The Second Twelve-Month Vrata: Dvitīyā Observances and Their Fruits
सनातन ब्राह्मणाला द्वितीया-तिथीवर आधारित “दुसरी” बारा-मासांची व्रत-परंपरा सांगतात. चैत्र शुक्ल द्वितीयेला शक्तिसहित ब्रह्माची हवि व सुगंधांनी पूजा करून इच्छापूर्ती व ब्रह्मप्राप्तीचा संकल्प होतो. पुढे महिन्यानुसार भेद—वैशाखात ब्रह्माचा विष्णुरूप सात धान्यांसह (राधा), ज्येष्ठात सूर्य/भास्करपूजेमुळे सूर्यलोक, आषाढात राम–सुभद्रा रथयात्रा व उत्सव, नभसात विश्वकर्मा/प्रजापतीची “स्वपिती/अशोक-शयन” पूजा व गृह-रक्षण प्रार्थना, भाद्रपदात इंद्ररूप पूजा व अर्धचंद्र नैवेद्य, आश्विनात अक्षय दानाचे महत्त्व, ऊर्जात यम–यमुना ‘यमा’ व्रतात बहिणीचा सन्मान व भोजन। मार्गशीर्ष द्वितीयेला पितृश्राद्ध, पौषात गोशृंग-संस्कारित स्नान व चंद्रार्घ्य, माघात लाल फुले, गायी व सुवर्ण प्रतिमेसह सूर्य/प्रजापतीपूजा, फाल्गुनात श्वेत सुगंधी फुले व साष्टांग नमस्काराने शिवपूजा। कृष्णपक्ष द्वितीयांनाही विधी लागू; मासरूप धारण करणारा अग्नी हा मूल द्वितीया-देवता मानून ब्रह्मचर्य-नियम कर्मसिद्धीशी जोडला आहे।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि द्वितीयाया व्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो भक्त्या ब्रह्मलोके महीयते ॥ १ ॥
सनातन म्हणाले—हे विप्र, ऐक; मी तुला द्वितीयाचे व्रत सांगतो. ते भक्तीने केल्यास मनुष्य ब्रह्मलोकी मान पावतो.
Verse 2
चैत्रशुक्लद्वितीयायां ब्रह्मणं च सशक्तिकम् । हविष्यान्नेन गन्धाद्यैः स्तोष्य सर्वक्रतूद्भवम् ॥ २ ॥
चैत्र शुक्ल द्वितीयेला ब्रह्मदेवांची त्यांच्या शक्तीसह पूजा करावी. हविष्यान्न, गंध इत्यादी अर्पून सर्व क्रतूंच्या उद्गमाची स्तुती करावी.
Verse 3
फलं लब्ध्वाखिलान्कामानंते ब्रह्मपदं लभेत् । अस्मिन्नेव दिने विप्र बालेंदुमुदितं परे ॥ ३ ॥
याचे फळ मिळाल्यावर मनुष्य सर्व कामना पूर्ण करून शेवटी ब्रह्मपद प्राप्त करतो. हे विप्र, शुक्लपक्षात बालचंद्र उदय पावलेल्या याच दिवशी हे घडते.
Verse 4
समभ्यर्च्य निशारंभे भुक्तिमुक्तिफलं भवेत् । अथवास्मिन्दिने भक्त्या दस्रावभ्यर्च्य यत्नतः ॥ ४ ॥
रात्रीच्या आरंभी विधिपूर्वक पूजन केल्यास भोग व मोक्ष—दोन्ही फळ मिळते. अथवा याच दिवशी भक्तिभावाने दसरांचे यत्नपूर्वक पूजन केल्यासही तेच फळ प्राप्त होते॥४॥
Verse 5
सुवर्णरजते नेत्रे प्रदद्याच्च द्विजातये । पूर्णयात्राव्रते ह्यस्मिन्दध्ना वापि घृतेन च ॥ ५ ॥
या पूर्ण-यात्रा व्रतात द्विज (ब्राह्मण) यास सुवर्ण-रजताने बनविलेले नेत्र-युगल दान द्यावे; तसेच दही किंवा तूपही द्यावे॥५॥
Verse 6
नेत्रव्रतं द्वादश वत्सरान्वै कृत्या भवेद्भूमिपतिर्द्विजेंद्र । सुरूपरूपोऽरिगणप्रतापी धर्माभिरामो नृपवर्गमुख्यः ॥ ६ ॥
हे द्विजेंद्र! बारा वर्षे विधिपूर्वक नेत्रव्रत केल्यास मनुष्य भूमिपती होतो—सुंदररूप, शत्रुसमूहावर पराक्रमी, धर्मात रमण करणारा आणि राजांमध्ये अग्रणी॥६॥
Verse 7
राधशुक्लद्वितीयायां ब्रह्मणं विष्णुरूपिणम् । समर्च्य सप्तधान्यान्याढ्यकुंभोपरि विधानतः ॥ ७ ॥
राधा मासाच्या शुक्लपक्षातील द्वितीयेला विष्णुरूप ब्रह्म्याचे विधिपूर्वक पूजन करून, नियमाप्रमाणे पूर्ण कलशावर सात धान्ये ठेवावीत॥७॥
Verse 8
