The Narration of the Trayodaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months

Verse 1

सनातन उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि त्रयोदश्या व्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो भक्त्या सुभगो जायते भुवि ॥ १ ॥

सनातन म्हणाले—आता मी तुला त्रयोदशीची व्रते सविस्तर सांगतो. ती भक्तिभावाने केल्यास मनुष्य या लोकी सौभाग्यवान व समृद्ध होतो.

Verse 2

मधौ शुक्लत्रयोदश्यां मदनं चन्दनात्मकम् । कृत्वा संपूज्य यत्नेन वीजेयव्द्यजनेन च ॥ २ ॥

मधु महिन्याच्या शुक्ल त्रयोदशीला चंदनरूप मदनाची प्रतिमा करून, प्रयत्नपूर्वक विधिवत पूजा करावी आणि नंतर विजय-व्यजनाने (पवित्र पंख्याने) वारा घालावा.

Verse 3

ततः संक्षुधितः कामः पुत्रपौत्रविवर्द्धनः । अनंगपूजाप्यत्रोक्ता तां निबोध मुनीश्वर ॥ ३ ॥

त्यानंतर तीव्रतेने जागृत झालेला काम—जो पुत्र-पौत्रवृद्धिकारक म्हटला आहे—याचा विषय सांगितला आहे; आणि येथेच अनंग (काम) पूजाही कथिली आहे. हे मुनीश्वर, ते जाणून घे.

Verse 4

सिन्दूररजनीरागैः फलकेऽनंगमालिखेत् । रतिप्रीतियुतं श्लक्ष्णं पुष्पचापेषुधारिणम् ॥ ४ ॥

शेंदूर व हळदीच्या रंगांनी फलकावर अनंगाचे चित्र काढावे—कोमल व सुंदर, रती-प्रीतीने युक्त, आणि पुष्पधनुष्य व पुष्पबाण धारण करणारा.

Verse 5

कामदेवं वसन्तं च वाजिवक्त्रं वृषध्वजम् । मध्याह्ने पूजयेद्भक्त्या गंधस्रग्भूषणांशुकैः ॥ ५ ॥

मध्यान्ही भक्तिभावाने कामदेव, वसंत, वाजिवक्त्र आणि वृषध्वज (शिव) यांची पूजा करावी, तसेच सुगंध, माळा, अलंकार व उत्तम वस्त्रे अर्पण करावीत.

Verse 6

क्षभ्यैर्नानाविधैस्चापि मन्त्रेणानेन नारद । नमो माराय कामाय कामदेवस्य मूर्त्तये ॥ ६ ॥

हे नारद, नानाविध अर्पणांसह या मंत्राने जप करावा— “मारा यास नमस्कार, कामास नमस्कार; कामदेवाच्या मूर्तीस नमस्कार।”

Verse 7

ब्रह्मविष्णुशिवेंद्राणां मनःभोभकराय वै । तत्तस्याग्रतो भक्त्या पूजयेदंगनापतिम् ॥ ७ ॥

तो ब्रह्मा, विष्णु, शिव व इंद्र यांचा मनोज पुत्र आहे; म्हणून त्याच्या समोर भक्तीने अङ्गनापतीची पूजा करावी।

Verse 8

वस्त्रमाल्याविभूषाद्यैः कामोऽयमिति चिंतयेत् । संपूज्य द्विजदांपत्यं गंधवस्त्रविभूषणैः ॥ ८ ॥

वस्त्र, माळा, अलंकार इत्यादींनी “हा कामदेव आहे” असे चिंतन करावे; मग सुगंध, वस्त्र व भूषणांनी द्विज दांपत्याची विधिपूर्वक पूजा करावी।

Verse 9

एवं यः कुरुते विप्र वर्षे वर्षे महोत्सवम् । वसंतसमये प्राप्ते हृष्टः पुष्टः सदैव सः ॥ ९ ॥

हे विप्र, जो असा वर्षोवर्षी महोत्सव करतो, वसंत ऋतू येताच तो सदैव हर्षित व पुष्ट (समृद्ध) राहतो।

Verse 10

प्रतिमासं पूजयेद्वा यावद्वर्षं समाप्यते । मदनं हृद्भवं कामं मन्मथं च रतिप्रियम् ॥ १० ॥

किंवा वर्ष पूर्ण होईपर्यंत प्रतिमास पूजा करावी— मदन, हृद्भव, काम, मन्मथ आणि रतिप्रिय यांची।

Verse 11

अनंगं चैव कंदर्पं पूजयेन्मकरध्वजम् । कुसुमायुधसंज्ञं च ततः पश्चान्मनोभवम् ॥ ११ ॥

कामदेवाची अनंग व कंदर्प म्हणून, नंतर मकरध्वज, कुसुमायुध या संज्ञेने प्रसिद्ध, आणि पुढे मनोभव म्हणून पूजा करावी।

