The Description of the Caturdaśī Vrata Observed throughout the Twelve Months

Verse 1

सनातन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि चतुर्दश्या व्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो लोके सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ १ ॥

सनातन म्हणाले—हे नारद, ऐक; मी तुला चतुर्दशीची व्रते सांगतो. ती केल्याने मनुष्य या लोकी सर्व कामना प्राप्त करतो।

Verse 2

चैत्रशुक्ल चतुर्दश्यां कुंकुमागरुचन्दनैः । गन्धाद्यैर्वस्त्रमणिभिः कार्यार्या महती शिवे ॥ २ ॥

चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला कुंकुम, अगरू, चंदन, सुगंधी द्रव्ये तसेच वस्त्रे व मणी यांद्वारे शिवा देवीची भव्य व श्रेष्ठ पूजा करावी।

Verse 3

वितानध्वजछत्राणि दत्वा पूज्याश्च मातरः । एवं कृत्वार्चनं विप्र सोपवासोऽथवैकभुक् ॥ ३ ॥

वितान, ध्वज व छत्र दान करून आणि पूज्य मातृदेवींना सन्मान देऊन, हे विप्र, असे अर्चन केल्यावर उपवास करावा—किंवा एकभुक्त राहावे।

Verse 4

अश्वमेधाधिकं पुण्यं लभते मानवो भुवि । अत्रैव दमनार्चां च कारयेद्गंधपुष्पकैः ॥ ४ ॥

मनुष्य पृथ्वीवर अश्वमेधापेक्षाही अधिक पुण्य मिळवतो; आणि याच ठिकाणी सुगंधी पुष्पांनी दमनार्चा (दमनक-पूजा)ही करावी।

Verse 5

समर्पयेत्सुपूर्णायां शिवाय शिवरूपिणे । राधकृष्णचतुर्द्दश्यां सोपवासो निशागमे ॥ ५ ॥

राधा–कृष्ण चतुर्दशीच्या संध्याकाळी, उपवास करून, पौर्णिमेच्या रात्री शुभस्वरूप शिवाला अर्पण करावे।

Verse 6

लिंगमभ्यर्चयेच्चैवं स्नात्वा धौतांबरः सुधीः । गंधाद्यैरुपचारैश्च बिल्वपत्रैश्च सर्वतः ॥ ६ ॥

अशा रीतीने स्नान करून व स्वच्छ वस्त्रे परिधान करून, सुज्ञ भक्ताने चंदनादी उपचारांनी आणि सर्व बाजूंनी बिल्वपत्र अर्पून शिवलिंगाची विधिपूर्वक पूजा करावी।

Verse 7

दत्वा मंत्रं द्विजाग्र्याय भुंजीत च परेऽहनि । एवमेव तु कृष्णासु सर्वासु द्विजसत्तम ॥ ७ ॥

श्रेष्ठ द्विजाला मंत्र दान करून, दुसऱ्या दिवशी भोजन करावे. हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, याच प्रकारे कृष्णपक्षातील सर्व तिथींमध्येही हे करावे।

Verse 8

शिवव्रतं प्रकर्तव्यं धनसंतानमिच्छता । राधशुक्लचतुर्दश्यां श्रीनृसिंहव्रतं चरेत् ॥ ८ ॥

धन व संतान इच्छिणाऱ्याने शिवव्रत करावे. तसेच राधा-मासातील शुक्ल चतुर्दशीला श्रीनृसिंहव्रताचे आचरण करावे।

Verse 9

उपवासविधानेन शक्तोऽशक्तस्तथैकभुक् । निशागमे तु संपूज्य नृसिंहं दैत्यसूदनम् ॥ ९ ॥

समर्थ असो वा असमर्थ, विधीनुसार उपवास करावा, किंवा किमान एकवेळ भोजन करावे; आणि रात्रि झाल्यावर दैत्यसूदन नृसिंहाची विधिपूर्वक पूजा करावी।

Verse 10

उपचारैः षोडशभिः स्नानैः पंचामृतादिभिः । ततः क्षमापयेद्देवं मन्त्रेणानेन नारद ॥ १० ॥

षोडशोपचारांनी व पंचामृतादि स्नानांनी विधिपूर्वक पूजन करून, नंतर या मंत्राने, हे नारद, देवाची क्षमा मागावी।

