The Description of the Glory of the Purāṇa (Purāṇa-Māhātmya)
सूत सांगतो की सनकादी कुमारांनी नारदाच्या प्रश्नाचा सन्मान करून शिवलोकास भेट दिली, शिव-आगमाचा सार प्राप्त करून ‘जिवंत तीर्थ’ म्हणून भ्रमण केले. नारदाने त्यांच्याकडून साक्षात्कार-ज्ञान मिळवून ब्रह्माला निवेदन केले व कैलासास प्रस्थान केले. कैलासाचे काव्यमय वर्णन—दिव्य वनस्पती, पक्षी, सिद्ध, अप्सरा आणि अलकनंदा—यानंतर नारदाला कपर्दी/विरूपाक्ष/चंद्रशेखर योगीजनांच्या मध्ये विराजमान दिसतो. शिव प्रेमाने स्वागत करतो; नारद पशु–पाशातून मुक्त करणारे शांभव ज्ञान मागतो आणि शिव अष्टांग-योगाचा उपदेश करतो. पुढे नारद नारायणाकडे जाऊन पुराण-माहात्म्य ऐकतो—वेदतुल्य प्रामाण्य, देवळांत व विद्वत्सभांत श्रवण-पठणाचे फल, मथुरा, प्रयाग, सेतु, कांची, पुष्कर इ. तीर्थयात्रेचे पुण्य, तसेच वक्त्याचा सन्मान दान, होम व ब्राह्मणभोजनाने. शेवटी नारायण परम असल्याचे व नारदपुराण पुराणांत श्रेष्ठ असल्याचे सांगून यज्ञसत्राच्या चौकटीत सूत व्यासांकडे परततो।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्येवमुक्त्वा मुनिना हि पृष्टास्ते वै कुमाराः किल नारदेन । संपूजिताः शास्त्रविदां वरिष्ठाः कृताह्निका जग्मुरुमेशलोकम् ॥ १ ॥
सूत म्हणाले—मुनी नारदांनी विचारल्यावर कुमारांनी असे सांगितले. शास्त्रज्ञांमध्ये श्रेष्ठ ते कुमार सन्मानित होऊन, नित्यकर्म आटोपून, उमेश (शिव) यांच्या लोकास गेले।
Verse 2
तत्रेशमग्र्यर्कनिभैर्मुनींद्रैः श्रीवामदेवादिभिरर्चितांघ्रिम् । सुरासुरेन्द्रैरभिवंद्यमुग्रं नत्वाज्ञया तस्य निषेदुरुर्व्याम् ॥ २ ॥
तेथे त्यांनी त्या उग्र ईश्वराला पाहिले—ज्यांचे चरण श्रीवामदेव आदी उदयत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी मुनिश्रेष्ठांनी पूजिले होते, आणि ज्यांना देव व असुरांचे इंद्रही वंदन करीत. त्या प्रभूस नमस्कार करून, त्यांच्या आज्ञेने ते भूमीवर बसले।
Verse 3
श्रुत्वाथ तत्राखिलशास्त्रसारं शिवागमं ते पशुपाशमोक्षणम् । जग्मुस्ततो ज्ञानघनस्वरूपा नत्वा पुरारिं स्वपितुर्निकाशम् ॥ ३ ॥
तेथे त्यांनी अखिल शास्त्रांचा सार, पशुपाशमोक्षण देणारा शिवागम ऐकला. ज्ञानघन स्वरूप ते मग निघाले; त्रिपुरारि शिवाला नमस्कार करून आपल्या पित्याच्या सान्निध्यात गेले।
Verse 4
तत्पादपद्मे प्रणतिं विधाय पित्रापि सत्कृत्य सभाजितास्ते । लब्ध्वाशिषोऽद्यापि चरन्ति शश्वल्लोकेषु तीर्थानि च तीर्थभूताः ॥ ४ ॥
त्यांच्या चरणकमळांवर प्रणाम करून ते पित्यानेही सत्कारून सन्मानित झाले. आशीर्वाद मिळवून ते आजही निरंतर लोकलोकांत तीर्थे फिरतात आणि स्वतःच तीर्थस्वरूप होतात।
Verse 5
जग्मुस्ततो वै बदरीवनान्ते सुरेन्द्रवर्गैरुपसेव्यमानम् । दध्युश्चिरं विष्णुपदाब्जमव्ययं ध्यायन्ति यद्यतयो वीतरागाः ॥ ५ ॥