Verse 12

विषमेषु तथा विप्र मालतीगप्रियमित्यपि । अजाया दानमप्युक्तं स्नात्वा नद्या विधानतः ॥ १२ ॥

हे विप्र, विषम (अशुभ) दिवशीही प्रिय वस्तू—जसे मालती (चमेली) पुष्प—अर्पण करावे असे सांगितले आहे; आणि विधिपूर्वक नदीत स्नान करून अजा (बकरी) दान करणेही कथिले आहे।

Verse 13

अजाः पयस्विनीर्दद्याद्दरिद्राय कुटुंबिने । भूयस्त्वनेन दानेन स लोके नैव जायते ॥ १३ ॥

दूध देणाऱ्या बकऱ्या दरिद्र गृहस्थाला द्याव्यात; या दानाच्या पुण्याने दाता या लोकी पुन्हा जन्म घेत नाही।

Verse 14

यदीयं शनिना युक्ता सा महावारुणी स्मृता । गंगायां यदि लभ्येत कोटिसूर्यग्रहाधिका ॥ १४ ॥

हा वारुणी-काल शनीयोगाने युक्त झाला तर ती ‘महावारुणी’ म्हणून स्मरली जाते; आणि गंगेत तो लाभला तर त्याचे पुण्य कोटी सूर्यग्रहणांहून अधिक होते।

Verse 15

शुभयोगः शतर्क्षं च शनौ कामे मधौ सिते । महामहेति विख्याता कुलकोटिविमुक्तिदा ॥ १५ ॥

शुभ योग शतभिषा (शतार्क्ष) नक्षत्राशी युक्त होऊन—शनिवारी, काम (फाल्गुन) किंवा मधु (चैत्र) मासात, शुक्ल पक्षात—तो ‘महामहा’ म्हणून विख्यात होतो; तो कुलाच्या कोट्यवधींना मुक्ती देतो असे म्हटले आहे।

Verse 16

राधशुक्लत्रयोदश्यां कामदेवव्रतं स्मृतम् । तत्र गंधादिभिः कामं पूजयेदुपवासवान् ॥ १६ ॥

राध महिन्याच्या शुक्ल त्रयोदशीस ‘कामदेव-व्रत’ सांगितले आहे। त्या दिवशी उपवास करून गंधादी उपहारांनी कामदेवाचे पूजन करावे॥१६॥

Verse 17

प्रतिमासं ततः पश्चात्त्रयोदश्यां सिते दले । एवमेव व्रतं कार्यं वर्षांते गामलंकृताम् ॥ १७ ॥

यानंतर प्रत्येक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील त्रयोदशीला हे व्रत याच प्रकारे करावे; आणि वर्षाअखेरीस अलंकृत गाय दान करावी॥१७॥

Verse 18

दद्याद्विप्राय सत्कृत्य व्रतसांगत्वसिद्धये । ज्येष्ठशुक्लत्रयोदश्यां दौर्भाग्यशमनं व्रतम् ॥ १८ ॥

व्रताची सर्वांग सिद्धी व्हावी म्हणून ब्राह्मणास सन्मानपूर्वक दान द्यावे। ज्येष्ठ शुक्ल त्रयोदशीचे हे ‘दौर्भाग्य-शमन’ व्रत दुर्भाग्य शांत करते॥१८॥

Verse 19

तत्र स्नात्वा नदीतोये पूजयेच्छुचिदेशजम् । श्वेतमंदारमर्कं वा करवीरं च रक्तकम् ॥ १९ ॥

तेथे नदीच्या पाण्यात स्नान करून, स्वच्छ ठिकाणाहून आणलेल्या पवित्र द्रव्यांनी पूजन करावे—श्वेत मन्दार, अर्क, किंवा करवीर व लाल पुष्पांनी॥१९॥

Verse 20

निरीक्ष्य गगने सूर्यं प्रार्थयेन्मंत्रतस्तदा । मंदारकरवीरार्का भवंतो भास्करांशजाः ॥ २० ॥

मग आकाशातील सूर्याकडे पाहून मंत्रपूर्वक प्रार्थना करावी—“हे मन्दार, करवीर आणि अर्का! तुम्ही भास्करकिरणांपासून उत्पन्न; प्रसन्न व्हा।”॥२०॥

Verse 21

पूजिता मम दौर्भाग्यं नाशयंतु नमोऽस्तु वः । इत्थं योऽर्चयते भक्त्या वर्षे वर्षे द्रुमत्रयम् ॥ २१ ॥

हे पवित्र वृक्षत्रया! पूजिले असता माझे दुर्भाग्य नष्ट करा—तुम्हांला नमस्कार असो। जो भक्तिभावाने वर्षानुवर्षे या वृक्षत्रयाची पूजा करतो…

