत्सूर्यस्योदयतः पुरा । तदा तु त्रिस्पृशा नाम द्वादशी सा महाफला ॥ ९६ ॥
जर सूर्यउदयापूर्वीच एकादशी तिथी संपली, तर ती द्वादशी ‘त्रिस्पृशा’ नावाची असून महाफलदायी ठरते।
Verse 97
अस्यामुपोष्य गोविन्दं यः पूजयति नारद । अश्वमेधसहस्रस्य फलं लभते ध्रुवम् ॥ ९७ ॥
हे नारद, जो या दिवशी उपवास करून गोविंदाची पूजा करतो, तो निश्चयच सहस्र अश्वमेध यज्ञाइतके फळ प्राप्त करतो।
Verse 98
यदारुणोदये विद्धा दशम्यैकादशी तिथिः । तदा तां संपरित्यज्य द्वादशीं समुपोषयेत् ॥ ९८ ॥
अरुणोदयकाळी जर एकादशी तिथी दशमीने विद्ध (मिश्रित) असेल, तर ती एकादशी सोडून द्वादशीला उपवास करावा।
Verse 99
तत्रेष्ट्वा वासुदेवाख्यं सम्यक्पूजाविधानतः । राजसूयसहस्रस्य फलमुन्मीलिते लभेत् ॥ ९९ ॥
तेथे पूजाविधानानुसार वासुदेव नामक प्रभूची यथाविधी उपासना केल्यास, प्रबोधन झाल्यावर हजार राजसूय यज्ञांचे तुल्य पुण्यफळ मिळते।
Verse 100
यदोदये तु सवितुर्याम्या त्वेकादशीं स्पृशेत् । तदा वंजुलिकाख्यां तु तां त्यक्त्वोपोषयेत्सदा ॥ १०० ॥
परंतु सूर्योदयास याम्या तिथी एकादशीला स्पर्श करीत असेल, तर ‘वंजुलिका’ नावाची ती एकादशी सोडून योग्य दिवशीच नेहमी उपवास करावा।
Verse 101
अस्यां संकर्षणं देवं गंधाद्यैरुपचारकैः । पूजयेत्सततं भक्त्या सर्वस्याभयदं परम् ॥ १०१ ॥
या व्रतात गंध इत्यादी उपचारांनी भक्तिभावाने सतत संकर्षण देवाची पूजा करावी; तो परम असून सर्वांना अभय देणारा आहे।
Verse 102
एषा महाद्वादशी तु सर्वक्रतुफलप्रदा । सर्वपापहरा प्रोक्ता सर्वसंपत्प्रदायिनी ॥ १०२ ॥
ही महाद्वादशी सर्व यज्ञांचे फळ देणारी आहे; ती सर्व पापांचा नाश करणारी आणि सर्व संपत्ती देणारी असे सांगितले आहे।
Verse 103
कुहूराके यदा वृद्धे स्यातां विप्र यदा तदा । पक्षवर्द्धनिका नाम द्वादशी सा महाफला ॥ १०३ ॥
हे विप्र! जेव्हा कुहू आणि राका हे दोन्ही वाढत्या अवस्थेत असतात, तेव्हा ती द्वादशी ‘पक्षवर्द्धनिका’ या नावाने प्रसिद्ध होऊन अत्यंत महान फळ देते।
Verse 104
तस्यां संपूजयेद्देवं प्रद्युम्नं जगतां पतिम् । सर्वैश्वर्य्यप्रदं साक्षात्पुत्र पौत्रविवर्धनम् ॥ १०४ ॥
त्या पवित्र प्रसंगी जगत्पती देव प्रद्युम्न यांची विधिपूर्वक पूजा करावी; ते प्रत्यक्ष सर्व ऐश्वर्य देतात आणि पुत्र-पौत्रांची वृद्धी करतात।
Verse 105
यदा तु धवले पक्षे द्वादशी स्यान्मधान्विता । तदा प्रोक्ता जया नाम सर्वशत्रुविनाशिनी ॥ १०५ ॥
शुक्ल पक्षात द्वादशी मधु (चैत्र) मासासह आली तर तो व्रत ‘जया’ म्हणून सांगितला आहे; तो सर्व शत्रूंचा नाश करणारा आहे।
Verse 106
अस्यां संपूजयेद्देवमनिरुद्धं रमापतिम् । सर्वकामप्रदं नॄणां सर्वसौभाग्यदायकम् ॥ १०६ ॥
या प्रसंगी रमापती भगवान अनिरुद्ध यांची विधिपूर्वक पूजा करावी; ते मनुष्यांना सर्व कामना पूर्ण करतात आणि सर्व सौभाग्य देतात।
Verse 107
श्रवणर्क्षयुता चेत्स्याद्द्वादशी धवले दले । तदा सा विजया नाम तस्यामचेद्गदाधरम् ॥ १०७ ॥
शुक्ल पक्षातील द्वादशी श्रवण नक्षत्रयुक्त असेल तर ती ‘विजया’ म्हणतात; त्या दिवशी गदाधर (विष्णू) यांचे पूजन करावे।
Verse 108
सर्वसौख्यप्रदं शश्वत्सर्वभोगपरायणम् । सर्वतीर्थफलं विप्र तां चोपोष्याप्नुयान्नरः ॥ १०८ ॥
हे विप्र! हे व्रत सदैव सर्व सुख देणारे, सर्व भोगांचे साधन आणि सर्व तीर्थफळासमान आहे; याचे उपवास केल्याने मनुष्य ते फळ प्राप्त करतो।
Verse 109
यदा स्याच्च सिते पक्षे प्राजापत्यर्क्षसंयुता । द्वादशी सा महापुण्या जयंती नामतः स्मृता ॥ १०९ ॥
जेव्हा शुक्लपक्षात प्राजापत्य नक्षत्राच्या संयोगाने द्वादशी येते, तेव्हा ती द्वादशी अत्यंत महापुण्यदायिनी असून ‘जयन्ती’ या नावाने स्मरणात राहते।
Verse 110
यस्यां समर्च्चयेद्देवं वामनं सिद्धिदं नृणाम् । उपोषितैषा विप्रेंद्र सर्वव्रतफलप्रदा ॥ ११० ॥