Verse 11

तत्पहाटककेशांत ज्वलत्पावकलोचन । वज्राधिकनखस्पर्शदिव्यसिंह नमोऽस्तु ते ॥ ११ ॥

हे सुवर्णप्रभ केशांत असणाऱ्या, अग्निसम ज्वलंत नेत्रांच्या, वज्राहून कठोर नखस्पर्श असणाऱ्या दिव्य सिंहा! तुला नमस्कार असो।

Verse 12

इति संप्रार्थ्य देवेशं व्रती स्यात्स्थंडिलेशयः । जितेंद्रियो जितक्रोधः सर्वभोगविवर्ज्जितः ॥ १२ ॥

अशा रीतीने देवेशाची यथाविधी प्रार्थना करून व्रतीने उघड्या भूमीवर शयन करावे—इंद्रिये जिंकून, क्रोध जिंकून, आणि सर्व भोगांचा त्याग करून।

Verse 13

एवं यः कुरुते विप्र विधिवद्व्रतमुत्तमम् । वर्षे वर्षे स लभते भुक्तभोगो हरेः पदम् ॥ १३ ॥

हे विप्र! जो असा हा उत्तम व्रत विधिपूर्वक करतो, तो वर्षानुवर्षे पुण्यफळांचा भोग करून अखेरीस हरि (विष्णु)चे पद प्राप्त करतो।

Verse 14

ॐकारेश्वरयात्रा च कार्यात्रैव मुनीश्वर । दुर्लभं वार्चनं तत्र दर्शनं पापनाशनम् ॥ १४ ॥

हे मुनीश्वर! ॐकारेश्वराची यात्रा नक्कीच करावी. तेथे पूजन दुर्लभ आहे, आणि त्या तीर्थाचे दर्शनच पापनाशक आहे।

Verse 15

किमत्र बहुनोक्तेन पूजाध्यानजपेक्षणम् । यद्भवेत्तत्समुद्दिष्टं ज्ञानमोक्षप्रदं नृणाम् ॥ १५ ॥

इथे अधिक बोलून काय उपयोग? पूजा, ध्यान आणि मंत्रजप हेच मुख्य आहेत. यांपासून जे फळ मिळते तेच सांगितले आहे—मनुष्यांना मोक्ष देणारे ज्ञान।

Verse 16

अत्र लिंगव्रतं चापि कर्त्तव्यं पापनाशनम् । पंचामृतैस्तु संस्नाप्य लिंगमालिप्य कुंकुमैः ॥ १६ ॥

इथे पापनाशक लिंगव्रतही करावे. पंचामृतांनी लिंगाचा अभिषेक करून, नंतर कुंकुमाने त्याचे लेपन करावे.

Verse 17

नैवेद्यैश्च फलैर्धूपैर्दीपैर्वस्त्रविभूषणैः । एवं यः पूजयेत्पैष्टं लिंगं सर्वार्थसिद्धिदम् ॥ १७ ॥

नैवेद्य, फळे, धूप, दीप, वस्त्रे व अलंकार यांनी—जो अशा प्रकारे पिठाच्या लिंगाची पूजा करतो, त्याला सर्वार्थसिद्धी मिळते.

Verse 18

भुक्तिं मुक्तिं स लभते महादेवप्रसादतः । ज्येष्ठशुक्लचतुर्दश्यां दिवा पंचतपा निशः ॥ १८ ॥

महादेवांच्या कृपेने तो भोग आणि मोक्ष—दोन्ही मिळवतो. ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्दशीला दिवसा पंचतपा करावा आणि रात्री जागरण करावे.

Verse 19

मुखे ददेद्धेमधेनुं रुद्रव्रतमिदं स्मृतम् । शुचिशुक्लचतुर्दश्यां शिवं संपूज्य मानवः ॥ १९ ॥

योग्य पात्राला सुवर्णधेनूचे दान द्यावे—हे रुद्रव्रत म्हणून स्मृत आहे. शुद्ध शुक्ल चतुर्दशीला शिवाची विधिवत पूजा करून मनुष्य व्रत पूर्ण करतो.