Verse 22

नश्यते तस्य दौर्भाग्यं नात्र कार्या विचारणा । शुचिशुक्लत्रयोदश्यामेकभक्तं समाचरेत् ॥ २२ ॥

त्याचे दुर्भाग्य नष्ट होते—यात विचार करण्याचे कारण नाही। शुद्ध शुक्लपक्षातील त्रयोदशीला ‘एकभक्त’ (एकदा भोजन) आचरण करावे।

Verse 23

पूजयित्वा जगन्नाथावुमामाहेश्वरी तनूः । हैम्यौ रौप्यौ च मृन्मप्यौ यथाशक्त्या विधाय च ॥ २३ ॥

जगन्नाथाचे पूजन करून उमा व महेश्वर यांच्या मूर्तींचेही पूजन करावे; आणि यथाशक्ती त्यांना सुवर्ण, रौप्य किंवा मृन्मय करून घडवावे।

Verse 24

सिंहोक्षस्थे देवगृहे गोष्ठे ब्राह्मणवेश्मनि । स्थापयित्वा प्रतिष्ठाप्य दैवमंत्रेण नारद ॥ २४ ॥

हे नारदा! सिंहासनावर किंवा वृषासनावर, देवळात, गोठ्यात किंवा ब्राह्मणाच्या घरी—जिथे स्थापून—दैवी मंत्राने त्याची प्रतिष्ठा करावी।

Verse 25

ततः पंचदिनं पूजा चैकभक्तं व्रतं तथा । तृतीयदिवसे प्रातः स्नात्वा संपूज्य तौ पुनः ॥ २५ ॥

त्यानंतर पाच दिवस पूजा करावी आणि ‘एकभक्त’ व्रतही पाळावे। तिसऱ्या दिवशी सकाळी स्नान करून त्या दोघांची पुन्हा विधिपूर्वक संपूर्ण पूजा करावी।

Verse 26

समर्पणीयौ विप्राय वेदवेदांगशालिने । वर्षे वर्षे ततः पश्चाद्विधेयं वर्षपंचकम् ॥ २६ ॥

वेद व वेदांगांत निपुण अशा ब्राह्मणास ते अर्पण करावेत। त्यानंतर वर्षोन्‌वर्षे पाच वर्षांचे विधिपूर्वक अनुष्ठान करावे।

Verse 27

तदंते धेनुयुग्मेन सहितौ तौ प्रदापयेत् । इत्थं नरो वा नारी वा कृत्वा व्रतमिदं शुभम् ॥ २७ ॥

त्याच्या शेवटी त्या दोन्ही वस्तू एक जोडी गायींसह दान द्याव्यात। अशा रीतीने पुरुष असो वा स्त्री, हे शुभ व्रत केल्यास (पुण्य मिळते)।

Verse 28

नैव दांपत्यविच्छेदं लभते सप्तजन्मसु । नभः शुक्लत्रयोदश्यां रतिकामव्रतं शुभम् ॥ २८ ॥

नभस् (श्रावण) महिन्यातील शुक्ल त्रयोदशीस हे शुभ रति-काम व्रत जो करतो, त्याला सात जन्मांत दांपत्यविच्छेद होत नाही।

Verse 29

वैधव्यवारणं स्त्रीणां तथा संतानवर्धनम् । कृतोपवासा कन्यैव नारी वा द्विजसत्तम ॥ २९ ॥

हे स्त्रियांचे वैधव्य टाळते आणि संतानवृद्धीही करते। हे द्विजश्रेष्ठ! कन्या असो वा विवाहित स्त्री—उपवास करून हे फळ मिळवते।

Verse 30

ताम्रे वा मृन्मये वापि सौवर्णे राजते तथा । रतिकामौ प्रविन्यस्य गंधाद्यैः सम्यगर्चयेत् ॥ ३० ॥

तांबे, माती, सोने किंवा चांदीमध्ये रति व काम यांची स्थापना करून, गंध इत्यादी उपचारांनी विधिपूर्वक पूजन करावे।

Verse 31

ततस्तु द्विजदांपत्यं चतुर्दश्यां निमंत्र्य च । सतकृत्य भोज्य प्रतिमे दद्यात्ताभ्यां सदक्षिणे ॥ ३१ ॥

नंतर चतुर्दशीच्या दिवशी द्विज दांपत्यास निमंत्रित करून, त्यांचा सत्कार करून भोजन घालावे; आणि त्यांना दोन प्रतिमा व यथोचित दक्षिणा द्यावी।

Verse 32

एवं चतुर्दशाब्दं च कृत्वा व्रतमनुत्तमम् । धेनुयुग्मान्विते देये व्रतसंपूर्तिहेतवे ॥ ३२ ॥