मग ते बदरीवनाच्या अंतर्भागात गेले, जिथे इंद्रादि देवगण सेवा करीत होते. तेथे त्यांनी विष्णूंच्या अव्यय चरणकमळाचे दीर्घकाळ ध्यान केले, जसे वीतराग यती ध्यान करतात।
Verse 6
नारदोऽपि ततो विप्रा कुमारेभ्यः समीहितम् । लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं भृशं प्रीतमना ह्यभूत् ॥ ६ ॥
हे विप्रहो! तेव्हा नारदानेही कुमारांकडून अभिप्रेत ज्ञान—अनुभवयुक्त विज्ञानासहित—प्राप्त केले आणि त्याचे मन अत्यंत आनंदित झाले।
Verse 7
स तस्मात्स्वर्णदीतीरादागत्य पितुरन्तिके । प्रणम्य सत्कृतः पित्रा ब्रह्मणा निषसाद च ॥ ७ ॥
मग तो स्वर्णदीच्या तीरावरून येऊन पित्याच्या सान्निध्यात पोहोचला. प्रणाम केल्यावर पिता ब्रह्मदेवांनी त्याचा सत्कार केला आणि तो तेथे बसला।
Verse 8
कुमारेभ्यः श्रुतं यच्च ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् । वर्णयामास तत्त्वेन सोऽपि श्रुत्वा मुमोद च ॥ ८ ॥
कुमारांकडून जे ज्ञान त्याने ऐकले होते—अनुभवयुक्त विज्ञानासह—ते त्याने तत्त्वानुसार सत्य रीतीने सांगितले; आणि दुसराही ते ऐकून आनंदित झाला।
Verse 9
अथ प्रणम्य शिरसा लब्धाशीर्मुनिसत्तमः । आजगाम च कैलासं मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ९ ॥
मग तो मुनिश्रेष्ठ शिर नतमस्तक करून प्रणाम करून, आशीर्वाद प्राप्त करून, मुनी व सिद्धांनी सेविलेल्या कैलास पर्वताकडे गेला।
Verse 10
नानाश्चर्यमयं शश्वत्सर्वर्त्तुकुसुमद्रुमैः । मंदारैः पारिजातैश्च चंपकाशोकवंजुलैः ॥ १० ॥
ते स्थान सदैव नानाविध आश्चर्यांनी भरलेले होते; सर्व ऋतूंमध्ये फुलणाऱ्या वृक्षांनी शोभलेले—मंदार, पारिजात तसेच चंपक, अशोक व वंजुळ यांनी।
Verse 11
अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैर्नानापक्षिगणावृतैः । वातोद्धूतशिखैः पांथानाह्वयद्भिरिवावृतम् ॥ ११ ॥
इतरही अनेक प्रकारचे वृक्ष होते, नानाविध पक्ष्यांच्या थव्यांनी वेढलेले; वाऱ्याने हलणाऱ्या त्यांच्या शेंड्या जणू वाटेवरील पांथांना हाक देत होत्या।
Verse 12
नानामृगगणाकीर्णं सिद्धकिन्नरसंकुलम् । सरोभिः स्वच्छसलिलैर्लसत्कांचनपंकजैः ॥ १२ ॥
तेथे नानाविध मृगांचे कळप भरलेले होते, सिद्ध व किन्नरांनी ते संकुल होते; आणि स्वच्छ जलाच्या सरोवरांनी शोभलेले होते, ज्यांत सुवर्णसदृश कमळे झळकत होती।
Verse 13
शोभितं सारसैर्हंसैश्चक्राह्वाद्यैर्निनादितम् । स्वर्द्धनीपातनि र्घृष्टं क्रीडद्भिश्चाप्सरोगणैः ॥ १३ ॥
तो सारस व हंसांनी शोभून दिसत होता, चक्रवाकादी पक्ष्यांच्या निनादाने तो गुंजत होता। तेथे क्रीडा करणाऱ्या अप्सरागणांच्या सुवर्णाभूषणांच्या तेजाने तो अधिकच उजळून निघाला होता।
Verse 14
सलिलेऽलकनंदायाः कुचकुंकुमपिंगले । आमोदमुदितैर्नागैः सलिलैः पुष्करोद्धृतैः ॥ १४ ॥
