The Description of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s Table of Contents (Anukramaṇī)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि ब्रह्मांडाख्यं पुरातनम् । यच्च द्वादशसाहस्रमादिकल्पकथायुतम् ॥ १ ॥

ब्रह्मा म्हणाले—हे वत्सा, ऐक; मी ब्रह्माण्ड नावाचे प्राचीन पुराण सांगतो. ते द्वादश सहस्र श्लोकांनी युक्त असून आदिकल्पकथांनी अलंकृत आहे.

Verse 2

प्रक्रियाख्योऽनुषंगाख्य उपोद्घातस्तृतीयकः । चतुर्थ उपसंहारः पादाश्चत्वार एव हि ॥ २ ॥

पहिला पाद ‘प्रक्रिया’, दुसरा ‘अनुषंग’ म्हणून ओळखला जातो. तिसरा ‘उपोद्घात’ आणि चौथा ‘उपसंहार’—असे चारच पाद आहेत.

Verse 3

पूर्वपादद्वयं पूर्वो भागोऽत्र समुदाहृतः । तृतीयो मध्यमो भागश्चतुर्थस्तूत्तरो मतः ॥ ३ ॥

येथे पहिले दोन पाद ‘पूर्व भाग’ म्हणून सांगितले आहेत. तिसरा ‘मध्यम भाग’ आणि चौथा ‘उत्तर भाग’ मानला आहे.

Verse 4

आदौ कृत्यसमुद्देशो नैमिषाख्यानकं ततः । हिरण्यगर्भोत्पत्तिश्च लोककल्पनमेव च ॥ ४ ॥

प्रथम कर्तव्यकर्मांचा संक्षिप्त निर्देश; नंतर नैमिषाचे आख्यान. त्यानंतर हिरण्यगर्भाची उत्पत्ती आणि लोकांची रचना यांचे वर्णन आहे.

Verse 5

एष वै प्रथमः पादो द्वितीयं श्रृणु मानद । कल्पमन्वन्तराख्यानं लोकज्ञानं ततः परम् ॥ ५ ॥

हा खरोखर पहिला पाद आहे; आता, हे मानद, दुसरा पाद ऐक. त्यात कल्प व मन्वंतरांची आख्याने आहेत आणि पुढे लोकविषयक उच्च ज्ञान आहे.

Verse 6

मानसीसृष्टिकथनं रुद्रप्रसववर्णनम् । महादेवविभूतिश्च ऋषिसर्गस्ततः परम् ॥ ६ ॥

यात मानसी सृष्टीचे कथन, रुद्राच्या प्रादुर्भावाचे वर्णन, महादेवांच्या दिव्य विभूतींचे निरूपण आणि त्यानंतर ऋषिसृष्टीचा प्रसंग आहे।

Verse 7

अग्नीनां विजयश्चाथ कालसद्भाववर्णनम् । प्रियव्रतान्वयोद्देशः पृथिव्यायामविस्तरः ॥ ७ ॥

त्यानंतर अग्नींचा विजय, काळाच्या सत्य स्वरूपाचे वर्णन, प्रियव्रताच्या वंशाचा संक्षिप्त निर्देश आणि पृथ्वीच्या आयाम-विस्ताराचे सविस्तर निरूपण आहे।

Verse 8

वर्णनं भारतस्यास्य ततोऽन्येषां निरूपणम् । जम्ब्वादिसप्तद्वीपाख्या ततोऽधोलोकवर्णनम् ॥ ८ ॥

या भारतवर्षाचे वर्णन, मग इतर प्रदेशांचे निरूपण, पुढे जंबूद्वीपादी सात द्वीपांचे कथन, आणि त्यानंतर अधोलोकांचे वर्णन आहे।

Verse 9

उर्द्ध्वलोकानुकथनं ग्रहचारस्ततः परम् । आदित्यव्यूहकथनं देवग्रहानुकीर्तनम् ॥ ९ ॥

त्यानंतर ऊर्ध्वलोकांचे कथन, मग ग्रहांच्या गतीचे वर्णन; पुढे आदित्याच्या व्यूहाचे निरूपण आणि देवग्रहांचे कीर्तन आहे।

Verse 10

नीलकंठाह्वयाख्यानं महादेवस्य वैभवम् । अमावास्यानुकथनं युगतत्त्वनिरूपणम् ॥ १० ॥

यात “नीलकंठ” नावाचे आख्यान, महादेवांचे वैभव, अमावास्येचा कथनप्रसंग आणि युगतत्त्वाचे निरूपण समाविष्ट आहे।