अशा रीतीने चौदा वर्षे हे उत्तम व्रत करून, व्रतपूर्तीसाठी गायींच्या जोडीसह दान द्यावे।

Verse 33

भाद्रशुक्लत्रयोदश्यां गोत्रिरात्रव्रतं स्मृतम् । लक्ष्मीनारायणं कृत्वा सौवर्णं वापि राजतम् ॥ ३३ ॥

भाद्रपद शुक्ल त्रयोदशीला ‘गो-त्रिरात्र व्रत’ सांगितले आहे. त्या दिवशी लक्ष्मी-नारायणाची प्रतिमा सुवर्णाची किंवा रौप्याची करावी।

Verse 34

पंचामृतेन संस्नाप्य मण्डलेऽष्टदले शुभे । पीठे विन्यस्य वस्त्राढ्यं गंधाद्यैः परिपूजयेत् ॥ ३४ ॥

पंचामृताने स्नान घालून, शुभ अष्टदल मांडलात पीठावर स्थापावे; वस्त्रांनी अलंकृत करून गंध इत्यादी उपचारांनी पूर्ण पूजन करावे।

Verse 35

आरार्तिकं ततः कृत्वा दद्यात्सान्नोदकं घटम् । एवं दिनत्रयं कृत्वा व्रतांते मासमर्च्य च ॥ ३५ ॥

नंतर आरती करून, शिजवलेल्या अन्नासह जलाने भरलेला घट अर्पण करावा. असे तीन दिवस करून, व्रताच्या शेवटी एक महिना देखील अर्चन करावे।

Verse 36

सम्यगर्थं च संपाद्य दद्यान्मंत्रेण नारद । पंचगावः समुत्पन्ना मथ्यमाने महोदधौ ॥ ३६ ॥

हे नारद! आवश्यक द्रव्य नीट सिद्ध करून, विधिनिर्दिष्ट मंत्राने ते अर्पण करावे. महोदधीच्या मंथनातून पंचगव्य प्रकट झाले.

Verse 37

तासां मध्ये तु या नंदा तस्यै धेन्वै नमो नमः । प्रदक्षिणीकृत्य ततो दद्याद्विप्राय मंत्रतः ॥ ३७ ॥

त्या (गायां)मध्ये जी नंदा नामाची धेनू आहे, तिला पुनःपुन्हा नमस्कार करावा. मग भक्तिभावाने प्रदक्षिणा करून, मंत्रपूर्वक विद्वान् ब्राह्मणास दान द्यावे.

Verse 38

गावो ममाग्रतः सन्तु गावो मे संतु पृष्ठतः । गावो मे पार्श्वतः संतु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥ ३८ ॥

गायी माझ्या पुढे असोत, गायी माझ्या मागे असोत. गायी माझ्या दोन्ही बाजूंनी असोत; मी गायींच्या मध्ये वास करो.

Verse 39

ततश्च द्विजदांपत्यं सम्यगभ्यर्च्य भोजयेत् । लक्ष्मीनारायणं तस्मै सत्कृत्य प्रतिपादयेत् ॥ ३९ ॥

त्यानंतर ब्राह्मण दांपत्याचे यथोचित पूजन करून त्यांना भोजन घालावे. मग सत्कारपूर्वक त्यांना लक्ष्मी-नारायणाची प्रतिमा (किंवा स्वरूप) अर्पण करावी.

Verse 40

अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । कृत्वा यत्फलमाप्नोति गोत्रिरात्रव्रताच्च तत् ॥ ४० ॥

हजार अश्वमेध आणि शंभर राजसूय यज्ञ केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ गोत्रिरात्र-व्रतानेही प्राप्त होते.

Verse 41

इषे शुक्लत्रयोदश्यां त्रिरात्रशोककव्रतम् । हैमं ह्यशोकं निर्माय पूजयित्वा विधानतः ॥ ४१ ॥

ईष महिन्यात शुक्ल त्रयोदशीस तीन रात्रींचे ‘अशोक-व्रत’ करावे। सुवर्णमय अशोकाची प्रतिमा घडवून विधीप्रमाणे पूजन करावे।

Verse 42

उपवासपरा नारी नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणाः । अष्टोत्तरशतं विप्र मंत्रेणानेन सादरम् ॥ ४२ ॥

हे विप्र! उपवासपर स्त्रीने नित्य प्रदक्षिणा कराव्यात—या मंत्राचा आदरपूर्वक जप करीत अष्टोत्तरशत (१०८) वेळा।

Verse 43

हरेण निर्मितः पूर्वं त्वमशोक कृपालुना । लोकोपकारकरणस्तत्प्रसीद शिवप्रिय ॥ ४३ ॥

हे अशोक! कृपालू हरिने तुला पूर्वी लोकहितासाठी निर्माण केले; म्हणून प्रसन्न हो—हे शिवप्रिय!