Verse 20

देशकालोद्भवैः पुष्पैः सर्वसंपदमाप्नुयात् । नभः शुक्लचतुर्दश्यां पवित्रारोपणं मतम् ॥ २० ॥

देश-कालानुसार उत्पन्न झालेली फुले अर्पण केल्याने सर्व प्रकारची संपत्ती प्राप्त होते. नभस् (भाद्रपद) मासातील शुक्ल चतुर्दशीस ‘पवित्रारोपण’ विधी मानला आहे॥२०॥

Verse 21

तत्स्वशाखोक्तविधिना कर्तव्यं द्विजसत्तम । शताभिमंत्रितं कृत्वा ततो देव्यै निवेदयेत् ॥ २१ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! आपल्या शाखेत सांगितलेल्या विधीनुसार हे करावे. शंभर वेळा मंत्राने अभिमंत्रित करून मग देवीस निवेदन करावे॥२१॥

Verse 22

पवित्रारोपणं कृत्वा नरो नार्यथवा यदि । महादेव्याः प्रसादेन भुक्तिं मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ २२ ॥

पुरुष असो वा स्त्री, जो पवित्रारोपण करील तो महादेवीच्या प्रसादाने भुक्ती आणि मुक्ती—दोन्ही प्राप्त करील॥२२॥

Verse 23

भाद्रशुक्लचतुर्दश्यामनन्तव्रतमुत्तमम् । कर्त्तव्यमेकभुक्तं हि गोधूमप्रस्थपिष्टकम् ॥ २३ ॥

भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशीस ‘अनंत-व्रत’ हे उत्तम व्रत करावे. त्या दिवशी एकदाच भोजन करावे आणि गव्हाच्या पिठाचे एक प्रस्थ प्रमाण घेऊन तयार केलेले अन्न सेवन करावे॥२३॥

Verse 24

विपाच्य शर्कराज्याक्तमनंताय निवेदयेत् । गन्धाद्यैः प्राक् समभ्यर्च्यः कार्पासं पट्टजं तु वा ॥ २४ ॥

ते नीट शिजवून त्यात साखर व तूप मिसळून अनंत (भगवान विष्णु) यांना नैवेद्य अर्पण करावा. प्रथम गंधादी उपचारांनी सम्यक् पूजन करावे, नंतर कापसाचे वस्त्र किंवा रेशमी पट्टवस्त्र अर्पण करावे॥२४॥

Verse 25

चतुर्दशग्रंथियुतं सूत्रं कृत्वा सुशोभनम् । ततः पुराणमुत्तार्य सूत्रं क्षिप्त्वा जलाशयें ॥ २५ ॥

चौदा गाठींयुक्त सुंदर दोरा तयार करून, नंतर पुराण उचलून, तो दोरा जलाशयात टाकावा।

Verse 26

निबघ्नीयान्नवं नारी वामे दक्षे पुमान्भुजे । विपाच्य पिष्टपक्वं तत्प्रदद्याद्दक्षिणान्वितम् ॥ २६ ॥

स्त्रीने नवा धागा डाव्या भुजेला आणि पुरुषाने उजव्या भुजेला बांधावा। मग पिठाचे पक्वान्न शिजवून, नियत दक्षिणेसह अर्पण करावे।

Verse 27

स्वयं च तन्मितं चाद्यादेवं कुर्याद्व्रतोत्तमम् । द्विसप्तवर्षपर्यंतं तत उद्यापयेत्सुधीः ॥ २७ ॥

तो स्वतःही ठराविक मापाने सेवन करावा आणि तितक्याच योग्य मापाचा भाग इतरांना द्यावा. अशा रीतीने हा उत्तम व्रत करावा; चौदा वर्षे पूर्ण झाल्यावर ज्ञानीने उद्यापन करावे।

Verse 28

मंडलं सर्वतोभद्रं धान्यवर्णैः प्रकल्प्य च । सुशोभने न्यसेत्तत्र कलशं ताम्रजं मुने ॥ २८ ॥

विविध रंगांच्या धान्यांनी सर्वतोभद्र मंडल रचून, हे मुने, सुशोभित स्थानी तेथे तांब्याचा कलश ठेवावा।

Verse 29

तस्योपरि न्यसेद्धैमीमनंतप्रतिमां शुभाम् । पीतपट्टांशुकाच्छन्नां तत्र तां विधिना यजेत् ॥ २९ ॥

त्यावर शुभ सुवर्णमयी अनंताची प्रतिमा ठेवावी. पिवळ्या रेशमी वस्त्राने आच्छादून, तेथे विधिपूर्वक पूजन करावे।

Verse 30

गणेशं मातृकाः खेटाँल्लोकपांश्च यजेत्पृथक् । ततो होमं हविष्येण कृत्वा पूर्णाहुतिं चरेत् ॥ ३० ॥

गणेश, मातृका, ग्रहदेवता व लोकपाल यांची वेगवेगळी पूजा करावी। नंतर हविष्याने होम करून पूर्णाहुती करावी।

Verse 31

शय्यां सोपस्करां धेनुं प्रतिमां च द्विजोत्तम । प्रदद्याद्गुरवे भक्त्या द्विजानन्यांश्चतुर्दश ॥ ३१ ॥

हे द्विजोत्तम! भक्तीने गुरूस सुसज्ज शय्या, धेनू व प्रतिमा द्यावी; तसेच इतर चौदा ब्राह्मणांनाही दान द्यावे.