विष्णुलोकमवाप्नोति भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् । ज्येष्ठशुक्लद्वितीयायां भास्करं भुवनाधिपम् ॥ ८ ॥
मनोरम भोगांचा उपभोग करून शेवटी विष्णुलोक प्राप्त होतो—ज्येष्ठ मासाच्या शुक्लपक्षातील द्वितीयेला भुवनाधिप भास्कर (सूर्य) याचे पूजन केल्याचे हे फळ सांगितले आहे॥८॥
Verse 9
चतुवक्त्रस्वरूपं च समभ्यर्च्य विधानतः । भोजयित्वा द्विजान् भक्त्या भास्करं लोकमाप्नुयात् ॥ ९ ॥
विधिपूर्वक चतुर्मुख (ब्रह्मा) स्वरूपाची पूजा करून आणि भक्तिभावाने द्विजांना भोजन घालून साधक भास्कर (सूर्य) लोकास प्राप्त होतो।
Verse 10
आषाढस्य सिते पक्षे द्वितीया पुण्यसंयुता । तस्यां रथं समारोप्य रामं सह सुभद्रया ॥ १० ॥
आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पुण्य द्वितीया तिथीस रथावर रामाला सुभद्रेसह विराजमान करावे।
Verse 11
द्विजादिभिर्व्रती सार्धं परिक्रम्य पुरादिकम् । जलाशयांतिकं गत्वा कारयेच्च महोत्सवम् ॥ ११ ॥
व्रतीने द्विजादी भक्तांसह नगर व पवित्र स्थळांची परिक्रमा करून, नंतर जलाशयाजवळ जाऊन महोत्सव करवावा।
Verse 12
तदन्ते देवभवने निवेश्य च यथाविधि । ब्राह्मणान्भोजयेच्चैव व्रतस्यास्य प्रपूर्तये ॥ १२ ॥
शेवटी विधिपूर्वक देवालयात (देवता/अनुष्ठान) स्थापित करून, या व्रताची पूर्तता व्हावी म्हणून ब्राह्मणांना भोजन घालावे।
Verse 13
नभः शुक्लद्वितीयायां विश्वकर्मा प्रजापतिः । स्वपितीति तिथिः पुण्या ह्यशोकशयनाह्वया ॥ १३ ॥
नभः (भाद्रपद) महिन्याच्या शुक्ल द्वितीयेला प्रजापती विश्वकर्म्याची पूजा करावी। ही पुण्य तिथी ‘स्वपिती’ म्हणून आणि ‘अशोक-शयन’ या नावानेही प्रसिद्ध आहे।
Verse 14
सशक्तिक तु शय्यास्थं पूजयित्वा चतुर्मुखम् । इममुच्चारयेन्मंत्रं प्रणम्य जगतां पतिम् ॥ १४ ॥
शक्तीसह शय्येवर विराजमान चतुर्मुख ब्रह्मदेवाची विधिपूर्वक पूजा करून, जगत्पतीला नमस्कार करून हा मंत्र उच्चारावा।
Verse 15
श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकांत श्रीवास श्रीपते प्रभो । गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामद ॥ १५ ॥
हे श्रीवत्सधारी, हे श्रीकांत, हे श्रीवास, हे श्रीपती प्रभो! माझे गृहस्थाश्रम नष्ट होऊ नये; हे धर्म-अर्थ-काम देणाऱ्या, त्याचे रक्षण कर।
Verse 16
चंद्रार्द्धदानमत्रोक्तं सर्वसिद्धिविधायकम् । भाद्रशुक्लद्वितीयायां शक्ररूपं जगद्विधिम् ॥ १६ ॥
येथे सांगितलेले ‘अर्धचंद्र-दान’ सर्व सिद्धी देणारे आहे. भाद्रपद शुक्ल द्वितीयेला शक्र (इंद्र) रूपातील जगद्विधात्याची पूजा करावी।
Verse 17
पूजयित्वा विधानेनन सर्वक्रतुफलं लभेत् । आश्विने मासि वै पुण्या द्वितीया शुक्लपक्षगा ॥ १७ ॥
विधीनुसार पूजा केल्यास सर्व यज्ञांचे फळ मिळते. आश्विन महिन्यात शुक्लपक्षातील पुण्य द्वितीया अत्यंत पावन आहे।
Verse 18
दानं प्रदत्तमेतस्यामनंतफलमुच्यते । ऊर्ज्जशुक्लद्वितीयायां यमो यमुनया पुरा ॥ १८ ॥
या दिवशी दिलेले दान अनंत फळ देणारे म्हटले आहे. ऊर्ज (कार्तिक) शुक्ल द्वितीयेला प्राचीनकाळी यमाचा यमुनेसह संबंध सांगितला आहे।
Verse 19
भोजितः स्वगृहे तेन द्वितीयैषा यमाह्वया । पुष्टिप्रवर्द्धनं चात्र भगिन्या भोजनं गृहे ॥ १९ ॥
त्याने आपल्या घरी भोजन घातले—ही दुसरी विधी ‘यमा’ म्हणून ओळखली जाते. येथे घरी भगिनीला भोजन दिल्यास पुष्टी व समृद्धी वाढते.