Verse 44

ततस्तृतीये दिवसे वृक्षे तस्मिन्वृषध्वजम् । समभ्यर्च्य विधानेन द्विजं संभोज्य दापयेत् ॥ ४४ ॥

मग तिसऱ्या दिवशी त्याच वृक्षावर वृषध्वज (शिव) यांची विधिपूर्वक पूजा करावी; द्विजाला भोजन घालून यथोचित दक्षिणा द्यावी।

Verse 45

एवं कृतव्रता नारी वैधव्यं नाप्नुयात्क्वचित् । पुत्रपौत्रादि सहिता भर्तुश्च स्यात्सुवल्लभा ॥ ४५ ॥

अशा प्रकारे व्रत करणारी स्त्री कधीही वैधव्याला प्राप्त होत नाही; पुत्र-पौत्रादि सहित ती पतीची अत्यंत प्रिय होते।

Verse 46

ऊर्ज्जकृष्णत्रयोदश्यामेकभक्तः समाहितः । प्रदोषे तैलदीपं तु प्रज्वाल्याभ्यर्च्य यत्नतः ॥ ४६ ॥

ऊर्जा (कार्तिक) कृष्णपक्ष त्रयोदशीला एकभक्त राहून मन एकाग्र करावे; प्रदोषकाळी तेलाचा दीप प्रज्वलित करून यत्नपूर्वक पूजन करावे।

Verse 47

गृहद्वारे बहिर्दद्याद्यमो मे प्रीयतामिति । एवं कृते तु विप्रेंद्र यमपीडा न जायते ॥ ४७ ॥

घराच्या दाराबाहेर ‘यम माझ्यावर प्रसन्न होवोत’ असे म्हणत अर्पण ठेवावे; असे केल्यास, हे विप्रश्रेष्ठा, यमपीडा होत नाही।

Verse 48

ऊर्ज्शुक्लत्रयोदश्यामेकभोजी द्विजोत्तम । पुनः स्नात्वा प्रदोषे तु वाग्यतः सुसमाहितः ॥ ४८ ॥

हे द्विजोत्तमा, ऊर्जा शुक्लपक्ष त्रयोदशीला एकदाच भोजन करावे; नंतर प्रदोषकाळी पुन्हा स्नान करून वाणीसंयमी व मनाने सुसमाहित राहावे।

Verse 49

प्रदीपानां सहस्रेण शतेनाप्यथवा द्विज । प्रदीपयेच्छिवं वापि द्वात्रिंशद्दीपमालया ॥ ४९ ॥

हे द्विजा, हजार दीपांनी—किंवा शंभर दीपांनी—शिवाला प्रकाशमान करावे; अथवा बत्तीस दीपांच्या माळेनेही त्यांना उजळवावे।

Verse 50

घृतेन दीपयेद्द्वीपान्गंधाद्यैः पूजयेच्छिवम् । फलैर्नानाविधैश्चैव नैवेद्यैरपि नारद ॥ ५० ॥

हे नारदा, तुपाने दीपाधारांवरील दीप प्रज्वलित करावेत; गंधादि द्रव्यांनी शिवपूजन करावे आणि नानाविध फळे व नैवेद्य अर्पण करावे।

Verse 51

ततः स्तुवीत देवेशं शिवं नाम्नां शतेन च । तानि नामानि कीर्त्यंते सर्वाभीष्टप्रदानि वै ॥ ५१ ॥

त्यानंतर देवेश शिवाची शंभर नामांनी स्तुती करावी; ती नावे कीर्तन करण्यास योग्य आहेत, कारण ती निश्चयाने सर्व अभिष्ट फल देतात।

Verse 52

नमो रुद्राय भीमाय नीलकंठाय वेधसे । कपर्द्दिने सुरेशाय व्योमकेशाय वै नमः ॥ ५२ ॥

रुद्र, भीम, नीलकंठ, वेधस् यांना नमस्कार; जटाधारी, देवांचा स्वामी आणि व्योमकेश—ज्यांचे केश आकाशासारखे—त्यांना नमः।

Verse 53

वृषध्वजाय सोमाय सोमनाथाय वै नमः । दिगंबराय भृंगाय उमाकांताय वर्द्धिने ॥ ५३ ॥

वृषध्वज, सोम आणि सोमनाथ यांना नमः; दिगंबर, भृंग आणि उमाकांत—जो वृद्धि व कल्याण वाढवितात—त्यांना नमस्कार।

Verse 54

तपोमयाय व्याप्ताय शिपिविष्याय वै नमः । व्यालप्रियाय व्यालाय व्यालानां पतये नमः ॥ ५४ ॥

