Matsya-purāṇa Anukramaṇikā (Synopsis / Table of Contents)
या अध्यायात ब्रह्मा मत्स्यपुराणाची संक्षिप्त अनुक्रामणिका सांगतात—मनु‑मत्स्य संवाद, ब्रह्मांड‑सृष्टी व विश्वरचना, ब्रह्मा‑देव‑असुर‑मरुतांची उत्पत्ती, मन्वंतर‑युग व्यवस्था व युगानुसार धर्म। राजवंश व पितृवंशावळ श्राद्ध‑काळासह, तसेच प्रमुख आख्याने—तारक, पार्वतीचे तप‑विवाह, स्कंदाचा जन्म‑विजय, नरसिंह, वराह, वामन व अंधक। वाराणसी‑नर्मदा‑प्रयाग तीर्थमहिमा; व्रत‑कल्प (विविध द्वादशी, सप्तमी, शयन, नक्षत्रव्रते), दाने (मेरुदान, कृष्णाजिनदान), ग्रहशांती व ग्रहण‑अभिषेक। वास्तुशास्त्र, मूर्ती‑मंदिर/मंडप प्रकार, भविष्यकाळातील राजे, महादाने व कल्पचक्रेही येतात। शेवटी फलश्रुती व विषुवकाळी सुवर्णमत्स्य व गायीसह ग्रंथदानविधी—ज्याने हरिधामप्राप्ती सांगितली आहे।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ मात्स्यं पुराणं ते प्रवक्ष्ये द्विजसत्तम । यत्रोक्तं सप्तकल्पानां वृत्तं संक्षिप्य भूतले ॥ १ ॥
ब्रह्मा म्हणाले— हे द्विजश्रेष्ठ! आता मी तुला मत्स्यपुराण सांगतो; ज्यात सात कल्पांचा वृत्तांत पृथ्वीवर संक्षेपाने कथिला आहे।
Verse 2
व्यासेन वेदविदुषा नारसिंहोपवर्णने । उपक्रम्य तदुद्दिष्टं चतुर्द्दशसहस्रकम् ॥ २ ॥
वेदज्ञ व्यासांनी नरसिंह-उपवर्णन आरंभ करून, तेथे निर्देशिल्याप्रमाणे चौदा सहस्र श्लोकांचा विभाग कथिला।
Verse 3
मनुमत्स्यसुसंवादो ब्रह्मांडकथनं ततः । ब्रह्मदेवासुरोत्पत्तिर्मारुतोत्पत्तिरेव च ॥ ३ ॥
येथे मनु व मत्स्य यांचा उत्तम संवाद, त्यानंतर ब्रह्मांडाचे कथन; ब्रह्मा, देव व असुरांची उत्पत्ती आणि मरुतांची उत्पत्तीही सांगितली आहे।
Verse 4
मदनद्वादशी तद्वल्लोकपालाभिपूजनम् । मन्वन्तरसमुद्देशो वैश्यराज्याभिवर्णनम् ॥ ४ ॥
मदन-द्वादशी व्रत, तसेच लोकपालांचे पूजन; मन्वंतरांचा संक्षेप निर्देश आणि वैश्य राजांच्या राज्याचे वर्णनही येथे आहे।
Verse 5
सूर्यवैवस्वतोत्पत्तिर्बुधसंगमनं तथा । पितृवंशानुकथनं श्रद्धाकालस्तथैव च ॥ ५ ॥
सूर्य—विवस्वानाचा पुत्र—याची उत्पत्ती, तसेच बुधाशी संगमन; पितृवंशाचे कथन आणि श्राद्धकर्माचा योग्य काळही सांगितला आहे।