Verse 20
वस्त्रालंकारपूर्वं तु तस्मै देयमतः परम् ॥ २० ॥
प्रथम त्याला वस्त्रे व अलंकार अर्पण करावेत; त्यानंतर जे देय असेल ते द्यावे.
Verse 21
यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवः संभोजितो निजकरात्स्वसृसौहृदेन । तस्यां स्वसुः करतलादिह यो भुनक्ति प्राप्नोति रत्नधनधान्यमनुत्तमं सः ॥ २१ ॥
ज्या तिथीस यमुनेने भगिनी-स्नेहाने आपल्या हातांनी यमराजदेवांना भोजन घातले—त्याच तिथीस जो येथे बहिणीच्या हातातून भोजन करतो, तो रत्ने, धन व धान्य अशी अनुपम समृद्धी प्राप्त करतो.
Verse 22
मार्गशुक्लद्वितीयायां श्राद्धेन पितृपूजनम् । आरोग्यं लभते चापि पुत्रपौत्रसमन्वयः ॥ २२ ॥
मार्गशीर्ष शुक्ल द्वितीयेला श्राद्धाने पितरांचे पूजन केल्यास आरोग्य लाभते आणि पुत्र-पौत्रांची परंपरा टिकण्याचे वरदान मिळते.
Verse 23
पौषशुक्लद्वितीयायां गोश्रृंगोदकमार्जनम् । सर्वकामप्रदं नॄणामास्ते बालेंदुदर्शनम् ॥ २३ ॥
पौष शुक्ल द्वितीयेला गो-शृंगाने पवित्र केलेल्या जलाने मार्जन करणे सर्वकामप्रद सांगितले आहे; तसेच बालचंद्र दर्शनाचे विधान आहे.
Verse 24
योऽर्घ्यदानेन बालेंदुं हविष्याशी जितेंद्रियः । पूजयेत्साज्यसुमनेधर्मकामार्थसिद्धये ॥ २४ ॥
जो जितेंद्रिय होऊन हविष्यान्न भक्षण करीत अर्घ्यदानाने बालचंद्राची घृत व पुष्पांसह पूजा करतो, त्याला धर्म‑काम‑अर्थाची सिद्धी प्राप्त होते।
Verse 25
माघशुक्लद्वितीयायां भानुरूपं प्रजापतिम् । समभ्यर्च्य यथान्यायं पूजयेद्रक्तपुष्पकैः ॥ २५ ॥
माघ शुक्ल पक्षातील द्वितीयेला सूर्यरूप प्रजापतीचे विधिपूर्वक अर्चन करून, नियमानुसार लाल पुष्पांनी त्याची पूजा करावी।
Verse 26
रक्तैर्गंवैस्तथा स्वर्णमूर्तिं निर्माय शक्तितः । ततः पूर्णं ताम्रपात्रं गाघृमैर्वापितण्डुलैः ॥ २६ ॥
लाल वर्णाच्या गायींचे दान करून, शक्तीनुसार सुवर्णमूर्ती घडवावी; नंतर घृत किंवा शिजवलेल्या तांदळाने भरलेले ताम्रपात्र सिद्ध करावे।
Verse 27
समर्प्य देवे भक्त्यैव स मूर्तिं प्रददेद्द्विजे । एवं कृते व्रते विप्र साक्षात्सूर्य इवोदितः ॥ २७ ॥
ती मूर्ती केवळ भक्तीने देवास अर्पण करून, नंतर ती द्विजास (ब्राह्मणास) दान द्यावी. हे विप्र! असे व्रत केल्यास तो प्रत्यक्ष उदित सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होतो।
Verse 28
दुरासदो दुराधर्षो जायते भुविमानवः । इह कामान्वराम्भुक्त्वा यात्यंते ब्रह्मणः पदम् ॥ २८ ॥
मनुष्य पृथ्वीवर दुर्जेय व दुराधर्ष असा जन्मतो; येथे श्रेष्ठ कामनांचे फल भोगून, शेवटी तो ब्रह्माच्या परम पदाला पोहोचतो।
Verse 29
सर्वदेवस्तुतोऽभीक्ष्णं विमानवरमास्थितः । अथ फाल्गुनशुक्लाया द्वितीयायां द्विजोत्तमः ॥ २९ ॥
सर्व देवांनी अखंड स्तुती केल्याने तो श्रेष्ठ दिव्य विमानावर आरूढ झाला। मग, हे द्विजोत्तमा, फाल्गुन शुक्लपक्षातील द्वितीयेला…॥