तपोमय, सर्वव्यापी आणि शिपिविष्ट यांना नमः; सर्पप्रिय, स्वयं व्यालस्वरूप आणि सर्व व्यालांचे स्वामी यांना नमस्कार।

Verse 55

महीधराय व्योमाय पशूनां पतये नमः । त्रिपुरघ्नाय सिंहाय शार्दूलायार्षभाय च ॥ ५५ ॥

महीधर, व्योमस्वरूप आणि सर्व पशूंचे स्वामी यांना नमः; त्रिपुरघ्न, सिंह, शार्दूल आणि वृषभस्वरूप यांनाही नमस्कार।

Verse 56

मिताय मितनाथाय सिद्धाय परमेष्ठिने । वेदगीताय गुप्ताय वेदगुह्याय वै नमः ॥ ५६ ॥

मित असूनही अमित, सर्व मापांचा नाथ, सिद्ध व परमेष्ठी यांना नमस्कार। वेदांनी गाईलेले, गुप्त आणि वेदांचे परम गुह्य रहस्यस्वरूप प्रभू यांना प्रणाम।

Verse 57

दीर्घाय दीर्घरूपाय दीर्घार्थाय महीयसे । नमो जगत्प्रतिष्ठाय व्योमरूपाय वै नमः ॥ ५७ ॥

अनंत, दीर्घरूप व दीर्घार्थ असलेल्या महनीय प्रभूला नमस्कार। जगताची प्रतिष्ठा आणि व्योम (आकाश)स्वरूप परमेश्वराला निश्चयच प्रणाम।

Verse 58

कल्याणाय विशिष्याय शिष्टाय परमात्मने । गजकृत्ति धरायाथ अंधकासुरभेदिने ॥ ५८ ॥

कल्याणमय, विशेष श्रेष्ठ, शिष्टजनपूज्य परमात्म्यास नमस्कार; जे गजचर्म धारण करतात आणि अंधकासुराचा भेद (विनाश) करणारे आहेत।

Verse 59

नीललोहितशुक्लाय चडमुंडप्रियाय च । भक्तिप्रियाय देवाय यज्ञांतायाव्ययाय च ॥ ५९ ॥

नील, लोहित व शुक्लवर्ण असलेल्या; चंड-मुंडप्रिय; भक्तिप्रिय देव; यज्ञाचा अंत (परिणाम)स्वरूप; आणि अव्यय प्रभूस नमस्कार।

Verse 60

महेशाय नमस्तुभ्यं महादेवहराय च । त्रिनेत्राय त्रिवेदाय वेदांगाय नमो नमः ॥ ६० ॥

महेशाला नमस्कार, महादेव हरालाही प्रणाम। त्रिनेत्रधारी, त्रिवेदस्वरूप आणि वेदांगमय प्रभूस पुन्हा पुन्हा नमो नमः।

Verse 61

अर्थायार्थस्वरूपाय परमार्थाय वै नमः । विश्वरूपाय विश्वाय विश्वनाथाय वै नमः ॥ ६१ ॥

जो अर्थ आहे, अर्थस्वरूप आहे आणि परमार्थ आहे—त्याला नमस्कार। जो विश्वरूप आहे, जो स्वयं विश्व आहे आणि जो विश्वनाथ आहे—त्याला वारंवार नमस्कार।

Verse 62

शंकराय च कालाय कालावयवरूपिणे । अरूपाय विरूपाय सूक्ष्मसूक्ष्माय वै नमः ॥ ६२ ॥

शंकराला नमस्कार—जो काळही आहे, ज्याचे स्वरूप काळाच्या अवयवांनी बनलेले आहे। जो अरूप आहे, तरीही सर्व रूपांपलीकडे आहे, आणि जो सूक्ष्मतमाहूनही अधिक सूक्ष्म आहे—त्याला नमस्कार।

Verse 63

श्मशानवासिने तुभ्यं नमस्ते कृत्तिवाससे । शशांकशेखरायाथ रुद्रभूमिश्रिताय च ॥ ६३ ॥

श्मशानवासी तुला नमस्कार; कृत्तिवास (चर्मवस्त्रधारी) तुला नमस्कार। चंद्रशेखराला नमस्कार, आणि रुद्रभूमीचा आश्रय घेणाऱ्यालाही नमस्कार।

Verse 64

दुर्गाय दुर्गपाराय दुर्गावयवसाक्षिणे । लिंगरूपाय लिंगाय लिंगानपतये नमः ॥ ६४ ॥

दुर्गा-स्वरूप रक्षणशक्तीला नमस्कार, जी सर्व दुर्गतीतून पार नेते, जी देह-इंद्रियांच्या प्रत्येक अवयवाची साक्षी आहे। लिंगरूपाला नमस्कार, स्वयं लिंगाला नमस्कार, आणि सर्व लिंगांचा अधिपती याला नमस्कार।