अलकनंदेच्या पाण्यात—स्तनकुंकुमासारख्या रागाने पिंगट झालेल्या त्या सलिलात—सुगंधाने आनंदित झालेले हत्ती सोंडेने पाणी उचलून उचलून क्रीडा करीत होते।
Verse 15
स्नापयद्भिः करेणूश्च कलभांश्च समाकुले । अथ श्वेताभ्रसदृशे श्रृंगे तस्य च भूभृतः ॥ १५ ॥
तेथे हत्तीण्या आपल्या पिल्लांना स्नान घालत होत्या, त्यामुळे कलभांसह तो परिसर गजबजून गेला होता। मग त्या पर्वताच्या श्वेत मेघासारख्या शिखरावर (कथा) पुढे सरकते।
Verse 16
वटं कालाभ्रसदृशं ददर्श शतयोजनम् । तस्याधस्तात्समासीनं योगिमण्डलमध्यगम् ॥ १६ ॥
त्याने काळ्या मेघपुंजासारखा, शंभर योजन पसरलेला एक वड पाहिला। त्याच्या खाली योगींच्या मंडळाच्या मध्यभागी आसनस्थ एक महापुरुष त्याला दिसला।
Verse 17
कपर्दिनं विरूपाक्ष व्याघ्रचर्मांबरावृतम् । भूतिभूषितसर्वांगं नागभूषणभूषितम् ॥ १७ ॥
त्याने कपर्दी, विरूपाक्ष—व्याघ्रचर्माचे वस्त्र परिधान केलेला—तो प्रभू पाहिला; ज्याचे सर्व अंग भस्माने विभूषित होते आणि जो नागांनाच आभूषण म्हणून धारण करीत होता।
Verse 18
रुद्राक्षमालया शश्वच्छोभितं चंद्रशेखरम् । तं दृष्ट्वा नारदो विप्रा भक्तिनम्रात्मकंधरः ॥ १८ ॥
हे विप्रहो, रुद्राक्षमाळेने सदैव शोभणाऱ्या चंद्रशेखर (शिव)ांना पाहून नारद भक्तीने नम्र होऊन मस्तक झुकवून प्रणाम करू लागला।
Verse 19
ननाम् शिरसा तस्य पादयोर्जगदीशितुः । ततः प्रसन्नमनसा स्तुत्वा वाग्भिर्वृषध्वजम् ॥ १९ ॥
त्याने जगदीश्वराच्या चरणांवर मस्तक ठेवून प्रणाम केला; मग प्रसन्न मनाने वृषध्वज (शिव) यांची वाणीने स्तुती केली।
Verse 20
निषसादाज्ञया स्थाणोः सत्कृतो योगिभिस्तदा । अथापृच्छच्च कुशलं नारदं जगतां गुरुः ॥ २० ॥
मग स्थाणु (शिव) यांच्या आज्ञेने नारद बसले; तेव्हा योगींनी त्यांचा सत्कार केला. नंतर जगतांचे गुरु नारदांचे कुशल विचारू लागले।
Verse 21
स च प्राह प्रसादेन भवतः सर्वमस्ति मे । सर्वेषां योगिवर्याणां श्रृण्वतां तत्र वाडवाः ॥ २१ ॥
तो म्हणाला—“आपल्या प्रसादाने मला सर्व काही प्राप्त झाले आहे।” तेथे श्रेष्ठ योगी ऐकत होते आणि वाडव (उपस्थित मुनिगण)ही ते ऐकत होते।
Verse 22
पप्रच्छ शांभवं ज्ञानं पशुपाशविमोक्षणम् । स शिवः सादरं तस्य भक्त्या संतुष्टमानसः ॥ २२ ॥
त्याने शांभव ज्ञान—पशु व पाशाच्या बंधनातून मुक्त करणारी विद्या—याविषयी विचारले. त्या भक्ताच्या भक्तीने संतुष्ट झालेल्या शिवांनी आदराने उत्तर दिले।
Verse 23
योगमष्टांगसंयुक्तं प्राह प्रणतवत्सलः । स लब्ध्वा शांभवं ज्ञानं शंकराल्लोकशंकरात् ॥ २३ ॥
प्रणतांवर वात्सल्य असलेल्या त्यांनी अष्टांगयुक्त योग सांगितला। लोककल्याणकारी शंकरांकडून शांभव ज्ञान प्राप्त करून त्यांनी ते प्रकट केले।
Verse 24
सुप्रसन्नमना नत्वा ययौ नारायणांतिकम् । तत्रापि नारदोऽभीक्ष्णं गतागतपरायणः ॥ २४ ॥
अतिशय प्रसन्न मनाने नमस्कार करून तो नारायणांच्या सान्निध्यात गेला। तेथेही नारद वारंवार ये-जा करीत अखंड सेवापरायण राहिला।