Verse 30
पुष्पैः शिवं समभ्यर्च्य सुश्वेतैश्च सुगंधिभिः । पुष्पैर्वितानकं कृत्वा पुष्पालंकरणैः शुभैः ॥ ३० ॥
अतिशय शुभ्र व सुगंधी पुष्पांनी शिवाचे यथाविधी अर्चन करा। पुष्पांचे वितान करून, शुभ पुष्पालंकारांनी पूजास्थान सजवा॥
Verse 31
नैवेद्यैर्विविधैर्धूपैर्दीपर्नीराजनादिभिः । प्रसाद्य प्रणमेच्चैव साष्टांगं पतितो भुवि ॥ ३१ ॥
विविध नैवेद्य, धूप, दीप, नीराजन (आरती) इत्यादींनी देव प्रसन्न करून, नंतर भूमीवर पडून साष्टांग नमस्कार करावा॥
Verse 32
एवमभ्यर्च्य देवेशं मर्त्यो व्याधिविवर्जितः । धनधान्यसमायुक्तो जीवेद्विर्षशतं ध्रुवम् ॥ ३२ ॥
अशा प्रकारे देवेशाचे यथाविधी पूजन केल्यास मनुष्य रोगरहित होतो; धन-धान्याने युक्त होऊन तो निश्चयाने शंभर वर्षे जगतो॥
Verse 33
यद्विधानं द्वितीयासु शुक्लपक्षगतासु वा । प्रोक्तं तदेव कृष्णासु कर्त्तव्यं विधिकोविदैः ॥ ३३ ॥
शुक्लपक्षातील द्वितीयांना जो विधी सांगितला आहे, तोच विधी कृष्णपक्षातील द्वितीयांनाही विधिज्ञांनी करावा॥
Verse 34
वह्निरेव पृथङ्मास्सु नानारूपवपुर्द्धरः । पूज्यते हि द्वितीयासु ब्रह्मचर्य्यादि पूर्ववत् ॥ ३४ ॥
अग्निदेवच प्रत्येक महिन्यात निरनिराळे रूप व देह धारण करतो. द्वितीया तिथीस पूर्वी सांगितलेल्या ब्रह्मचर्यादी नियमांसह त्याचीच पूजा करावी.
Verse 35
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासद्वितीयाव्रतनिरूपणं नामैकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १११ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थ पादात ‘द्वादशमास-द्वितीया-व्रतनिरूपण’ नामक एकशे अकरावा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
The chapter frames Dvitīyā worship as a calibrated vrata: correct timing (tithi), disciplined conduct (e.g., havis, brahmacarya), prescribed offerings, and dāna generate worldly prosperity while orienting the practitioner toward higher states—culminating in Brahman-attainment—thereby expressing the Purāṇic synthesis of pravṛtti and nivṛtti.
It ritualizes the theme of vision—auspicious perception and spiritual insight—through a tangible dāna item, aligning bodily symbolism (eyes) with merit-making; the text links sustained observance to sovereignty, strength, and dharmic rulership, showing how Purāṇic vrata-kalpa ties material signs to ethical and soteriological outcomes.
It sacralizes kinship reciprocity: honoring and feeding one’s sister on the tithi associated with Yama being fed by Yamunā is said to increase nourishment and prosperity, embedding social dharma (family care, gifting, hospitality) into the month-by-month vrata framework.