Verse 11

यज्ञप्रवर्तनं चाथ युगयोरंत्ययोः कृतिः । युगप्रजालक्षणं च ऋषिप्रवरवर्णनम् ॥ ११ ॥

यात यज्ञप्रवर्तन, युगांच्या अंत्यकाळी घडणाऱ्या घटना, प्रत्येक युगातील प्रजेची लक्षणे आणि श्रेष्ठ ऋषि-प्रवरांचे वंशवर्णन यांचेही निरूपण केले आहे।

Verse 12

वेदानां व्यसनाख्यानं स्वायम्भुवनिरूपणम् । शेषमन्वंतराख्यानं पृथिवीदोहनं ततः ॥ १२ ॥

यात वेदांवर आलेल्या आपत्तींचे आख्यान, स्वायंभुव मनूच्या काळाचे निरूपण, उरलेल्या मन्वंतरांचे वर्णन आणि त्यानंतर पृथ्वी-दोहनाची कथा सांगितली आहे।

Verse 13

चाक्षुषेऽद्यतने सर्गे द्वितीयोऽङ्घ्रिः पुरोदले । अथोपोद्घातपादे तु सप्तर्षिपरिकीर्तनम् ॥ १३ ॥

चाक्षुष मन्वंतरातील आजच्या सृष्टीत दुसऱ्या अङ्घ्रीचे निरूपण प्रारंभीच्या विभागात आहे; आणि पुढे उपोद्घात-पादात सप्तर्षींचे कीर्तन केले आहे।

Verse 14

प्रजापत्यन्वयस्तस्माद्देवादीनां समुद्भवः । ततो जयाभिलाषश्च मरुदुत्पत्तिकीर्तनम् ॥ १४ ॥

त्यातून प्रजापतींची परंपरा व देवआदींच्या उत्पत्तीचे वर्णन येते; पुढे जयाची अभिलाषा आणि मरुतांची उत्पत्तीचे कीर्तन केले आहे।

Verse 15

काश्यपेयानुकथनं ऋषिवंशनिरूपणम् । पितृकल्पानुकथनं श्राद्धकल्पस्ततः परम् ॥ १५ ॥

यानंतर काश्यपवंशीयांचे अनु-कथन, ऋषिवंशांचे निरूपण, पितृकल्पाचे प्रतिपादन आणि त्यानंतर श्राद्धकल्पाच्या विधी सांगितल्या आहेत।

Verse 16

वैवस्वतसमुत्पत्तिः सृष्टिस्तस्य ततः परम् । मनुपुत्रान्वयश्चांतो गान्धर्वस्य निरूपणम् ॥ १६ ॥

येथे वैवस्वत मनूची उत्पत्ती, त्यानंतर त्याची सृष्टीकथा, मनूच्या पुत्रांची वंशपरंपरा शेवटपर्यंत, तसेच गान्धर्व परंपरेचे निरूपण सांगितले आहे।

Verse 17

इक्ष्वाकुवंशकथनं वंशोऽत्रेः सुमहात्मनः । अमावसोरन्वयश्च रजेश्चरितमद्भुतम् ॥ १७ ॥

येथे इक्ष्वाकु वंशकथन, महात्मा अत्रींचा कीर्तिमान वंश, अमावसूची वंशावळ, तसेच राजा रजेश यांचे अद्भुत चरित्र वर्णिले आहे।

Verse 18

ययातिचरितं चाथ यदुवंशनिरूपणम् । कार्तवीर्यस्य चरितं जामदग्न्यं ततः परम् ॥ १८ ॥

त्यानंतर ययातीचे चरित्र, मग यदुवंशाचे निरूपण; पुढे कार्तवीर्याचे जीवनवृत्त, आणि नंतर जामदग्न्य (परशुराम) यांची कथा सांगितली आहे।

Verse 19

वृष्णिवंशानुकथनं सगरस्याथ संभवः । भार्गवस्यानुचरितं पितृकार्यवधाश्रयम् ॥ १९ ॥

येथे वृष्णि वंशाचे अनुक्रमिक कथन, मग सगराचा जन्म; आणि त्यानंतर भार्गवाचे अनुचरित्र—पितृकार्यपूर्तीसाठी केलेल्या वधावर आधारलेले—वर्णिले आहे।

Verse 20

सगरस्याथ चरितं भार्गवस्य कथा पुनः । देवासुराहवकथा कृष्णाविर्भाववर्णनम् ॥ २० ॥

त्यानंतर सगराचे चरित्र, पुन्हा भार्गवाची कथा; देव-दैत्य संग्रामकथा, तसेच श्रीकृष्णांच्या आविर्भावाचे (अवताराचे) वर्णन सांगितले आहे।