Verse 32

संभोज्य मिष्टपक्वान्नैर्दक्षिणाभिः प्रतोषयेत् । एवं यः कुरुतेऽनंतव्रतं प्रत्यक्षमादरात् ॥ ३२ ॥

मिष्ट व सुशिजवलेल्या अन्नाने त्यांना भोजन घालून, दक्षिणा देऊन पूर्ण तृप्त करावे. अशा रीतीने जो प्रत्यक्ष आदराने अनंतव्रत करतो.

Verse 33

सोऽप्यनंतप्रसादेन जायते भुक्तिमुक्तिभाक् । कदलीव्रतमप्यत्र तद्विधानं च मे श्रृणु ॥ ३३ ॥

तोही अनंताच्या प्रसादाने भुक्ती व मुक्ती—दोन्हीचा भागी होतो. आता येथे कदलीव्रत आणि त्याची विधीही माझ्याकडून ऐक.

Verse 34

नरो वा यदि वा नारी रंभामुपवनस्थिताम् । स्नात्वा संपूजयेद्गंधपुष्पधान्यांकुरादिभिः ॥ ३४ ॥

पुरुष असो वा स्त्री, स्नान करून उपवनात स्थित रंभेची गंध, पुष्प, धान्य, अंकुर इत्यादींनी विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 35

दधिदूर्वाक्षतैर्द्द्वीपैर्वस्त्रपक्कान्नसंयैः । एवं संपूज्य मंत्रेण ततः संप्रार्थयेद्र्वती ॥ ३५ ॥

दही, दूर्वा, अक्षत, द्वीप-नैवेद्य, वस्त्रे व पक्कान्न अर्पून, विधिमंत्राने यथाविधी पूजन करावे; मग व्रतीने भक्तिभावाने प्रार्थना करावी।

Verse 36

अप्सरो मरकन्याभिर्नागकन्याभिरार्चिते । शरीरारोग्यलावण्यं देहि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ३६ ॥

हे देवी! अप्सरा, मरकन्या व नागकन्यांनी अर्चिलेल्या—मला शरीराचे आरोग्य व तेजस्वी लावण्य दे; तुला नमस्कार असो।

Verse 37

इति संप्रार्थ्यं कन्यास्तु चतस्रो वा सुवासिनीः । संभोज्यां शुकसिद्वरकज्जलालक्तचर्चिताः ॥ ३७ ॥

अशी प्रार्थना करून चार कन्यांना—किंवा सुवासिनींना—भोजन घालावे; त्या शुक-हिरवा रंग, पांढरा मोहरी-लेप, काजळ व अलक्तक यांनी अलंकृत असाव्यात।

Verse 38

नमस्कृत्य निजं गेहं समाप्य नियमं व्रजेत् । एवं कृते व्रते विप्र लब्ध्वा सौभाग्यमुत्तमम् ॥ ३८ ॥

आपल्या घराला (गृहदेवता व उंबरठा) नमस्कार करून, नियम पूर्ण करून, मग प्रस्थान करावे। हे विप्र! असे व्रत केल्यास उत्तम सौभाग्य प्राप्त होते।

Verse 39

इह लोके विमानेन स्वर्गलोके व्रजेत्परम् । इषकृष्णचतुर्द्दश्यां विषशस्त्रांबुवह्निभिः ॥ ३९ ॥

याच लोकी दिव्य विमान प्राप्त करून, पुढे स्वर्गलोकी परम गतीस जातो। ईश (शिव) यांच्या कृष्णपक्ष चतुर्दशीस तो विष, शस्त्र, जल व अग्नी यांपासून अवध्य होतो।

Verse 40

सर्पश्वापदवज्राद्यैर्हतानां ब्रह्मघातिनाम् । चतुर्द्दश्यां क्रियाश्राद्धमेकोद्दिष्टविधानतः ॥ ४० ॥

सर्प, हिंस्त्र पशू, वज्र इत्यादींनी मृत झालेल्या ब्रह्मघातकांसाठी चतुर्दशीस एकोद्दिष्ट-विधीनुसार क्रिया-श्राद्ध करावे।