हे विप्रेंद्र! त्या (जयन्ती) द्वादशीला उपवास करून सिद्धिदाता भगवान वामनाचे यथाविधी पूजन केल्यास, हे व्रत सर्व व्रतांचे फळ देणारे ठरते।
Verse 111
सर्वदानफला चापि भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी । यदा तु स्यात्सिते पक्षे द्वादशी जीवभान्विता ॥ १११ ॥
हे व्रत सर्व दानांचे फळ देणारे असून भोग व मोक्ष दोन्ही प्रदान करणारे आहे. आणि शुक्लपक्षात द्वादशी गुरु व सूर्य यांच्या संयोगाने युक्त झाली तर ते विशेष फलदायी ठरते।
Verse 112
तदापराजिता प्रोक्ता सर्वज्ञानप्रदायिनी । अस्यां समर्चयेद्देवं नारायणमनामयम् ॥ ११२ ॥
तेव्हा ती ‘अपराजिता’ अशी सांगितली आहे, जी सर्व ज्ञान प्रदान करते. त्या वेळी निरामय भगवान नारायणाचे विधिपूर्वक सम्यक् पूजन करावे।
Verse 113
संसारपाशविच्छित्तिकारकं ज्ञानसागरम् । अस्यास्तूपोषणादेव मुक्तः स्याद्विप्र भोजनः ॥ ११३ ॥
हे (उपदेश/पुराण) संसारबंधन छेदणारा ज्ञानसागर आहे. याच्या स्तूपाचे केवळ पोषण व देखभाल केल्याने ब्राह्मणांना भोजन घालणारा मनुष्यही मुक्त होतो।
Verse 114
यदा त्वाषाढशुक्लायां द्वादश्यां मैत्रभं भवेत् । तदा व्रतद्वयं कार्य्यं न दोषोऽत्रैकदैवतम् ॥ ११४ ॥
आषाढ शुक्ल पक्षातील द्वादशी मैत्र नक्षत्रयुक्त असेल, तेव्हा दोन्ही व्रते करावीत; या संयुक्त विधीत एकच अधिदेवता मानण्यात दोष नाही।
Verse 115
श्रवणर्क्षयुतायां च द्वादश्यां भाद्रशुक्लके । ऊर्ज्जे सितायां द्वादश्यामंत्यभे च व्रतद्वयम् ॥ ११५ ॥
भाद्रपद शुक्ल पक्षातील द्वादशी श्रवण नक्षत्रयुक्त असेल, तसेच ऊर्ज (आश्विन) शुक्ल पक्षातील द्वादशी अंतिम नक्षत्र (रेवती) मध्ये येईल—या दोन्ही वेळी दोन स्वतंत्र व्रते करावीत।
Verse 116
एताभ्योऽन्त्र विप्रेंद्र द्वादश्यामेकभुक्तकम् । निसर्गतः समुद्दिष्टं व्रतं पातकनाशनम् ॥ ११६ ॥
हे विप्रेंद्र! या व्रतांमध्ये द्वादशीचे ‘एकभुक्त’ (एकदाच भोजन) व्रत स्वभावतः पातकनाशक असे सांगितले आहे।
Verse 117
एकादश्या व्रतं नित्यं द्वादश्याः सहितं यतः । नोद्यापनमिहोद्दिष्टं कर्त्तव्यं जीविताविधि ॥ ११७ ॥
एकादशीचे व्रत द्वादशीसहित नित्य करावयाचे असल्याने येथे स्वतंत्र उद्यापन (समापनविधी) सांगितलेले नाही; ते आयुष्यभर नियमाप्रमाणे करावे।
Verse 118
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने पूर्वभागे चतुर्थपादे द्वादशमासस्य द्वादशीव्रतनिरूपणं नामैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२१ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणातील बृहदुपाख्यान, पूर्वभाग, चतुर्थ पाद यामध्ये ‘द्वादश मासाचे द्वादशी-व्रत-निरूपण’ नावाचा एकशे एकवीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
The chapter frames Dvādaśī as a bhakti-amplifying tithi where pūjā plus self-restraint (upavāsa/eka-bhukta) is sealed by dāna and brāhmaṇa-bhojana, repeatedly stating Viṣṇu-prīti as the immediate aim and viṣṇu-sāyujya/mokṣa as the culminating fruit.
Mahā-dvādaśī status is defined by tithi/nakṣatra/graha junctions (e.g., Ekādaśī ending before sunrise = Trispṛśā; aruṇodaya mixtures; specific nakṣatra conjunctions like Śravaṇa; and Jupiter–Sun conjunction for Aparājitā). These rules can require shifting the fast from Ekādaśī to Dvādaśī or rejecting an improper Ekādaśī, with worship directed to specific Vyūha/Viṣṇu forms.
It expands private worship into a civic/royal rite: fresh fire, lamp ārati, sequential honoring of a cosmic hierarchy (Hari with Lakṣmī, then Sun, Śiva, Mothers, Pitṛs, Nāgas, etc.), and protective rites for cattle and royal insignia—claimed to avert disease for the locality when performed annually.