Verse 21

इंद्रस्य तु स्तवः पुण्यः शुक्रेण परिकीर्तितः । विष्णुमाहात्म्यकथनं बलिवंशनिरूपणम् ॥ २१ ॥

इंद्राचा पुण्य स्तव शुक्राचार्यांनी वर्णिला आहे; तसेच विष्णु-माहात्म्याचे कथन आणि बली-वंशाचे निरूपणही आहे।

Verse 22

भविष्यराजचरितं संप्राप्तेऽथ कलौ युगे । समुपोद्धातपादोऽयं तृतीयो मध्यमे दले ॥ २२ ॥

नंतर कलियुग प्राप्त झाल्यावर भविष्य राजाचे चरित्र कथिले जाते. हा तिसरा विभाग—उपोद्घातरूप—मधल्या दळात ठेवलेला आहे।

Verse 23

चतुर्थमुपसंहारं वक्ष्ये खण्डे तथोत्तरे । वैवस्वतांतराख्यानं विस्तरेण यथातथाम् ॥ २३ ॥

यानंतर उत्तर खंडात मी चौथा उपसंहार सांगीन; आणि वैवस्वत मन्वंतराचे आख्यानही यथायोग्य विस्ताराने कथन करीन।

Verse 24

पूर्वमेव समुद्दिष्टं संक्षेपादिह कथ्यते । भविष्याणां मनूनां च चरितं हि ततः परम् ॥ २४ ॥

जे पूर्वीच सूचित केले होते ते येथे संक्षेपाने सांगितले जाते; त्यानंतर भविष्य मनूंचे चरित्र निश्चयाने कथिले जाईल।

Verse 25

कल्पप्रलयनिर्देशः कालमानं ततः परम् । लोकाश्चतुर्द्दश ततः कथिताः प्राप्तलक्षणैः ॥ २५ ॥

त्यानंतर कल्प व प्रलय यांचा निर्देश येतो; मग कालमानाचे विवेचन होते. पुढे चौदा लोक त्यांच्या लक्षणांसह कथिले आहेत।

Verse 26

वर्णनं नरकाणां च विकर्माचरणैस्ततः । मनोमयपुराख्यानं लयः प्राकृतिकस्ततः ॥ २६ ॥

त्यानंतर नरकांचे वर्णन व निषिद्ध कर्मांच्या आचरणाचा प्रसंग येतो; मग मनोमय-पुराचे आख्यान, आणि पुढे प्रकृतीचा लय (प्रलय) निरूपित होतो।

Verse 27

शैवस्याथ पुरस्यापि वर्णनं च ततः परम् । त्रिविधा गुणसंबंधाज्जंतूनां कीर्तिता गतिः ॥ २७ ॥

यानंतर शैव-पुराणाचेही वर्णन येते; आणि पुढे त्रिगुणांच्या संबंधामुळे जीवांची त्रिविध गती सांगितली जाते।

Verse 28

अनिर्देश्याप्रतर्क्यस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्णनं हि ततः परम् ॥ २८ ॥

जो परमात्मा ब्रह्म अवर्णनीय व तर्कातीत आहे, त्याचे श्रेष्ठ निरूपण पुढे अन्वय-व्यतिरेक या पद्धतीने केले जाते।

Verse 29

इत्येष उपसंहारपादो वृत्तः सहोत्तरः । चतुष्पादं पुराणं ते ब्रह्माण्डं समुदाहृतकम् ॥ २९ ॥

अशा प्रकारे उत्तरभागासह उपसंहार-पाद सांगितला. या रीतीने चार पादांचे ‘ब्रह्माण्ड-पुराण’ तुला घोषित केले आहे।

Verse 30

अष्टादशमनौपम्यं सारात्सारतरं द्विज । ब्रह्मांडं यच्चतुर्लक्षं पुराणं येन पठ्यते ॥ ३० ॥

हे द्विज! अठरा पुराणांमध्ये ब्रह्माण्ड-पुराण अनुपम आहे—साराहूनही अधिक सारभूत; आणि ते चार लक्ष श्लोकांचे पुराण म्हणून पठित होते।

Verse 31

तदेतदस्य गदितमत्राष्टादशधा पृथक् । पाराशर्येण मुनिना सर्वेषामपि मानद ॥ ३१ ॥

हे मानद! येथे हा उपदेश अठरा विभागांत वेगळा करून पाराशर्य मुनी (व्यास) यांनी सर्वांच्या हितासाठी सांगितला आहे।