Verse 65

नमः प्रभावरूपाय प्रभावार्थाय वै नमः ॥ ६५ ॥

ज्याचे स्वरूपच दिव्य प्रभाव आहे—त्याला नमस्कार; आणि ज्याचा हेतू तोच प्रभाव प्रकट करून प्रदान करणे आहे—त्यालाही नमस्कार।

Verse 66

नमो नमः कारणकारणाय ते मृत्युंजयायात्मभवस्वरूपिणे । त्रियंबकाय शितिकंठभार्गिणे गौरीयुजे मंगलहेतवे नमः ॥ ६६ ॥

आपणांस पुनःपुन्हा नमस्कार—आप कारणांचेही कारण, मृत्युञ्जय, आत्मस्वरूप व सृष्टीचा मूलाधार आहात। त्र्यंबक, नीलकंठ, परशुधारी, गौरीपती, मंगलाचे हेतु—आपणांस नमस्कार।

Verse 67

नाम्नां शतमिदं विप्र पिनाकिगुणकीर्तनम् । पठित्वा दक्षिणीकृत्य प्रायान्निजनिकेतनम् ॥ ६७ ॥

हे विप्र! पिनाकी (शिव) यांच्या गुणकीर्तन करणाऱ्या या शतनामांचे पठण करून, विधिपूर्वक दक्षिणा अर्पून, तो आपल्या निवासस्थानी प्रस्थान केला।

Verse 68

एवं कृत्वा व्रतं विप्र महादेवप्रसादतः । भुक्त्वेह भोगानखिलानंते शिवपदं लभेत् ॥ ६८ ॥

हे विप्र! असे व्रत केल्यास महादेवांच्या कृपेने येथे सर्व भोगांचा उपभोग होतो आणि शेवटी शिवपद प्राप्त होते।

Verse 69

मार्गशुक्लत्रयोदश्यां योऽनंगं विधिना यजेत् । त्रिकालमेककालं वा शिवसंगमसंभवम् ॥ ६९ ॥

जो मार्गशीर्ष शुक्ल पक्षातील त्रयोदशीला विधिपूर्वक अनंग (कामदेव) यांचे पूजन करतो—दिवसातून तीन वेळा किंवा एकदाही—जो शिव-शक्तीच्या संगमातून उत्पन्न आहे।

Verse 70

गन्धाद्यैरुपचारैस्तु पूजयित्वा विधानतः । घटे मंगलपट्टे वा भोजयेद्द्विजदंपती ॥ ७० ॥

गंध इत्यादी उपचारांनी विधिपूर्वक पूजन करून, घटाजवळ किंवा मंगलपट्टासमोर, ब्राह्मण दांपत्याला भोजन द्यावे।

Verse 71

ततश्च दक्षिणां दत्वा स्वयमेकाशनं चरेत् । एवं कृते तु विधिवद्व्रती सौभाग्यभाजनः ॥ ७१ ॥

त्यानंतर विधिपूर्वक दक्षिणा देऊन स्वतः एकाशन-व्रताचे आचरण करावे। असे नियमाने केल्यास व्रती सौभाग्याचा पात्र ठरतो।

Verse 72

जायते भुवि विप्रेन्द्र महादेवप्रसादतः ॥ ७१ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ, हे भुवी महादेव (शिव) यांच्या प्रसादाने उत्पन्न होते.

Verse 73

पौषशुक्लत्रयोदश्यां समभ्यर्च्याच्युतं हरिम् । घृतपात्रं द्विजेन्द्राय प्रदद्यात्सर्वसिद्धये ॥ ७२ ॥

पौष शुक्ल त्रयोदशीला अच्युत हरि यांचे विधिपूर्वक पूजन करून, सर्वसिद्धीसाठी श्रेष्ठ ब्राह्मणास तुपाचे पात्र दान द्यावे।

Verse 74

माघशुक्लत्रयोदश्यां समारभ्य दिनत्रयम् । माघस्नानव्रतं विप्र नानाकामफलावहम् ॥ ७३ ॥

हे विप्र, माघ शुक्ल त्रयोदशीपासून तीन दिवस माघ-स्नान-व्रत आरंभ करतात; हे अनेक इच्छांचे फल देणारे आहे।

Verse 75

प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नातस्य यत्फलम् । नाश्वमेघसहस्रेण तत्फलं लभते भुवि ॥ ७४ ॥

माघ महिन्यात प्रयाग येथे तीन दिवस स्नान केल्याचे जे फळ मिळते, ते पृथ्वीवर हजार अश्वमेध यज्ञांनीही मिळत नाही।

Verse 76

तत्र स्नानं जपो होमो दानं चानंत्यमश्नुते । फाल्गुने तु सिते पक्षे त्रयोदश्यामुपोषितः ॥ ७५ ॥

तेथे स्नान, जप, होम व दान केल्याने अक्षय पुण्य प्राप्त होते. फाल्गुन महिन्यात शुक्ल पक्षातील त्रयोदशीला उपवास करणारा अविनाशी फल मिळवितो.