Verse 41

कर्तव्यं विप्रवर्गं च भोजयेन्मिष्टपक्वकैः । तर्पणं च गवां ग्रासं बलिं चैव श्वकाकयोः ॥ ४१ ॥

विधिपूर्वक विप्रवर्गाला गोड व सुशिजवलेल्या अन्नाने भोजन घालावे; तर्पण करावे, गायींना ग्रास द्यावा आणि श्वान व कावळ्यांसाठीही बळी ठेवावा।

Verse 42

कृत्वाचम्य स्वयं पश्चाद्भुंजीयाद्बंधुभिः सह । एवं यः कुरुते विप्र श्राद्धं संपन्नदक्षिणम् ॥ ४२ ॥

आचमन करून मग तो स्वतः आपल्या बंधूंंसह भोजन करावा। हे विप्र, जो असा निर्धारित दक्षिणेसह श्राद्ध करतो, त्याचे कर्म विधिपूर्वक सिद्ध होते।

Verse 43

स उद्धृत्य पितॄन्गच्छेद्देवलोकं सनातनम् । इषशुक्ल चतुर्द्दश्यां धर्मराजं द्विजोत्तम ॥ ४३ ॥

अशा रीतीने पितरांचा उद्धार करून तो सनातन देवलोकास जातो. हे द्विजोत्तम, ईष (कार्तिक) मासाच्या शुक्ल चतुर्दशीस तो धर्मराजास प्राप्त होतो।

Verse 44

गंधाद्यैः सम्यगभ्यर्च्य सौवर्णं भोज्य वाङवम् । दद्यात्तस्मै धर्मराजस्त्रायते भुवि नारद ॥ ४४ ॥

गंध इत्यादींनी विधिपूर्वक अर्चना करून त्याला सुवर्ण, भोजन व गाय दान द्यावे. हे नारद, असे दान केल्याने धर्मराज पृथ्वीवर दात्याचे रक्षण करतात।

Verse 45

एवं यः कुरुते धर्मप्रतिमादानमुत्तमम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगान्दिवं धर्माज्ञया व्रजेत् ॥ ४५ ॥

अशा प्रकारे जो धर्मप्रतिमेचे उत्तम दान करतो, तो इहलोकी श्रेष्ठ भोग भोगून धर्माच्या आज्ञेने स्वर्गास जातो।

Verse 46

ऊर्ज्जकृष्णचतुर्द्दश्यां तैलाभ्यंगं विधूदये । कृत्वा स्नात्वार्चयेद्धर्मं नरकादभयं लभेत् ॥ ४६ ॥

ऊर्ज (कार्तिक) मासातील कृष्ण चतुर्दशीस पहाटे तैलाभ्यंग करून स्नान करावे व धर्माचे पूजन करावे; त्यामुळे नरकभयापासून अभय मिळते।

Verse 47

प्रदोषे तैलदीपांस्तु दीपयेद्यमतुष्टये । चतुष्पथे गृहाद्ब्राह्मप्रदेशे वा समाहितः ॥ ४७ ॥

प्रदोषकाळी यमास तुष्ट करण्यासाठी तैलदीप लावावेत; मन एकाग्र ठेवून चौरस्त्यावर किंवा घराबाहेर ब्राह्मणप्रदेशी।

Verse 48

वत्सरे हेमलंब्याख्ये मासि श्रीमति कार्तिके । शुक्लपक्षे चतुर्द्दश्यामरुणाभ्युदयं प्रति ॥ ४८ ॥

हेमलंबी नावाच्या वर्षी, श्रीमंत कार्तिक मासात, शुक्लपक्षातील चतुर्दशीस, अरुणोदयाच्या वेळी।

Verse 49

स्नात्वा विश्वेश्वरो देवो देवैः सह मुनीश्वर । मणिकर्णिक तीर्थे च त्रिपुंड्रं भस्मना दधत् ॥ ४९ ॥

हे मुनीश्वर! स्नान करून देवांसह विश्वेश्वर देवाने मणिकर्णिका तीर्थी भस्माने त्रिपुंड्र धारण केले।

Verse 50

स्वात्मानं स्वयमभ्यर्च्य चक्रे पाशुपतव्रतम् । ततस्तत्र महापूजां लिंगे गन्धादिभिश्चरेत् ॥ ५० ॥

त्याने स्वतःच आपल्या आत्मस्वरूपाची पूजा करून पाशुपत-व्रत स्वीकारले. नंतर त्याच ठिकाणी गंध इत्यादी उपचारांनी लिंगाची महापूजा करावी॥ ५० ॥