Verse 6
पितृतीर्थप्रचारश्च सोमोत्पत्तिस्तथैव च । कीर्तनं सोमवंशस्य ययातिचरितं तथा ॥ ६ ॥
पितृतीर्थांचा प्रचार, तसेच सोम (चंद्र) याची उत्पत्ती; सोमवंशाचे कीर्तन आणि राजा ययातीचे चरित्रही कथिले आहे।
Verse 7
पितृवंशानुकथनं सृष्टवंशानुकीर्तनम् । भृगुशापस्तथा विष्णोर्दशधा जन्मने क्षितौ ॥ ७ ॥
पितृवंशाचे कथन व सृष्टीतून उत्पन्न वंशांचे कीर्तन; तसेच भृगूचा शाप आणि विष्णूचे पृथ्वीवर दहाप्रकारे जन्मही वर्णिले आहेत।
Verse 8
कीर्त्तनं पूरुवंशस्य वंशो हौताशनः परम् । क्रियायोगस्ततः पश्चात्पुराणपरिकीर्तनम् ॥ ८ ॥
त्यानंतर पूरुवंशाचे कीर्तन, मग हौताशन (अग्नी) याची परम उत्तम वंशपरंपरा; पुढे क्रियायोगाचे विधान, आणि शेवटी पुराणाचे क्रमबद्ध परिकीर्तन सांगितले आहे।
Verse 9
व्रतं नक्षत्रपुरुषं मार्तण्डशयनं तथा । कृष्णाष्टमीव्रतं तद्वद्रोहिणीचन्द्रसंज्ञितम् ॥ ९ ॥
नक्षत्र-पुरुष नावाचे व्रत, तसेच मार्तण्ड-शयनाचे अनुष्ठान; कृष्णाष्टमी-व्रत, आणि त्याचप्रमाणे रोहिणी-चंद्र नामक व्रतही सांगितले आहे।
Verse 10
तडागविधि माहात्म्यं पादपोत्सर्ग एव च । सौभाग्यशयनं तद्वदगस्त्यव्रतमेव च ॥ १० ॥
तडाग (तळे) निर्माणाची विधी व माहात्म्य, तसेच पादपोत्सर्ग (पवित्र स्थळी पाऊलचिन्ह अर्पण); सौभाग्य-शयन व्रत, आणि त्याचप्रमाणे अगस्त्य-व्रतही वर्णिले आहे।
Verse 11
तथानन्ततृतीयाया रसकल्याणिनीव्रतम् । तथैवानं दकर्याश्च व्रतं सारस्वतं पुनः ॥ ११ ॥
तसेच अनंत-तृतीया व्रत, रस-कल्याणिनी व्रत; तसेच दकर्या व्रत, आणि पुन्हा सारस्वत व्रतही सांगितले आहे।
Verse 12
उपरागाभिषेकश्च सप्तमीशनं तथा । भीमाख्या द्वादशी तद्वदनंगशयनं तथा ॥ १२ ॥
ग्रहणकाळी करावयाचा अभिषेक, तसेच सप्तमीचे व्रत; भीमा-नावाची द्वादशी, आणि त्याचप्रमाणे अनंग-शयन व्रतही वर्णिले आहे।
Verse 13
अशून्यशयनं तद्वत्तथैवांगारकव्रतम् । सप्तमीसप्तकं तद्वद्विशोकद्वादशीव्रतम् ॥ १३ ॥
तसेच अशून्य-शयन व्रत, आणि त्याचप्रमाणे अङ्गारक व्रत; तसेच ‘सप्तमी-सप्तक’ व्रत व शोकहर ‘विशोक-द्वादशी’ व्रत (वर्णिले आहे)।
Verse 14
मेरुप्रदानं दशधा ग्रहशांतिस्तथैव च । ग्रहस्वरूपकथनं तथा शिवचतुर्दशी ॥ १४ ॥