Verse 25
सेवितं योगिभिः सिद्धैर्नारायणमतोषयत् । एतद्वः कीर्तितं विप्रा नारदीयं महन्मया ॥ २५ ॥
योगी व सिद्ध महर्षींनी सेविलेला तो (उपदेश/ग्रंथ) नारायणांना प्रसन्न करतो। हे विप्रहो, हे महान नारदीय (पुराण) मी तुम्हाला असे सांगितले आहे।
Verse 26
उपाख्यानं वेदसमं सर्वशास्त्रनिदर्शनम् । चतुष्पादसमायुक्तं श्रृण्वतां ज्ञानवर्द्धनम् ॥ २६ ॥
हे उपाख्यान वेदासमान पवित्र असून सर्व शास्त्रांच्या तत्त्वांचे दर्शन घडविणारे आहे। चार पादांनी परिपूर्ण हे, ऐकणाऱ्यांचे ज्ञान वाढविते।
Verse 27
य एतत्कीर्तयेद्विप्रा नारदीयं शिवालये । समाजे द्विजमुख्यानां तथा केशवमंदिरे ॥ २७ ॥
हे विप्रहो, जो कोणी हे नारदीय (पुराण) शिवालयात, श्रेष्ठ द्विजांच्या सभेत, किंवा केशवाच्या मंदिरात कीर्तन करील—(तो महान पुण्याचा भागी होतो)।
Verse 28
मथुरायां प्रयागे च पुरुषोत्तमसन्निधौ । सेतौ काञ्च्यां कुशस्थल्यां गंगाद्वारे कुशस्थले ॥ २८ ॥
मथुरेत, प्रयागात, पुरुषोत्तमाच्या साक्षात् सन्निधानी; सेतूवर, कांचीमध्ये, कुशस्थलीत, गंगाद्वारी आणि कुशस्थळात—या पवित्र स्थानी दिव्य सान्निध्याचे माहात्म्य सांगितले आहे।
Verse 29
पुष्करेषु नदीतीरे यत्र कुत्रापि भक्तिमान् । स लभेत्सर्वयज्ञानां तीर्थानां च फलं महत् ॥ २९ ॥
पुष्करच्या नदीकाठी जिथे कुठेही भक्तिमान पुरुष असेल, तो सर्व यज्ञांचे व सर्व तीर्थांचे महान फळ प्राप्त करतो।
Verse 30
दानानां चापि सर्वेषां तपसां वाप्यशेषतः । उपवासपरो वापि हविष्याशी जितेंद्रियः ॥ ३० ॥
जो सर्व दाने आणि सर्व तपे पूर्णपणे करतो; किंवा उपवासपरायण, हविष्याहारी व जितेंद्रिय असतो—(अशी साधना येथे वर्णिली आहे)।
Verse 31
श्रोता चैव तथा वक्ता नारायणपरायणः । शिवभक्तिरतो वापि श्रृण्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ३१ ॥
श्रोता असो वा वक्ता—जो नारायणपरायण आहे; किंवा शिवभक्तीत रत असला तरी—तो (हा उपदेश) ऐकून सिद्धी प्राप्त करतो।
Verse 32
अस्निन्नशेषपुण्यानां सिद्धीनां च समुद्भवः । कथितः सर्वपापघ्नः पठतां श्रृण्वतां सदा ॥ ३२ ॥
हे (ग्रंथ/उपदेश) सर्व पुण्यांचे व सिद्धींचे उद्गमस्थान आणि सर्व पापांचा नाश करणारे असे सांगितले आहे—जे सदैव याचे पठण करतात व जे सदैव ऐकतात त्यांच्यासाठी।
Verse 33
कलिदोषहरं पुंसां सर्वसंपत्तिवर्द्धनम् । सर्वेषामीप्सितं चेदं सर्वज्ञानप्रकाशकम् ॥ ३३ ॥
हा उपदेश मनुष्यांचे कलियुगदोष दूर करणारा, सर्व प्रकारची संपत्ती वाढविणारा, सर्वांची अभिलाषा पूर्ण करणारा आणि सर्व ज्ञान प्रकाशित करणारा आहे.
Verse 34
शैवानां वैष्णवानां च शाक्तानां सूयसेविनाम् । तथैव गाणपत्यानां वर्णाश्रमवतां द्विजाः ॥ ३४ ॥
शैव व वैष्णव, शाक्त व सूर्योपासक, तसेच गाणपत्य (गणपतीभक्त) यांच्यातही—वर्णाश्रमधर्मात स्थित असे द्विज आढळतात.