Verse 51

द्रोणपुष्पैर्बिल्वदलैरर्कपुष्पैश्च केतकैः । पुष्पैः फलैर्मिष्टपक्वैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि ॥ ५१ ॥

द्रोणपुष्पे, बिल्वदले, अर्कपुष्पे व केतकीपुष्पे; तसेच नानाविध फुले, फळे आणि गोड शिजविलेले विविध नैवेद्य अर्पण करून (पूजा करावी)॥ ५१ ॥

Verse 52

एवं कृत्वैकभुक्तं तु व्रतं विश्वेशतोषणम् । लभते वांछितान्कामानिहामुत्र च नारद ॥ ५२ ॥

अशा रीतीने विश्वेश्वरास तुष्ट करणारे एकभुक्त-व्रत केल्यास, हे नारद, मनुष्य इहलोकी व परलोकी इच्छित कामना प्राप्त करतो॥ ५२ ॥

Verse 53

ब्रह्मकूर्चव्रतं चात्र कर्तव्यमृद्धिमिच्छता । सोपवासः पञ्चगव्यं पिबेद्रात्रौ जितेंद्रियः ॥ ५३ ॥

येथे समृद्धी इच्छिणाऱ्याने ब्रह्मकूर्च-व्रत करावे. उपवास करून, इंद्रिये जिंकून, रात्री पंचगव्य पावे॥ ५३ ॥

Verse 54

कपिलायास्तु गोमूत्रं कृष्णाया गोमयं तथा । श्वेतायाः क्षीरमुदितं रक्तायाश्च तथा दधि ॥ ५४ ॥

कपिला गायीचे गोमूत्र, कृष्णा गायीचे गोमय; श्वेत गायीचे क्षीर सांगितले आहे, आणि रक्तवर्ण गायीचे दहीही तसेच (विहित आहे)॥ ५४ ॥

Verse 55

गृहीत्वा कर्बुरायाश्च घृतमेकत्र मेलयेत् । कुशां बुना ततः प्रातः स्नात्वा सन्तर्प्यं देवताः ॥ ५५ ॥

कर्बुरा व तूप घेऊन ते एकत्र एका ठिकाणी मिसळावे। मग कुशाचा गुच्छ घेऊन दुसऱ्या दिवशी सकाळी स्नान करून देवतांना विधिपूर्वक तर्पण करावे॥५५॥

Verse 56

ब्रह्मणांस्तोषयित्वा च भुञ्जीयाद्वाग्यतः स्वयम् । ब्रह्मकूर्चव्रतं ह्येतत्सर्वपातकनाशनम् ॥ ५६ ॥

ब्राह्मणांना तृप्त करून मग स्वतः वाणीसंयम ठेवून भोजन करावे। हेच ब्रह्मकूर्च-व्रत असून ते सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे॥५६॥

Verse 57

यच्च बाल्ये कृतं पापं कौमारे वार्द्धकेऽपि यत् । ब्रह्मकूर्चोपवासेन तत्क्षणादेव नश्यति ॥ ५७ ॥

बालपणी, तारुण्यात किंवा वार्धक्यात जे काही पाप केले असेल, ब्रह्मकूर्च उपवास केल्याने ते क्षणातच नष्ट होते॥५७॥

Verse 58

पाषाणव्रतमप्यत्र प्रोक्तं तच्छृणु नारद । सोपवासो दिवा नक्तं पाषाणाकारपिष्टचकम् ॥ ५८ ॥

येथे पाषाण-व्रतही सांगितले आहे—हे नारदा, ते ऐक. उपवास पाळून दिवसा व रात्री फक्त दगडासारख्या आकाराचे पिठाचे चक्र (टिक्की)च घ्यावे॥५८॥

Verse 59

प्रार्च्य गन्धादिभिर्गौरीं घृतपंक्वमुपाहरेत् । व्रतमेतच्चरित्वा तु यथोक्तं द्विजसत्तम ॥ ५९ ॥

गंध इत्यादी उपचारांनी गौरीची विधिपूर्वक पूजा करून तुपात शिजवलेला नैवेद्य अर्पण करावा। हे श्रेष्ठ द्विजा, हे व्रत यथोक्त रीतीने केल्यास विधी पूर्ण होतो॥५९॥

Verse 60

ऐश्वर्यसौख्यसौभाग्यरूपाणि प्राप्नुयान्नरः । मार्गशुक्लचतुर्दश्यामेकभुक्तः पुरोदितम् ॥ ६० ॥

