The Exposition of the Table of Contents of the Brahmavaivarta Purāṇa

Verse 1

श्रीब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं दशमं तव । ब्रह्मवैवर्तकं नाम वेदमार्गानुदर्शकम् ॥ १ ॥

श्रीब्रह्मा म्हणाले—वत्सा, ऐक; मी तुला दहावे पुराण सांगतो. त्याचे नाव ‘ब्रह्मवैवर्तक’; ते वेदमार्ग दाखविणारे आहे ॥ १ ॥

Verse 2

सावर्णिर्यत्र भगवान्साक्षाद्देवर्षये स्थितः । नारदाय पुराणार्थं प्राह सर्वमलौकिकम् ॥ २ ॥

तेथे सावर्णि—स्वतः भगवान—देवर्षीसमोर प्रत्यक्ष उभे राहून नारदाला पुराणाचा सर्व अर्थ अलौकिक रीतीने सांगितला ॥ २ ॥

Verse 3

धर्मार्थकाममोक्षाणां सारः प्रीतिर्हरौ हरे । तयोरभेदसिद्ध्यर्थं ब्रह्मवैवर्तमुत्तमम् ॥ ३ ॥

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचा सार हरि-प्रेमभक्ती आहे. आणि या दोहोंची (पुरुषार्थ व हरिप्रीतीची) अभेदता सिद्ध करण्यासाठी उत्तम ब्रह्मवैवर्त पुराण सांगितले आहे ॥ ३ ॥

Verse 4

रथंतरस्य कल्पस्य वृत्तांतं यन्मयोदितम् । शतकोटिपुराणे तत्संक्षिप्य प्राह वेदवित् ॥ ४ ॥

रथंतर-कल्पाचा जो वृत्तांत मी सांगितला, तो वेदज्ञ मुनिने शतकोटि-पुराणात संक्षेपाने वर्णिला आहे ॥ ४ ॥

Verse 5

व्यासश्चतुर्द्धा संव्यस्य ब्रह्मवैवर्तसंज्ञिते । अष्टादशसहस्रं तत्पुराणं परिकीर्तितम् ॥ ५ ॥

व्यासांनी हे पुराण चार भागांत विभागून ‘ब्रह्मवैवर्त’ या नावाने प्रवर्तित केले; ते अठरा सहस्र श्लोकांचे आहे असे सांगितले जाते.

Verse 6

ब्रह्मप्रकृतिविघ्नेशकृष्णखंडसमन्वितम् । तत्र सूतर्षिसंवादे पुराणोपक्रमस्ततः ॥ ६ ॥

हे ब्रह्मा, प्रकृती, विघ्नेश (गणेश) आणि कृष्ण-खण्ड अशा विभागांनी युक्त आहे; आणि तेथे सूत व ऋषींच्या संवादातच पुराणाचा आरंभ तदनुसार होतो.

Verse 7

सृष्टिप्रकरणं त्वाद्यं ततो नारदवेधसोः । विवादः सुमहान्यत्र द्वयोरासीत्पराभवः ॥ ७ ॥

प्रथम सृष्टीप्रकरण येते; त्यानंतर या ग्रंथात नारद व वेधस् (ब्रह्मा) यांच्यात अत्यंत महान वाद वर्णिला आहे, ज्यात दोघांपैकी एकाचा पराभव होतो.

Verse 8

शिवलोकगतिः पश्चाज्ज्ञानलाभः शिवात्मने । शिववाक्येन तत्पश्चान्मरीचेर्नारदस्य तु ॥ ८ ॥

त्यानंतर शिवलोकप्राप्ती, आणि शिवपरायण अंतःकरण असलेल्या साधकास ज्ञानलाभ होतो. पुढे शिववचनानुसार मरीचीपुत्र नारदाचा वृत्तांत येतो.

Verse 9

गमनं चैव सावर्णेर्ज्ञानार्थँ सिद्धसेविते । आश्रमे सुमहापुण्ये त्रैलोक्याश्चर्यकारिणी ॥ ९ ॥

आणि ज्ञानप्राप्तीसाठी सावर्णीचे गमन वर्णिले आहे—सिद्धांनी सेविलेल्या, अत्यंत पुण्यमय अशा आश्रमात; जो त्रैलोक्यातही आश्चर्यकारक मानला जातो.

Verse 10

एतद्धि ब्रह्मखंडं हि श्रुतं पापविनाशनम् । ततः सावर्णिसंवादो नारदस्य समीरितः ॥ १० ॥

हा ब्रह्मखंड श्रवण केला असून तो पापनाशक आहे. त्यानंतर नारदांनी सांगितलेला सावर्णी-संवाद मांडला आहे.

Verse 11

कृष्णमाहात्म्यसंयुक्तो नानाख्यानकथोत्तरम् । प्रकृतेरंशभूतानां कलानां चापि वर्णितम् ॥ ११ ॥

हे कृष्णमाहात्म्ययुक्त असून अनेक आख्यान-कथांच्या उपसंहारासह आहे; तसेच प्रकृतीचे अंशभूत तत्त्वे व तिच्या कलांचेही वर्णन करते.

Verse 12

माहात्म्यं पूजनाद्यं च विस्तरेण यथास्थितम् । एतत्प्रकृतिखंडं हि श्रुतं भूतिविधायकम् ॥ १२ ॥

माहात्म्य व पूजनादी विधी यथास्थित विस्ताराने सांगितल्या आहेत. हा ‘प्रकृतिखंड’ श्रवण केला असून तो ऐश्वर्य व कल्याण देणारा आहे.