तसेच ‘मेरु-प्रदान’ हे दान, ग्रहशांतीचे दहा प्रकार, ग्रहांच्या स्वरूपाचे कथन, आणि शिव-चतुर्दशी व्रत (वर्णिले आहे)।
Verse 15
तथा सर्वफलत्यागः सूर्यवारव्रतं तथा । संक्रांतिस्नपनं तद्वद्विभूतिद्वादशीव्रतम् ॥ १५ ॥
तसेच सर्व फलांचा त्याग (कर्मफलत्याग) व्रत, तसेच रविवार व्रत; तसेच संक्रांती-स्नान आणि त्याचप्रमाणे विभूति-द्वादशी व्रत (आहे)।
Verse 16
षष्टीव्रतानां माहात्म्यं तथा स्नानविधिकमः । प्रयागस्य तु माहात्म्यं द्वीपलोकानुवर्णनम् ॥ १६ ॥
षष्ठी-व्रतांचे माहात्म्य, तसेच स्नानविधीचा क्रम; आणि प्रयागाचे माहात्म्य व द्वीप-लोकांचे वर्णन (येथे आहे)।
Verse 17
तथांतरिक्षचारश्च ध्रुवमाहात्म्यमेव च । भवनानि सुरेंद्राणां त्रिपुरोद्योतनं तथा ॥ १७ ॥
तसेच अंतरिक्षातील संचाराचे वर्णन, आणि ध्रुवाचे माहात्म्य; देवेंद्रांची भवनें, तसेच त्रिपुराचे उद्योतन (दीप्त वैभव) (वर्णिले आहे)।
Verse 18
पितृप्रवरमाहात्म्यं मन्वंतरविनिर्णयः । चतुर्युगस्य संभूतिर्युगधर्मनिरूपणम् ॥ १८ ॥
यात पितृ-प्रवरांचे माहात्म्य, मन्वंतरांचे विभाग-निर्णय, चतुर्युगांची उत्पत्ती आणि प्रत्येक युगधर्माचे निरूपण सांगितले आहे.
Verse 19
वज्रांगस्य तु संभूति स्तारकोत्पत्तिरेव च । तारकासुरमाहात्म्यं ब्रह्मदेवानुकीर्तनम् ॥ १९ ॥
यात वज्राङ्गाची उत्पत्ती, स्तारकाचा जन्म, तारकासुराचे माहात्म्य-पराक्रम आणि ब्रह्मा व देवगणांचे कीर्तन-आख्यान सांगितले आहे.
Verse 20
पार्वतीसंभवस्तद्वत्तथा शिवतपोवनम् । अनंगदेहदाहश्च रतिशोकस्तथैव च ॥ २० ॥
तसेच पार्वतीचा प्रादुर्भाव, शिवाचे तपोवन, अनंग (कामदेव) देहदाह आणि रतीचा शोक यांचेही वर्णन आहे.
Verse 21
गौरीतपोवनं तद्वच्छिवेनाथ प्रसादनम् । पार्वतीऋषिसंवादस्तथैरोद्वाहमंगलम् ॥ २१ ॥
गौरीचे तपोवन, तसेच शिवनाथ प्रसन्न होणे; पार्वती-ऋषी संवाद आणि तिच्या विवाहाचे मंगलमय आख्यानही येथे सांगितले आहे.
Verse 22
कुमारसंभवस्तद्वत्कुमारविजयस्तथा । तारकस्य वधो घोरो नरसिंहोपवर्णनम् ॥ २२ ॥
यात कुमार (स्कंद) यांचा जन्म, कुमाराचा विजय, तारकाचा घोर वध आणि श्रीविष्णूंच्या नरसिंहावताराचे वर्णनही आहे.