Verse 32

वस्तुतस्तूपदेष्ट्राथ मुनीनां भावितात्मनाम् । मत्तः श्रुत्वा पुराणानि लोकेभ्यः प्रचकाशिरे ॥ ३२ ॥

खरे तर मी भावितात्मा मुनींचा उपदेशक झालो; आणि माझ्याकडून पुराणे ऐकून त्यांनी ती लोकलोकांत प्रसिद्ध केली।

Verse 33

मुनयो धर्मशीलास्ते दीनानुग्रहकारिणः । मयाचेदं पुराणं तु वसिष्टाय पुरोदितम् ॥ ३३ ॥

ते मुनी धर्मनिष्ठ व दीनांवर कृपा करणारे आहेत. हे पुराण मी पूर्वी वसिष्ठांना सांगितले होते।

Verse 34

तेन शक्तिसुतायोक्तं जातूकर्ण्याय तेन च । व्यासो लब्ध्वा ततश्चैतत्प्रभंजनमुखोद्गतम् ॥ ३४ ॥

त्यांनी हे शक्तिपुत्राला सांगितले, आणि त्याने जातूकर्ण्याला. नंतर प्रभंजनाच्या मुखातून निघालेली ही पुराणकथा व्यासांना प्राप्त झाली।

Verse 35

प्रमाणीकृत्य लोकेऽस्मिन्प्रावर्तयदनुत्तमम् । य इदं कीर्तयेद्वत्स श्रृणोति च समाहितः ॥ ३५ ॥

या लोकी यास प्रमाण मानून त्यांनी हा अनुत्तम उपदेश प्रवर्तित केला. हे वत्सा! जो याचे कीर्तन करतो किंवा एकाग्रचित्ताने ऐकतो।

Verse 36

स विधूयेह पापानि याति लोकमनामयम् । लिखित्वैतत्पुराणं तु स्वर्णसिंहासनस्थितम् ॥ ३६ ॥

तो इथेच पापे झटकून निरामय लोकास जातो. आणि हे पुराण लिहून तो सुवर्णसिंहासनावर अधिष्ठित पद प्राप्त करतो.

Verse 37

वस्त्रेणाच्छादितं यस्तु ब्राह्मणाय प्रयच्छति । स यादि ब्रह्मणो लोकं नात्र कार्या विचारणा ॥ ३७ ॥

जो वस्त्राने आच्छादित दान ब्राह्मणास देतो, तो ब्रह्मलोकासच जातो; येथे विचार करण्याचे कारण नाही.

Verse 38

मरीचेऽष्टादशैतानि मया प्रोक्तानि यानि ते । पुराणानि तु संक्षेपाच्छ्रोतव्यानि च विस्तरात् ॥ ३८ ॥

हे मरीचि, मी तुला सांगितलेली ही अठरा पुराणे संक्षेपानेही आणि विस्तारानेही अवश्य ऐकावीत.

Verse 39

अष्टादश पुराणानि यः श्रृणोति नरोत्तमः । कथयेद्वा विधानेन नेह भूयः स जायते ॥ ३९ ॥

जो नरश्रेष्ठ अठरा पुराणे ऐकतो किंवा विधीनुसार त्यांचे कथन करतो, तो या लोकी पुन्हा जन्म घेत नाही.

Verse 40

सूत्रमेतत्पुराणानां यन्मयोक्तं तवाधुना । तन्नित्यं शीलनीयं हि पुराणफलमिच्छता ॥ ४० ॥

हे पुराणांचे सूत्र मी आत्ता तुला सांगितले आहे. जो पुराणांचे फल इच्छितो, त्याने याचे नित्य आचरण करावे.

Verse 41

न दांभिकाय पापाय देवगुर्वनुसूयवे । देयं कदापि साधूनां द्वेषिणे न शठाय च ॥ ४१ ॥

ढोंगी, पापी, देव व गुरूंचा द्वेष करणारा यांस कधीही दान वा उपदेश देऊ नये; तसेच साधूंचा द्वेष करणारा व कपटी यांसही देऊ नये।

Verse 42

शांताय शमचित्ताय शुश्रूषाभिरताय च । निर्मत्सराय शुचये देयं सद्वैष्णवाय च ॥ ४२ ॥

शांत, संयमित चित्ताचा, सेवेत रत, मत्सररहित, शुद्ध आणि विशेषतः खरा वैष्णव यांस दान द्यावे।

Verse 43

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे ब्रह्माण्डपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम नवोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०९ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थपादात ‘ब्रह्माण्डपुराण अनुक्रमणी-निरूपण’ नावाचा एकशे नववा अध्याय समाप्त झाला।