मार्गशीर्ष महिन्यातील शुक्ल चतुर्दशीला पूर्वोक्त विधीने एकवेळ भोजन करणारा पुरुष ऐश्वर्य, सुख, सौभाग्य आणि रूपलावण्य प्राप्त करतो।

Verse 61

निराहारो वृषं स्वर्णं प्रार्च्य दद्याद्द्विजातये । परेऽह्नि प्रातरुत्थाय स्नात्वा सोमं महेश्वरम् ॥ ६१ ॥

निराहार राहून वृषभ व सुवर्ण यांचे विधिपूर्वक पूजन करून द्विजास (ब्राह्मणास) दान द्यावे। दुसऱ्या दिवशी पहाटे उठून स्नान करून सोम व महेश्वर (शिव) यांची पूजा करावी।

Verse 62

पूजयेत्कमलैः पुष्पैर्गंधमाल्यानुलेपनैः । द्विजान्सम्भोज्य मिष्टान्नौस्तोषयेद्दक्षिणादिभिः ॥ ६२ ॥

कमळ व इतर पुष्पे, सुगंध, माळा व अनुलेपन यांनी देवतेची पूजा करावी. द्विजांना मिष्टान्न भोजन घालून दक्षिणा इत्यादी दानांनी संतुष्ट करावे।

Verse 63

एतच्छिवव्रतं विप्र भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । कर्तॄणामुपदेष्टॄणां साह्यानामनुमोदिनाम् ॥ ६३ ॥

हे विप्र! हे शिवव्रत भोग व मोक्ष देणारे आहे—ते करणारे, उपदेश करणारे, सहाय्य करणारे आणि अनुमोदन करणारे सर्वांनाच फल देते।

Verse 64

पौषशुक्लचतुर्दश्यां विरूपाक्षव्रतं स्मृतम् । कपर्दीश्वरसांनिध्यं प्राप्स्याम्यत्र विचिंत्य च ॥ ६४ ॥

पौष महिन्यातील शुक्ल चतुर्दशीला विरूपाक्ष-व्रत सांगितले आहे. ‘येथे मी कपर्दीश्वर (शिव) यांचे सान्निध्य प्राप्त करीन’ असे चिंतन करून ते आरंभ करावे।

Verse 65

स्नात्वागाधजले विप्र विरूपाक्षं शिवं यजेत् । गंधमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ॥ ६५ ॥

हे विप्र, अगाध जलात स्नान करून त्रिनेत्र विरूपाक्ष शिवाची पूजा करावी। गंध, माळा, नमस्कार, धूप, दीप आणि अन्न-नैवेद्यसमृद्धीने अर्चना करावी।

Verse 66

तत्स्थं द्विजातये दत्त्वा मोदते दिवि देववत् । माघकृष्णचतुर्द्दश्यां यमतर्पणमीरितम् ॥ ६६ ॥

ते दान द्विजास देऊन मनुष्य स्वर्गात देवासारखा आनंदित होतो. माघ महिन्याच्या कृष्णपक्ष चतुर्दशीस करावयाचे हे यम-तर्पण असे सांगितले आहे.

Verse 67

अनर्काभ्युदिते काले स्नात्वा संतर्पयेद्यमम् । द्विसप्तनामभिः प्रोक्तैः सर्वपापविमुक्तये ॥ ६७ ॥

सूर्य निरभ्र उदित झाल्यावर स्नान करून यमाचे तर्पण करावे. सांगितलेल्या द्विसप्त (चौदा) नामांनी तर्पण केल्यास सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

Verse 68

तिलदर्भांबुभिः कार्यं तर्प्पणं द्विजभोजनम् । कृशरान्नं स्वयं चापि तदेवाश्नीत वाग्यतः ॥ ६८ ॥

तीळ व दर्भयुक्त जलाने तर्पण करावे आणि द्विजांना भोजन घालावे. स्वतःही कृशरा अन्नच खावे; तेच खाताना वाणी संयमित ठेवावी.

Verse 69

अंत्यकृष्णचतुर्दश्यां शिवरात्रिव्रतं द्विज । निर्जलं समुपोष्यात्र दिवानक्तं प्रपूजयेत् ॥ ६९ ॥

हे द्विज, अंतिम कृष्ण चतुर्दशीस शिवरात्रि-व्रत करावे. येथे निर्जल उपवास करून दिवस-रात्र शिवाची यथाविधी पूजा करावी.