Verse 13

गणेशजन्मसंप्रश्नः सपुण्यकमहाव्रतम् । पार्वत्याः कार्तिकेयेन सह विघ्नेशसंभवम् ॥ १३ ॥

यात गणेशजन्माविषयी प्रश्न, अत्यंत पुण्यदायक महाव्रतासह; तसेच पार्वतीसाठी कार्तिकेयासह विघ्नेशाचा प्रादुर्भाव वर्णिला आहे.

Verse 14

चरितं कार्तवीर्यस्य जामदग्र्यस्य चाद्भुतम् । विवादः सुमहानासीज्जामदग्र्यगणेशयोः ॥ १४ ॥

कार्तवीर्याचे चरित्र आणि जामदग्न्याचे अद्भुत आख्यान येथे आहे; जामदग्न्य व गणेश यांच्यात अतिशय महान वाद उद्भवला.

Verse 15

एतद्विघ्नेशखंडं हि सर्वविघ्नविनाशनम् । श्रीकृष्णजन्मसंप्रश्नो जन्माख्यानं ततोऽद्भुतम् ॥ १५ ॥

हा विघ्नेश-खंड खरोखर सर्व विघ्नांचा नाश करणारा आहे। त्यानंतर श्रीकृष्णजन्माविषयी प्रश्न येतो आणि पुढे त्यांच्या जन्माची अद्भुत कथा सांगितली जाते।

Verse 16

गोकुले गमनं गश्चात्पूतनादिवदाद्भूताः । बाल्यकौमारजा लीला विविधास्तत्र वर्णिताः ॥ १६ ॥

तेथे गोकुळगमनाचे वर्णन आहे; त्यानंतर पूतना इत्यादींपासून सुरू होणाऱ्या अद्भुत घटना; तसेच बाल्य व कौमारावस्थेतील विविध लीलाही तेथे सांगितल्या आहेत।

Verse 17

रासक्रीडा च गोपीभिः शारदी समुदाहृता । रहस्ये राधया क्रीडा वर्णिता बहुविस्तरा ॥ १७ ॥

शरद्‌ऋतूतील गोपींसह रासक्रीडा सांगितली आहे. तसेच रहस्यप्रसंगात राधेसह क्रीडेचे अतिविस्ताराने वर्णन केले आहे।

Verse 18

सहाक्रूरेण तत्पश्चान्मथुरागमनं हरेः । कंसादीनां वधे वृत्ते कृष्णस्य द्विजसंस्कृतिः ॥ १८ ॥

यानंतर अक्रूरासह हरीचे मथुरागमन झाले. कंसादींचा वध झाल्यावर श्रीकृष्णाची द्विजसंस्कृती (उपनयनादि) संपन्न झाली।

Verse 19

काश्यसांदीपनेः पश्चाद्विद्योपादानमद्भुतम् । यवनस्य वधः पश्चाद्द्वारकागमनं हरेः ॥ १९ ॥

पुढे काश्य-सांदीपनीच्या प्रसंगानंतर विद्याप्राप्तीचे अद्भुत वर्णन आहे. त्यानंतर यवनाचा वध आणि मग हरीचे द्वारकेस गमन सांगितले आहे।

Verse 20

नरकादिवधस्तत्र कृष्णेन विहितोऽद्भुतः । कृष्णखंडमिदं विप्र नृणां संसारखंडनम् ॥ २० ॥

तेथे नरकादि दैत्यांचा अद्भुत वध श्रीकृष्णांनी केला। हे विप्र, हा कृष्ण-खंड मनुष्यांचे संसारबंधन छेदणारा आहे॥

Verse 21

पठितं च श्रुतं ध्यातं पूजितं चाभिवंदितम् । इत्येतद्ब्रह्मवैवर्तपुराणं चात्यलौकिकम् ॥ २१ ॥

म्हणून हे ब्रह्मवैवर्त-पुराण वाचावे, ऐकावे, ध्यान करावे, पूजावे व नमस्कार करावा—हे परम अलौकिक पुराण आहे॥

Verse 22

व्यासोक्तं चादि संभूतं पठञ्छृण्वन्विमुच्यते । विज्ञानाज्ञानशमनाद्धोरात्संसारसागरात् ॥ २२ ॥

व्यासोक्त व आदिसंभूत हा उपदेश जो पठण व श्रवण करतो तो मुक्त होतो; तो विज्ञान-अज्ञान शमवून घोर संसारसागरातून तारतो॥

Verse 23

लिखित्वेदं च यो दद्यान्माध्यां धेनुसमन्वितम् । ब्रह्मलोकमवाप्नोति स मुक्तोऽज्ञानबंधनात् ॥ २३ ॥

जो हा ग्रंथ लिहून दान देतो आणि त्यासोबत दुग्धदायिनी गाय देतो, तो ब्रह्मलोक प्राप्त करतो व अज्ञानबंधनातून मुक्त होतो॥

Verse 24

यश्चानुक्रमणीं चापि पठेद्वा श्रृणुयादपि । सोऽपि कृष्णप्रसादेन लभते वांछितं फलम् ॥ २४ ॥

जो ही अनुक्रमणी वाचतो किंवा ऐकतो, तोही श्रीकृष्णाच्या प्रसादाने इच्छित फल प्राप्त करतो॥

Verse 25

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने ब्रह्मवैवर्तपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नामैकोत्तरशततमोऽध्यायाः ॥ १०१ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानात “ब्रह्मवैवर्तपुराणाच्या अनुक्रमणीचे निरूपण” नामक एकशे एकावा अध्याय समाप्त झाला ॥१०१॥