Verse 35
तपसां च व्रतानां च फलानां संप्रकाशकम् । मंत्राणां चैव यंत्राणां वेदांगानां विभागशः ॥ ३५ ॥
हे ग्रंथ तपस्या व व्रतांची फळे स्पष्ट करतो; तसेच मंत्र, यंत्र आणि वेदांगांचे विभागही क्रमाने सांगतो.
Verse 36
तथागमानां सांख्यानां वेदानां चैव संग्रहम् । य एतत्पठते भक्त्या श्रृणुयाद्वा समाहितः ॥ ३६ ॥
तसेच यात आगम, सांख्यशास्त्र आणि वेद यांचा संग्रह आहे. जो हे भक्तीने पठण करतो किंवा एकाग्र होऊन श्रवण करतो—(तो त्याचे पुण्य प्राप्त करतो).
Verse 37
स लभेद्वांछितान्कामान्देवादिष्वपि दुर्लभान् । श्रुत्वेदं नारदीयं तु पुराणं वेदसंमितम् ॥ ३७ ॥
वेदासमान मानलेले हे नारदीय पुराण श्रवण केल्याने मनुष्य वांछित कामना—ज्या देवांमध्येही दुर्लभ—प्राप्त करतो.
Verse 38
वाचकं पूजयेद्भक्त्या धनरत्नांशुकादिभिः । भूमिदानैर्गवां दानै रत्नदानैश्च संततम् ॥ ३८ ॥
भक्तीने वाचकाचा धन, रत्ने, वस्त्रे इत्यादींनी पूजन करावे; तसेच सतत भूमिदान, गोदान व रत्नदान करावे।
Verse 39
हस्त्यश्वरथदानैश्च प्रीणयेत्सततं गुरुम् । यस्तु व्याकुरुते विप्राः पुराणं धर्मसंग्रहम् ॥ ३९ ॥
हत्ती, घोडे व रथ यांच्या दानांनी गुरूला सदैव प्रसन्न करावे। हे विप्रहो! जो धर्मसंग्रह असलेल्या या पुराणाचे व्याख्यान करतो तो विशेष पूज्य आहे।
Verse 40
चतुर्वर्गप्रदं नॄणां कोऽन्यस्तत्सदृशो गुरुः । कायेन मनसा वाचा धनाद्यैरपि संततम् ॥ ४० ॥
जो मनुष्यांना चतुर्वर्ग (धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष) देतो, त्यासारखा दुसरा कोण गुरू? म्हणून देह, मन, वाणी तसेच धनादि साधनांनीही सतत त्याची सेवा करावी।
Verse 41
प्रियं समाचरेत्तस्य गुरोर्द्धर्मोपदेशिनः । श्रुत्वा पुराणं विधिवद्धोमं कृत्वा सुरार्चनम् ॥ ४१ ॥
धर्मोपदेश करणाऱ्या त्या गुरूचे प्रिय असे आचरण करावे। पुराण श्रवण करून विधिपूर्वक होम करून देवतांचे पूजन करावे।
Verse 42
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाच्छतं मिष्टान्नपायसैः । दक्षिणां प्रददेच्छक्त्या भक्त्या प्रीयेत माधवः ॥ ४२ ॥
यानंतर मिष्टान्न व पायसाने शंभर ब्राह्मणांना भोजन घालावे; आणि शक्तीनुसार दक्षिणा द्यावी। अशा भक्तीने माधव (विष्णु) प्रसन्न होतो।
Verse 43
यथा श्रेष्ठा नदी गंगा पुष्करं च सरो यथा । काशी पुरी नगो मेरुर्देवो नारायणो हरिः ॥ ४३ ॥
जशी नद्यांमध्ये गंगा श्रेष्ठ आणि सरोवरांमध्ये पुष्कर; जशी नगरांमध्ये काशी व पर्वतांमध्ये मेरू उत्तम—तशी देवांमध्ये नारायण (हरी) सर्वोच्च आहे।
Verse 44
कृतं युगं सामवेदो धेनुर्विप्रोऽन्नमंबु च । मार्गो मृगेंद्रः पुरुषोऽश्वत्थः प्रह्लाद आननम् ॥ ४४ ॥
कृतयुग, सामवेद, धेनू (गाय), ब्राह्मण, अन्न व जल, मार्ग, मृगेंद्र (सिंह), पुरुष, अश्वत्थ (पिंपळ), प्रह्लाद आणि मुख—ही सर्व (श्रेष्ठतेची) रूपे म्हणून सांगितली आहेत।
Verse 45
उच्चैः श्रवा वसंतश्च जपः शेषोऽर्यमा धनुः । पावको विष्णुरिंद्रश्च कपिलो वाक्पतिः कविः ॥ ४५ ॥
तो उच्चैःश्रवा आहे, तो वसंत आहे, तो जप आहे; तो शेष आहे, तो अर्यमा आहे, तो धनुष्य आहे; तो पावक (अग्नी) आहे, तो विष्णू आहे, तो इंद्र आहे; तो कपिल आहे, तो वाक्पती आहे आणि तो कवी (सर्वज्ञ द्रष्टा-कवी) आहे।