Verse 70

स्वयंभुवादिकं लिंगं पार्थिवं वा समाहितः । गंधाद्यैरुपचारैश्च सांबुबिल्वदलादिभिः ॥ ७० ॥

समाहित मनाने स्वयंभू इत्यादी लिंग किंवा पार्थिव (मातीचे) लिंग याची पूजा करावी. गंधादी उपचारांसह पाण्याने ओलसर केलेली बिल्वपत्रे इत्यादी अर्पण करावीत.

Verse 71

धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैः स्तोत्रपाठैर्जपादिभिः । ततः परेऽह्नि संपूज्य पुनरेवोपचारकैः ॥ ७१ ॥

धूप, दीप, नैवेद्य, स्तोत्रपाठ, जप इत्यादींनी पूजा करावी. नंतर पुढील दिवशीही विधिपूर्वक पुन्हा त्याच उपचारांनी संपूर्ण पूजा करावी.

Verse 72

संभोज्य विप्रान्मिष्टान्नैर्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् । एवं कृत्वा व्रतं मर्त्यो महादेवप्रसादतः ॥ ७२ ॥

विप्रांना मिष्टान्नांनी भोजन घालून, दक्षिणा देऊन सन्मानाने विदा करावे. अशा प्रकारे व्रत करणारा मनुष्य महादेवाच्या प्रसादाने फल प्राप्त करतो.

Verse 73

अमर्त्यभोगान् लभते दैवतैः सुसभाजितः । अंत्यशुक्लचतुर्दश्यां दुर्गां संपूज्य भक्तितः ॥ ७३ ॥

अंतिम शुक्ल चतुर्दशीला भक्तिभावाने दुर्गेची संपूर्ण पूजा केल्यास, तो दिव्य भोग प्राप्त करतो आणि देवांमध्ये अत्यंत सन्मानित होतो.

Verse 74

गन्धाद्यैरुपचारैस्तु विप्रान्संभोजयेत्ततः । एवं कृत्वा व्रतं विप्र दुर्गायाश्चैकभोजनः ॥ ७४ ॥

त्यानंतर गंधादी उपचारांसह विप्रांना भोजन घालावे. हे विप्र! अशा रीतीने व्रत करून, दुर्गेसाठी एकभोजन (दिवसातून एकदाच भोजन) हा नियमही पाळावा.

Verse 75

लभते वांछितान्कामानिहामुत्र च नारद । चैत्रकृष्णचतुर्दश्यामुपवासं विधाय च ॥ ७५ ॥

हे नारदा! चैत्र महिन्याच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस उपवास केल्याने मनुष्य इहलोकी व परलोकी इच्छित कामना प्राप्त करतो।

Verse 76

केदारोदकपानेन वाचिमेधफलं भवेत् । उद्यापने तु सर्वांसां सामान्यो विधिरुच्यते ॥ ७६ ॥

केदाराचे जल पिल्याने वाचिमेध यज्ञासमान पुण्यफल मिळते. आणि उद्यापनाविषयी सर्व व्रतांसाठी समान विधी सांगितली आहे.

Verse 77

कुंभाश्चतुर्दशैवात्र सपूगाक्षतमोदकाः । सदक्षिणांशुकास्ताम्रामृन्मयाश्चाव्रणा नवाः ॥ ७७ ॥

येथे चौदा कुंभ मांडावेत; सोबत सुपारी, अक्षत व मोदक ठेवावेत. दक्षिणा व वस्त्रांसह द्यावेत; कुंभ तांब्याचे किंवा मातीचे, नवे व भेग नसलेले असावेत.

Verse 78

तावंतो वशदंडाश्च पवित्राण्यासनानि च । पात्राणि यज्ञसूत्राणि तावत्येव हि कल्पयेत् ॥ ७८ ॥

त्याच प्रमाणे तितकेच वशदंड, पवित्रे (कुशाच्या अंगठ्या), आसने, पात्रे आणि तितकीच यज्ञसूत्रेही तयार करावीत.

Verse 79

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याद्वित्तशाठ्यविवर्ज्जितः ॥ ७९ ॥

धनाबाबत कपट न करता उरलेले सर्व कर्म पूर्वी सांगितलेल्या विधीनुसारच करावे.

Verse 80

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थभागे द्वादशमासस्थितचतुर्दशीव्रतवर्णनं नाम त्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२३ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थ विभागात ‘द्वादश मासस्थित चतुर्दशी-व्रतवर्णन’ नावाचा एकशे तेवीसावा अध्याय समाप्त झाला.