Verse 77

नमस्कृत्य जगन्नाथं प्रारंभे धनदव्रतम् । महाराजं यक्षपतिं गंधाद्यैरुपचारकैः ॥ ७६ ॥

आरंभी जगन्नाथास नमस्कार करून धनद-व्रताचा प्रारंभ करावा. मग यक्षांचा स्वामी महाराज कुबेर याची गंध-अनुलेपन इत्यादी उपचारांनी पूजा करावी.

Verse 78

लिखितं वर्णकैः पट्टे पूजयेद्भक्तिभावतः । एवं शुक्लत्रयोदश्यां प्रतिमासं द्विजोत्तम ॥ ७७ ॥

रंगांनी वस्त्रपट्ट्यावर लिहून ते भक्तिभावाने पूजावे. हे द्विजोत्तम, अशा रीतीने प्रत्येक महिन्यात शुक्ल त्रयोदशीला पूजा करावी.

Verse 79

संपूजयेत्सोपवासश्चैकभुक्तो भवेन्नरः । ततो व्रतांते तु पुनः सौवर्णं धननायकम् ॥ ७८ ॥

उपवास करून पूर्ण श्रद्धेने पूजा करावी आणि एकभुक्त राहावे. मग व्रताच्या शेवटी धननायक कुबेराची सुवर्ण प्रतिमा पुन्हा अर्पण करावी.

Verse 80

विधाय निधिभिः सार्द्धं सौवर्णाभिर्द्विजोत्तम । उपचारैः षोडशभिः स्नानैः पंचामृतादिभिः ॥ ७९ ॥

हे द्विजोत्तम, निधींसह सुवर्ण अर्पणाची योग्य व्यवस्था करून षोडशोपचारांनी पूजा करावी आणि पंचामृतादि स्नानांनी समर्चन करावे.

Verse 81

नैवेद्यैर्विविधैर्भक्त्या पूजयेत्तु समाहितः । ततो धेनुमलंकृत्य वस्त्रस्रग्गंधभूषणैः ॥ ८० ॥

समाहित चित्ताने भक्तिभावाने विविध नैवेद्य अर्पून देवतेची पूजा करावी. नंतर गायीला वस्त्रे, हार, सुगंध व भूषणांनी अलंकृत करून विधिपूर्वक कर्म करावे.

Verse 82

सवत्सां दापयेद्विप्र सम्यग्वेदविदे शुभाम् । संभोज्य विप्रान्मिष्टान्नैर्द्वादशाथ त्रयोदश ॥ ८१ ॥

हे विप्र, वासरासह शुभ गाय विधिपूर्वक वेदज्ञ योग्य ब्राह्मणास दान द्यावी. नंतर विप्रांना मिष्टान्नांनी भोजन घालून बारावी व तेरावी विधी करावी.

Verse 83

गुरुं समर्च्य वस्त्राद्यैः प्रतिमां तां निवेदयेत् । द्विजेभ्यो दक्षणां शक्त्या दत्वा नत्वा विसृज्य च ॥ ८२ ॥

वस्त्रादि अर्पून गुरूंचे सम्यक् पूजन करून ती प्रतिमा निवेदावी. नंतर द्विजांना शक्तीनुसार दक्षिणा देऊन, नमस्कार करून विधिपूर्वक समारोप करावा.

Verse 84

स्वयं भुंजीत मतिमानिष्टैः सह समाहितः । एवं कृते व्रते विप्र निर्धनः प्राप्य वैभवम् ॥ ८३ ॥

बुद्धिमान पुरुष समाहित होऊन आपल्या प्रियजनांसह स्वतः भोजन करावा. हे विप्र, असे व्रत केल्यास निर्धनालाही वैभव व समृद्धी प्राप्त होते.

Verse 85

मोदते भुवि विख्यातो राजराज इवापरः ॥ ८४ ॥

तो पृथ्वीवर विख्यात होऊन, जणू दुसरा राजाधिराज, आनंदित होतो.

Verse 86

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वादशमासस्थितत्रयोदशीव्रतकथनं नाम द्वाविंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२२ ॥

अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानात ‘द्वादश मासांत आचरल्या जाणाऱ्या त्रयोदशी-व्रताचे कथन’ नावाचा एकशे बाविसावा अध्याय समाप्त झाला।