Verse 23
पद्मोद्भवविसर्गस्तु तथैवांधकघातनम् । वाराणस्यास्तु माहात्म्यं नर्मदायास्तथैव च ॥ २३ ॥
पद्मज ब्रह्म्याशी संबंधित सृष्टी-विसर्गाचे वर्णन, तसेच अंधक-वधाचा प्रसंग; आणि वाराणसी (काशी)चे परम माहात्म्य व नर्मदा नदीची महिमा देखील सांगितली आहे।
Verse 24
प्रवरानुक्रमस्तद्वत्पितृगाथानुकीर्तनम् । तथोभयमुखीदानं दानं कृष्णाजिनस्य च ॥ २४ ॥
तसेच प्रवरांचा (श्रेष्ठ पितृवंशाचा) अनुक्रम-पाठ व पितृगाथांचे कीर्तन; आणि ‘उभयमुखी’ दान तसेच कृष्णाजिन (काळ्या मृगचर्माचे) दानही सांगितले आहे।
Verse 25
ततः सावित्र्युपाख्यानं राजधर्मास्तथैव च । विविधोत्पातकथनं ग्रहणांतस्तथैव च ॥ २५ ॥
यानंतर सावित्री-उपाख्यान, तसेच राजधर्मांचे निरूपण; पुढे विविध उत्पातांचे वर्णन आणि ग्रहणविषयक समापन-विचारही सांगितला आहे।
Verse 26
यात्रानिमित्तकथनं स्वप्नमंगलकीर्तने । वामनस्य तु माहात्म्यं वाराहस्य ततः परम् ॥ २६ ॥
यात्रेशी संबंधित शुभ-निमित्तांचे कथन, तसेच स्वप्ने व मंगल-लक्षणांचे कीर्तन; मग वामनाचे माहात्म्य आणि त्यानंतर वराहाचे माहात्म्य सांगितले आहे।
Verse 27
समुद्रमथनं तद्वत्कालकूटाभिशांतनम् । देवासुरविमर्दश्च वास्तुविद्या तथैव च ॥ २७ ॥
समुद्र-मंथनाचे वर्णन, तसेच कालकूट विषाचे शमन; देव-आसुरांचा महासंघर्ष, आणि वास्तु-विद्याही सांगितली आहे।
Verse 28
प्रतिमालक्षणं तद्वद्देवतायतनं तथा । प्रासादलक्षणं तद्वन्मंडपान च लक्षणम् ॥ २८ ॥
तसेच येथे प्रतिमांची लक्षणे, देवतांच्या मंदिरांची लक्षणे, तसेच प्रासाद व मंडपांचीही लक्षणे सांगितली आहेत।
Verse 29
भविष्यराज्ञामुद्देशो महादानानुकीर्तनम् । कल्पानुकीर्तनं तद्वत्पुराणेऽस्मिन्प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥
या पुराणात भविष्यकालीन राजांचा निर्देश, महादानांचे कीर्तन, तसेच कल्पांचे (युगचक्रांचे) वर्णनही केले आहे।
Verse 30
पवित्रमेतत्कल्याणमायुः कीर्तिविवर्द्धनम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति भवनं हरेः ॥ ३० ॥
हा पाठ पवित्र व कल्याणकारी असून आयुष्य व कीर्ती वाढवणारा आहे। जो याचे पठण करतो किंवा ऐकतो, तो हरिच्या धामाला जातो।
Verse 31
लिखित्वैतत्तु यो दद्याद्धेममत्स्यगवान्वितम् । विप्रायाभ्यर्च्य विषुवे स याति परमं पदम् ॥ ३१ ॥
जो हा ग्रंथ लिहून, सुवर्णमत्स्य व गाय यांसह, विषुवदिनी ब्राह्मणाला दान देऊन त्याची पूजा करतो—तो परम पदाला पोहोचतो।
Verse 32
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे मत्स्यपुराणानुक्रमणीकथनं नाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०७ ॥
अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थपादात ‘मत्स्यपुराण अनुक्रमणिका-कथन’ नावाचा एकशे सातवा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
The anukramaṇikā is designed as a navigational map of the Matsya Purāṇa’s dharma-portion: it clusters vrata-kalpa, dāna-vidhi, and graha-śānti because these are practical, repeatable observances tied to calendrics (tithis, nakṣatras, saṅkrāntis, eclipses) and are central to Purāṇic ritual instruction.
It is a Purāṇic pustaka-dāna and dakṣiṇā model: copying stabilizes transmission (śruti-smṛti continuity), while gifting with symbolically aligned offerings (fish for Matsya; cow for dharma and sustenance) on Viṣuva (equinox) sacralizes the act through cosmological timing and frames knowledge as a meritorious donation.