Verse 46
अर्जुनो हनुमान्दर्भश्चित्तं चित्ररथोंऽबुजम् । उर्वशी कांचनं यद्वच्छ्रेष्टाश्चैते स्वजातिषु ॥ ४६ ॥
जसे अर्जुन, हनुमान, दर्भ-तृण, चित्त (मन), चित्ररथ, कमळ, उर्वशी आणि कांचन (सोने)—हे सर्व आपापल्या जातीत श्रेष्ठ मानले जातात; तसेच हेही आपापल्या वर्गात उत्तम आहेत।
Verse 47
तथैव नारदीयं तु पुराणेषु प्रकीर्तितम् । शांतिरस्तु शिवं चास्तु सर्वेषां वो द्विजोत्तमाः ॥ ४७ ॥
तसेच पुराणांमध्ये ‘नारदीय’ (नारद पुराण) याचीही कीर्ती सांगितली आहे। हे द्विजोत्तमांनो, तुमच्य सर्वांना शांती लाभो, मंगल होवो।
Verse 48
गमिष्यामि गुरोः पांर्श्वं व्यासस्यामिततेजसः । इत्युक्त्वाभ्यर्चितः सूतः शौनकाद्यैर्महात्मभिः ॥ ४८ ॥
“मी माझ्या गुरु, अमिततेजस्वी व्यासांच्या सान्निध्यात जाईन.” असे म्हणत सूत शौनकादि महात्म्यांनी पूजित-सन्मानित होऊन प्रस्थानास सिद्ध झाला।
Verse 49
आज्ञप्तश्च पुनः सर्वैर्दर्शनार्थं गुरोर्ययौ । तेऽपि सर्वे द्विजश्रेष्ठाः शौनकाद्याः समाहिताः । श्रुतं सम्यगनुष्ठाय तत्र तस्थुश्च सत्रिणः ॥ ४९ ॥
पुन्हा सर्वांनी आज्ञा दिल्यावर तो गुरुदर्शनासाठी गेला. आणि शौनकादि श्रेष्ठ द्विज, मन एकाग्र करून, जे ऐकले होते त्याचे यथाविधि अनुष्ठान करून, सत्रयागाचे सत्रिण म्हणून तेथेच राहिले।
Verse 50
कलिकल्मषविषनाशनं हरिं यो जपपूजनविधिभेषजोपसेवी । स तु निर्विषमनसा समेत्य यागं लभते सतमभीप्सितं हि लोकम् ॥ ५० ॥
जो जप-पूजनाच्या विधिरूप औषधाने कलियुगातील पापविष नाश करणाऱ्या हरिची सेवा करतो, तो विषरहित (निर्मळ) मनाने याग पूर्ण करून, खरोखरच अभिष्ट लोक/पद प्राप्त करतो।
Verse 51
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे पुराणमहिमावर्णनं नाम पंचविंशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२५ ॥
अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थ पादात “पुराणमहिमावर्णन” नावाचा एकशे पंचवीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
It is presented as mokṣa-dharma par excellence: a liberating wisdom that cuts the paśu–pāśa fetters (the bound soul and its bonds). Its placement within Śiva’s instruction to Nārada authorizes the teaching through direct divine transmission and links Purāṇic listening/recitation to yogic release.
Hearing or reciting with devotion—especially in Śiva or Keśava temples or among learned twice-born—combined with guru-honoring acts (dakṣiṇā, gifts, land/cows/wealth), post-recitation homa and deity worship, and feeding brāhmaṇas according to capacity.
Nārada receives liberating instruction from Śiva (Śāmbhava-jñāna and yoga) and then repeatedly attends Nārāyaṇa; the merit statements explicitly include devotees of Nārāyaṇa and even devotees of Śiva, portraying the Purāṇa as a shared śāstric vehicle across sectarian disciplines.